Në muzeun me histori të zezë!

Një bisedë mes dy dramaturgësh amerikanë, Thomas Gibbons flet me Jacqueline Lawton rreth problemit më kardinal që ka Amerika edhe sot, racizmin.

Gibbons jeton në një prej lagjeve më të vjetra në Perëndim të Filadelfias. Shumica e shtëpive ka treguar dramaturgu në rrugën e tij, datojnë nga viti 1920 dhe janë me oborre të mëdha dhe shumë pemë; prej dritareve të hapura lëshohet aroma e tyre dhe shpesh sheh drerë ose dhelpra në oborr. Pikërisht është ky mjedis ku shkruan Gibbons, në një dhomë të përkushtuar për këtë qëllim - një tavolinë me një karrige të vjetër. Dhe asgjë tjetër. Gibbons ka rrëfyer se me të shkruarin është marrë seriozisht kur ishte i ri, kryesisht duke e nisur me histori të shkurtra dhe në këtë ushtrim duke u bërë një romancier. Me vonë në kolegj kreu një kurs për dramaturg, ku shkroi dhe një dramë me një akt e cila u vu në skenë nga një kompani e vogël teatri në Filadelfia, por nuk u kthye kurrë në fiction. E ndjeva se për këtë do të hasja pengesë nga media, kjo gjë më krijoi mundësinë që të gjeja zërin tim, - ka thënë dramaturgu nga kjo kujtesë, prej së cilës ka dalë dhe me mësimin e parë. Mësimi i parë themelor që mori Gibbons nga teatri ishte se bashkëpunimi qëndron në zemër të teatrit. Si dramaturg nuk keni për të mësuar kurrë lojën në skenë nëse bëni në kokën tuaj, është fat nëse keni bashkëpunëtorë të drejtë, pasi mund të shihni diçka të mirë në të, - janë fjalët e tij.

Në krijimtarinë e dhjetë viteve të fundit, Gibbons e ka lidhur me racën, veçanërisht me afrikano-amerikanët që jetojnë në Amerikë. Personazhet e mi, janë njerëz që ndeshen, që gërryejnë sipërfaqen e historisë sonë racore.

Pikërisht në lidhje me situatën, karakteret dhe kundërshtitë e mbuluara në Koleksioni i përhershëm, Gibbons ka folur në këtë intervistë me kolegun e tij, dramaturgun amerikan, Jacqueline Lawton. Kjo vepër, e përkthyer nga Piro Dollani vjen dhe në skenën e Teatrit Kombëtar, me regji të Clarence Gilyard, dhe as/regjisor Adriana Tolka. Për herë të parë në TK vjen ky bashkëpunim me Ambasadën Amerikane, e cila ka mundësuar ardhjen e regjisorit dhe aktorit të njohur amerikan, Clarence Gilyard, për të vënë në skenë këtë shfaqje. Kasti i aktorëve nga më profesionistët: Mirush Kabashi, Tinka Kurti, Ema Andrea, Fatos Sela dhe Esmeralda Metka. Sot tregon arsyet regjisor Gilyard se çlidhje ka kjo vepër në Shqipëri, në çkontekst social apo politik do ta vendosë në skenën tonë.

Kur është vënë në teatrin e Los Anxhelos, vepra Koleksion i përhershëm i dramaturgut amerikan, Thomas Gibbons, është cilësuar si loja më inovative e një grupi të ri, i një teatri të vogël. Kjo shfaqje njihet si produksion fillestar nga një kompani teatri po në Amerikë, në një fundjavë që shënonte ditën e Martin Luther King. Një ditë domethënëse që përkon totalisht me veprën e Gibbons, pasi vepra merret me çështje racore frymëzuar nga historia e Muzeut të Barnës në Amerikë. Si gjithmonë veprat nga shkrimtarët nisin nga një histori, një personazh. Në këtë rast, në një intervistë Thomas Gibbons ka treguar se çfarë e ka detyruar të shkruajë këtë histori.

Koleksioni i përhershëm është frymëzuar nga historia e Fondacionit Barnes dhe trajton çështje të racizmit në Amerikë. Çfarë ju ka detyruar për të shkruar këtë pjesë? Si i keni vendosur karakteret në vepër?

Çfarë më tërhoqi për të shkruar pjesën, në një nivel më të gjerë, ka qenë gjithë historia e Fondacionit Barnes dhe polemikat që përfshiu atë në vitet 90-të.

Për të thënë këtë me pak fjalë, kreu i sapoemëruar i fondacionit, i cili ishte një afro-amerikan, donte të ndërtonte një parking. Por një grup fqinjësh e kundërshtuan propozimin. Përfundimisht drejtori i akuzoi ata për racizëm, në të kundërtën edhe ata e paditën për shpifje. Nga ky moment debati nuk kishte më lidhje me parkingun; ajo ishte rreth racizmit. Kur fillova kërkimet e mia, gjeta se racizmi ishte tension i hershëm në historinë e Barnes. Themeluesi i tij, Albert Barnes, ishte i njohur për interesin e tij në artin afrikan dhe përfshiu nga këto mostra në ekspozitën e tij, përpara se kjo të pranohej gjerësisht. Në vend të fokusit mbi parkingun, unë shpika konfliktin qendror të lojës - megjithatë pjesa e artit afrikan duhej vendosur në galeri - sepse unë doja të ekzaminoja nocionin e një muzeu në një vend, si një vend që tregon mirëkuptimin tonë, të asaj që është më e vlefshme në trashëgiminë tonë kulturore dhe çfarë do të jetë më e dukshme.

Në një intervistë, në shtator të 2005-s, ju keni thënë se racizmi është dilema qendrore në historinë amerikane, të cilën ne ende nuk e kemi kaluar me sukses. A e ndjejnë amerikanët veten akoma të rrëmujshëm në këtë histori?

Mendimi im (dhe kjo është më shumë sesa një ndjenjë, e pranoj) është se shumë amerikanë, në një nivel personal, janë të aftë të trajtojnë me subjektivitet me çiltërsi dhe transparencë - të rinjtë në veçanti. Publikisht, historia jonë racore, është ende një rast për hipokrizi, pandershmëri dhe poze.  

Gjatë fushatës së Barak Obamës dhe në fazat e para të presidencës së tij, shumë nga mediat thanë se Amerika është vendosur në një epoke post-racore. Ndërsa përkufizimi post-racor është akoma duke u debatuar, përfundimisht puna është se ne, si një shoqëri menduan se kishim ndryshuar në një vend ku raca nuk kishte më rëndësi. Cili është mendimi juaj për këtë? A ka vend për mendimin se jemi një shoqëri post-racore?

Raca është pjesë e ADN-së amerikane, kjo do të jetë gjithnjë problem. Pyetja është, pikërisht si do të marrë kjo çështje në 20 vitet e ardhshme, ose 50 vitet e ardhshme? Askush nuk e di, së paku të gjithë mediat.

Cili aspekt i karakterit të Sterling ka më shumë lidhje me ju? Çfarë aspekt i karakterit të Paul lidhet më shumë me ju?

Sterling kërkon të paraqesë ndryshimin në atë çfarë ai sheh si një shtyllë e institucionit, për ta sjellë atë në të tashmen. Paul dëshiron të ruajë çfarë ai sheh si më të mirën e së shkuarës. I njoh të dy këto impulse në veten time.

Çfarë ka qenë më e vështira në të shkruarit e Koleksion i përhershëm? Cili zë i karaktereve ishte më i vështir për ta kapur?

Pa pyetje, sfida e kësaj loje ishte të paraqisja palët në konflikt në mënyrë të drejtë, me sa më shumë elokuencë dhe qartësi, si unë mund të të thërrasë në mënyrë që publiku të ndjejë se kjo nuk është duke u propaganduar. Unë nuk jam i interesuar të tregoj në një audiencë çfarë unë besoj; unë shpresoj që ti stimuloj ata duke kërkuar në veten e tyre çfarë ata besojnë. Sa për personazhet, do të them cili zë ishte më i kënaqshëm për tu shkruar: Alfred Morris, themeluesi i fondacionit, i cili kënaqej në provokim dhe zemërim. 

Çfarë ju befasoi te Koleksioni i përhershëm? Nëse kjo është përgjigje e publikut ose përgjigjja e juaj, si e shikoni ju atë?

Kur loja është dhënë për herë të parë në Filadelfia, mendoj se publiku e pa atë përmes lentes së debatit të sotëm që zhvillohet në Fondacionin Barnes - që ata ishin duke shkuar për të parë të vërtetën e historisë. Në disa mënyra loja u pa më e qartë nga publiku në qytetet e tjera, të cilët nuk ishin të gjithë të njohur me historinë e Barnes. Kjo gjithashtu duket për mua si një lojë rreth një njeriu afrikano-amerikan, ngritur në pozitën e një lidershipi dhe që të pasojë polemika, ka fituar një rezonancë me publikun që kurrë nuk e kam parashikuar.

Çfarë ka tjetër për ju si shkrimtar?

Pas shkrimit të pjesës që ka të bëjë me subjektin e racizmit në Amerikë për dhjetë vjet, ndjej se nuk kam asgjë tjetër për të thënë në lidhje me këtë. Gjithashtu ka të tjera lëndë që më duhet kohë për kërkime. Puna ime e tanishme është në vazhdim, është Silverhill (e frymëzuar nga historia e komunitetit Oneida, në Nju Jork) që merre