Një dëshmi e fortë nga Grabiani rrëzë kodrave

Grabiani, një nga tetë qendrat e internimit në Myzeqe, e zgjedhur nga udhëheqja si vendi më i përshtatshëm për grumbullimin masiv të njerëzve të padëshiruar nga regjimi mbas prishjes së kampit famëkeq të Tepelenës. Lekë Tasi rrëfen me realizëm ç'ishte ai vend.

Kur e mbaron së lexuari librin me kujtime të Lekë Tasit, të krijohet përshtypja se je kthyer mbrapa në kohë e në hapësirë, në mjedise e ngjarje të jetuara apo të dëgjuara, në një botë sa të vogël e të mjerë në ndodhi e veprime, po aq të madhe e fisnike në përsiatjet, ndërpretimet e shpjegimet e autorit mbi to. Libri është i shkruar në formë ditari e ky është një nga meritat e shkrimtarit që ka patur guximin, në kohë plot rreziqe në mjedisin ku jetonte, të hidhte në letër përshtypjet e jetës së përditshme. Sot, ato shënime, të cilat në kohën kur janë mbajtur nuk kishin asnjë shpresë për të parë dritën e botimit, të plotësuara e të përpunuara, i japin lexuesit shqiptar një vepër të fuqishme në gjininë e saj. Është një vepër që pasqyron me vërtetësi tronditëse realitetin e një vendi, në të cilin diktatura komuniste u sendërtua në forma skajore, për sa u përket mënyrave e mjeteve të ushtrimit të saj.

"Grabiani rrëzë kodrave" është një libër që tërheq lexuesin. Larmia e personazheve, më së shumti episodikë, por të gjithë realë, e temave, e dukurive, e mjediseve, e analizave e bëjnë veprën njëfarësoj enciklopedie në miniaturë të jetës shqiptare të 15 viteve të fundit të sistemit, por në sajë të retrospektivave apo kapërcimeve t'autorit, na jep kuadrin e plotë edhe të viteve të mëparshme. Vepra ka si bosht qendror jetën e autorit dhe të familjes së tij, bashkë me të cilën zbulohen dhe ato t'atyre që e rrethojnë, bashkëvuajtësve, personave me detyra partiake e shtetërore, të levave të tyre, të njerëzve të thjeshtë që marrëdhëniet e jetës së përditshme i kthejnë në pjesë plotësuese të të qenit të tij.

Lekë Tasi është një artist. Si i tillë, ai, mjedisin e percepton në gjithë shtrirjen e tij dhe e pasqyron deri në cikërrima, me gjithë pasurinë e ngjyrave e tingujve. Shkrimtari është tepër realist. Pena e tij është si një telekamera që filmon pa pushim, në vazhdimësi, por që herë pas here e ndërpret filmimin për t'i lënë vendin zërit të folësit, që shpjegon, ndërpreton, filozofon në vetminë e mendimit të tij. Tipari kryesor i mënyrës së të shkruarit të tij është vërtetësia. I nënshkruari ka jetuar me vite në Grabianin rrëzë kodrave, në të njëjtat kushte, e mund të sigurojë se gjithçka përshkruhet në libër, episodet e personazhet janë marrë nga jeta reale, pa vënë në punë fantazinë për të ndryshuar sadopak cilësitë, tiparet apo veprimet.

Grabiani ishte njëri nga tetë qendrat e internimit në Myzeqenë, e zgjedhur nga udhëheqja si vendi më i përshtatshëm për grumbullimin masiv të njerëzve të padëshiruar nga regjimi, mbas prishjes së kampit famëkeq të Tepelenës. Ishin kryesisht sektorë ferme, ku këtyre njerëzve u sigurohej puna e vazhdueshme në bujqësi. Ata ishin edhe vende izolimi për "armiqtë e klasës", të cilët, duke qenë në pakicë si frymë në raport me popullsinë, ishin kthyer në specie të rralla të një kopshti zoologjik ku, popullsia vendase apo e ardhur vullnetarisht, çdo ditë stërvitej për të bërë "gjuetinë e shtrigave", duke i treguar partisë se sa e aftë ishte për të vënë në zbatim "mësimet e saj të ndritura" mbi luftën e klasave. Episodet e arrestimeve, të "demaskimeve", të diferencimeve, që nga fëmijët në shkolla, tek punëtorët në fushë, tek të sëmurët që edhe duke vdekur duhej të paraqiteshin tek polici i radhës, tek të tjerë që për muaj e vite u ndalohej vajtja në qytet edhe për arsye shëndetësore, ishin pjesë përbërëse e një strategjie të hartuar në majat e shtetit e të zbatuara nga njerëz besnikë, shpirtkazmë e të vegjël, që gjenin në të fushën magjike të shpalosjes së "aftësive" krijuese në përsosjen e luftës.

Lekë Tasi është një shqiptar atdhetar. E gjithë trysnia kriminale, që u ushtrua mbi të në vite të gjata, nuk arriti ta thyejë mburojën atdhetare të shpirtit të tij. Në atë botë të vogël, në të cilën çdo ditë iu desh të luftojë për mbijetesë, ku u urrye, u përbuz, u gjuajt me gurë, u provokua, u dënua, u penalizua në të gjitha mënyrat nga mjaft bashkatdhetarë të tij, ai ruajti fisnikërinë e shpirtit dhe kthjelltësinë e gjykimit. Ai nuk i fut të gjithë në një thes, di të dallojë ndryshimet mes personave të fushës kundërshtare, të pasqyrojë nuancat e veprimeve e të sjelljeve karshi tij dhe të ngjashmëve të tij në fatkeqësi. Për disa prej tyre ndjen respekt e konsideratë, duke e shprehur atë. Në këtë dukuri, ai, në një farë mënyre, sheh dështimin e sistemit që nuk arriti t'i bëjë të gjithë shqiptarët kriminelë. Është meritë e madhe ta duash atdheun edhe në kushtet që përshkruan shkrimtari në veprën e tij, kur ai bëhet më keq se njerkë, kur e ndjen veten të huaj në tokën tënde.

Kapitulli mbi Përmetin, qytetin e origjinës, me kujtimet fëminore e rinore, me historinë e traditën e tij, me lirizmin e përshkrimeve, është një nga pjesët më të bukura e më të frymëzuara.
Qëndresa! Është kjo një nga motivet e veprës, qëndresa ndaj së keqes të ngritur në sistem me mobilizimin e gjithanshëm të individit që gjen forcat në vetvete, në moralin e trashëguar, në traditën pozitive të familjes, në besimin tek Zoti. Simbol i qëndresës është motra, Tefta, një grua vërtetë e rrallë për nga forca e karakterit, largpamësia e aftësia për të depërtuar në esencën e ngjarjeve, për të parë dritën në fund të tunelit, dhe atëherë kur ishte errësirë e plotë. Verbali i hetuesisë së saj është manual i disidencës së vërtetë, parimore e pa dredha, pasqyrë e një guximi të jashtëzakonshëm, dëshmi vlerash që koha do të dijë t'i nxjerrë në krye. Ajo i përket asaj aradhe shqiptarësh që nuk u thyen n'asnjë situatë, në të cilën ai fut edhe një djalosh të fismë, Ded Gjomarkaj, i thinjur në birucat e Sigurimit që në moshën 20 vjeç. Në të rreshton edhe heronjtë e Spaçit, Xhelal Koprenckën, Vangjel Lezhën, Fadil Kokomanin, të cilët nga burgu i dërguan letra diktatorit, duke paditur dëmin e madh që po i sillte atdheut ai dhe sistemi i ngritur prej tij, e këtë e paguan me kokë. Pranë tyre, më pak në dukje, ishin qindra të tjerë që pranonin të shkonin në burgje për të mos u bërë varrmihës të shokëve të tyre.

Kjo disidencë e vërtetë, e paguar me jetë të humbura apo të gjymtuara, fatkeqësisht edhe mbas rënies së sistemit nuk u nderua siç meritonte. U kultivua ideja se antikomunizmi lulëzoi në gjysmën e dytë të 1990-ës, kur në ndonjë takim intelektualësh u kërkua ndonjë ndryshim i pilotuar, apo se qe pjellë e lëvizjes së studentëve. Duke lënë në vendin e tyre të merituar studentët dhe drejtuesit e tyre të vërtetë, indiferentizmi me vepra ndaj antikomunizmit jo pasiv, tregon se shoqëria jonë dhe klasa e saj politike e kanë shumë të vështirë të presin kordonin ombelikal, që i mban të lidhur me mendësinë dhe traditën e komunizmit. Kjo përligj edhe faktin që punonjës të organeve të dhunës së regjimit, të cilët kanë kryer krime të llahtarshme ndaj qytetarëve të pafajshëm "n'emër të ligjit", sot jo vetëm nuk kanë kërkuar falje, por, në ndonjë rast, e shohin veten edhe të dekoruar e pothuajse të gjithë mbajnë poste të rëndësishme n'administratën shtetërore.

Lekë Tasi me dhimbje tregon fatin e familjes Çeliku, i njohur edhe nga shkrime të tjera para këtij libri: Mehdiu i arrestuar me akuza absurde, të ngritura mbi hamendje fantastike të njerëzve të Sigurimit, vdes në hetuesi; e shoqja, Adelina, nënë e gjashtë fëmijëve, detyrohet, nëpërmjet metodave djallëzore të hetuesisë të firmosë një padi të rreme kundër burrit, kur kupton të vërtetën i jep fund jetës, vajza e mrekullueshme që braktiset nga i fejuari e nga njerëzit e afërm, fëmijët që rriten jetimë në një mjedis armiqësor. Një nga familjet e shumta shqiptare të shfarosura, një histori e njohur si ajo e poetëve të Bërzheshtës apo e poetit nga Kukësi, fakte të stërditura që duhet të kishin imponuar zbatimin e një ligji universal: atë të dënimit të krimit. Mbas 64 vitesh të mbarimit të Luftës së Dytë Botërore e thyerjes së strategjisë shfarosëse naziste, autorët e atyre krimeve, edhe se mund të kenë kaluar 90 vitet, ndiqen, kapen e dënohen. Kriminelët tanë kanë "imunitet" të përjetshëm, nuk janë të panjohur, vazhdojnë të qetë karrierat e tyre, me gjithë proceset e rreme që kanë sajuar dhe jetët e shqiptarëve që kanë marrë!

Por autorit i pëlqen të vërë në dukje, ndoshta për t'u kapur mbas ndonjë iluzioni tolstojan, se pendimi do të jetë shpresa e s'ardhmes.

Libri është një analizë e drejtpeshuar e sistemit në Shqipëri. Janë konstruktive e novatore idetë e autorit për zhvillimet politike të kohës së luftës. Duke trajtuar figurën e babait, studiuesit e politikanit të njohur Koço Tasi, bën një interpretim objektiv e të paanshëm të motiveve e faktorëve politikë që sollën humbjen e nacionalizmit shqiptar. Me po të njëjtin stil ai analizon edhe regjimin në të cilin jeton, "një dhunë e gjithëmbarshme", "një fitore e armiqësisë si faktor social", një vend i dënuar me vetmi, një sistem që lindi për vullnetin e dy të huajve e që u trashëgua nga një maniak i pushtetit, që urrente gjithçka.

Ishin këto disa nga përshtypjet që ngjall dhe idetë që zgjon "Grabiani rrëzë kodrave," ku lexuesi gjen përmasat e vërteta të një diktature të pashembullt në gjithë Evropën e dëmin e stërmadh që ajo u shkaktoi shpirtrave të shqiptarëve. Libri i Lekë Tasit është një dëshmi e fuqishme e së shkuarës sonë të afërt. Ai u shtohet shkrimeve të At Zef Pllumit, Makensen Bungos, Visar Zhitit, e të tjerëve shkrimtarë që përshkruan përvojën e hidhur të të dënuarve politikë në Shqipërinë socialiste. Bën përshtypje fakti se asnjë prej shkrimtarëve të epokës së regjimit, me gjithë konvertimin në demokraci e në idetë e saj, nuk arriti të na japë një vepër radiografike të diktaturës shqiptare, mision që, fatkeqësisht, u mbeti për detyrë vetëm ish-viktimave të saj. Me keqardhje më duhet të ve re se ndihmesa në letërsinë artistike n'atë drejtim është ende e pakët, gjë që e bën "Grabiani rrëzë kodrave" një ngjarje të shënuar për letërsinë e sotme shqipe.