Në betejën për stabilitetin e zonës “euro”, në lojë është vetë demokracia

Kriza greke demonstron qartë ç’ndodh kur politika ua jep autoritetin e vet institucioneve të pazgjedhura drejtpërdrejt, siç janë agjencitë e rating-ut (vlerësimit të financave). Ka ardhur koha ta ndryshojmë klimën e polarizimit

Europa i ka treguar mbarë botës rrugën e demokracisë dhe është shqetësuese që kërcënimet ndaj praktikës moderne demokratike - që vijnë duke kaluar përmes portës së përparësive financiare - nuk marrin vëmendjen e duhur. Qeverisja europiane demokratike mund të rrezikohet nga roli gjithnjë e më qendror i institucioneve financiare dhe i agjencive të vlerësimit, që tashmë sundojnë në sektorë të gjerë të skenës politike europiane.
Mbi të gjitha është e rëndësishme që të bëhet dallimi midis dy çështjeve. E para ka të bëjë me përparësitë demokratike dhe vendi që ato duhet të zënë, duke përfshirë edhe atë që Walter Bagehot e John Stuart Mill quanin nevojën e “një qeverisjeje nëpërmjet diskutimit”. Supozojmë se bosët e financës kanë një kuptim realist të asaj se çfarë duhet bërë. Në një debat demokratik kjo mbështet argumentin se duhet t’i kushtoni vëmendje, por në asnjë rast kjo nuk është e barabartë me dhënien e institucioneve financiare dhe agjencive të vlerësimit një formë autoriteti mbi qeveritë e zgjedhura në mënyrë demokratike. E dyta ka të bëjë me atë që është mjaft e vështirë të përcaktohen se si sakrificat që autoritetet financiare po kërkojnë nga vendet e pasigurta mund të garantojnë aftësinë e njëjtë tretëse dhe të sigurojnë mbijetesën e euros pa reforma dhe pa daljen nga zona e euros. Diagnoza e problemeve ekonomike nga ana e agjencive të vlerësimit nuk është ai zë i së vërtetës që pretendon se është. Vlen të përmendet se puna e agjencive në certifikimin e institucioneve financiare dhe kompanitë pak para krizës ekonomike të vitit 2008 ishte kaq katastrofike, saqë Kongresi i Shteteve të Bashkuara mori seriozisht në konsideratë idenë për t’i ndjekur ato.
Duke pasur parasysh se pjesa më e madhe e Europës është angazhuar aktualisht në një përpjekje për të arritur një reduktim të shpejtë të deficiteve publike përmes shkurtimeve drastike në shpenzimet publike, është me rëndësi jetike të kuptohet se cili do të jetë ndikimi i këtyre zgjedhjeve politike mbi popullsinë dhe rritjen e ekonomike. Pa dyshim, ndjenjat tona të lidhura me shpirtin e “sakrificës” kanë një efekt dehës. Kjo është filozofia e “korsesë së drejtë”: “Nëse zonja ndjehet rehat me këtë korse, atëherë i nevojitet një masë më e vogël”. Këto të papritura shumë të papritura mund ta këpusin mekanizmin e rritjes ekonomike.
Ky shqetësim vlen për një numër të madh vendesh, duke filluar nga Britania e Madhe dhe deri tek Greqia. Karakteristika e përbashkët e strategjisë “gjak, djersë dhe lot” për reduktimin e deficitit ka disa ngjashmëri të dukshme me atë që u imponohet vendeve në gjendje akoma më të pasigurt, si Greqia apo Portugalia. Për më tepër behët më komplekse gjetja e një zëri të vetëm politik në Europë, në mënyrë që të menaxhojë panikun e gjeneruar nga tregjet financiare.
Përveç një vizioni më të gjerë politik, nevojitet një reflektim ekonomik më largpamës. Tendenca për të injoruar rëndësinë e rritjes së të ardhurave ekonomike në krijimin e të ardhurave të një kombi duhet të hetohet. Raporti i ngushtë ndërmjet rritjes ekonomike e të ardhurave është vërejtur në shumë vende, nga Kina në Indi, nga Shtetet e Bashkuara në Brazil.
Edhe në këtë rast historia duhet të na mësonte diçka: borxhet e mëdha publike të shumë vendeve në fund të Luftës së Dytë Botërore u bënë shkak për shqetësime të mëdha, por u ulën me shpejtësi falë rritjes ekonomike. Në mënyrë të ngjashme, deficitet e mëdha me të cilat u përball presidenti Klinton në vitin 1992 gjatë mandatit të tij, u tretën kryesisht në sajë të rimëkëmbjes ekonomike.
Frika se demokracia mund të kërcënohet nuk ndodh në rastin e Britanisë së Madhe, pasi këto politika janë vendosur nga një qeveri e zgjedhur në mënyrë demokratike. Miratimin i një strategjie që nuk është zbuluar gjatë fushatës elektorale duhet të na bëjë të mendojmë, kjo është liria që gëzon një sistem demokratik. Në çdo rast, kjo nuk e përjashton nevojën e një debati politik më të gjerë, madje edhe në Britaninë e Madhe. Ekziston gjithashtu nevoja që të njihen se si politikat që Britania e Madhe ka imponuar i japin besueshmëri politikave akoma më drastike të vendosura nga Greqia e jashtë.
Ndërtesë jo e plotë – Si ka mundësi që disa vende të zonës së euros janë futur në telashe të tilla? Miratimi i një monedhe të vetme pa vepruar njëkohësisht me një integrim më të madh ekonomik e politik ka luajtur një rol të rëndësishëm, madje edhe duke marrë parasysh shkeljet financiare që janë bërë në të shkuarën nga Greqia e Portugalia (dhe pas marrjes parasysh të pikës së rëndësishme të theksuar nga Mario Monti, sipas të cilit lejimi i shkeljeve të tilla nuk u vu re për shkak të  kulturës së “nderimit të tepruar” në drejtim të kulturave të BE-së). Qeverisë greke – dhe në veçanti kryeministrit George Papandreou – duhet t’i jepet merita e rëndësishme se kanë bërë gjithçka pavarësisht luftës së ashpër politike të opozitës, por mbetet fakti se Europa duhet të verifikojë maturinë e kërkesave të vendosura nga Greqia.
Nuk është një ngushëllim i madh të kujtosh se i jam kundërvënë euros edhe pse kam qenë gjithmonë një përkrahës i Europës së bashkuar. Shqetësimet e mia për euron, në veçanti ishin pjesërisht për shkak të faktit se çdo vend duhet të hiqte dorë nga liria e tij për shkak të politikës monetare dhe rregullimeve të kursit të këmbimit, që në të shkuarën i kanë ndihmuar shumë vendet në vështirësi dhe disa herë kanë shmangur nevojën e destabilizimit të miliona jetëve njerëzore në përpjekjen konvulsive për të stabilizuar tregjet financiare. Heqja dorë nga liria monetare është e mundur vetëm në rastin e një integrimi politik e fiskal (si në shtete të ndryshme të Shteteve të Bashkuara), por kjo ndërtesë europiane e realizuar përgjysmë në zonën e euros ka përgatitur terrenin për shkatërrim. Ideja e shkëlqyer politike e një Europё demokratike e të bashkuar ka përfunduar me përvetësimin e programit të një bashkimi jo koherent financiar. Tani, për të ndrequr zonën euro duhet të përballemi me shumë probleme, por për të zgjidhur ato më kompleksë është thelbësor diskutimi në mënyrë inteligjente, pa lejuar që Europa të rrëshqasë në një turbinë financiare e ushqyer nga një mentalitet miop dhe pak i menduar. Një proces i tillë duhet të fillojë me një kufizim të menjëhershëm të pushtetit të pa sfiduar të agjencive të vlerësimit, që mund të nxjerrin gjykime e urdhra të njëanshëm. Agjenci të tilla janë të vështira që të mbahen në përputhje, pavarësisht veprimeve të tyre të këqija, por nëse qeveritë legjitime arrijnë të ngrenë zërin e tyre mund të krijojnë besim financiar më të madh dhe akoma më shumë nëse institucionet ndërkombëtare do të ofrojnë ndihmën e tyre. Ndërprerja e degradimit të traditës demokratike në Europë është me rëndësi jetike. Demokracia europiane është esenciale për Europën dhe për mbarë botën.

*Amartya Sen (1933) është një ekonomist indian, profesor në Universitetin e Harvard,  fitues i çmimit Nobel për Ekonominë në vitin 1998. Marrë nga Presseurope.eu 
Përgatiti: L. Lita