Nje sage e kuqe

Dimri i vetmise se madhe dhe Koncert ne fund te stines formojne nje diptik krejtesisht te vecante ne vepren e Ismail Kadarese. Jane dy romane vellezer te bashkuar nen te njejtin emertim Koha e grindjes qe kane shume pika te perbashketa pa qene megjithate binjake.

Duke qene te nje permase te pakrahasueshme me pjesen tjeter te vepres se tij keta gure monumentale qe ne veshtrimin e pare mund ti marresh per romane historike ndertohen mbi nje sfond te percaktuar ne nje ane percarja me bllokun sovjetik dhe me pas grindja me Kinen. Kadareja ben nje depertim te thelle ne historine shekspiriane te botes komuniste. Me pas ai nuk do ti rikthehet me kesaj vene vec me nje tregim per Kosoven dhe ne nje menyre me fluide ne romanet Hija dhe Spiritus.

Fryma e Dimrit te vetmise se madhe ne menyre te pakundershtueshme ka mbarsur Koncert ne fund te stines. Keto dy epope i binden se njejtes skeme ngritjes pak nga pak te tensionit derisa ai shperthen haptazi ne nje grindje ideologjike ngritje qe shoqerohet nga shenja pararendese nje nderthurje kapitujsh te vendosur ne Shqiperi dhe ne vendin me te cilin Tirana po prishet ngjarje te ndjekura nga pasoja dramatike pas terheqjes se specialisteve te huaj permbytje shkaterrimtare te Dimri i vetmise se madhe aksidente vdekjeprurese ne kombinatin metalurgjik te Elbasanit te braktisur nga kinezet ne Koncert ne fund te stines.

Te gjitha keto jane treguar duke perdorur njekohshmerine gje qe i jep shkrimtarit mundesine e nje ambiguiteti per te paraqitur ne te njejten kohe dy situata te ndryshme duke bere keshtu edhe me thelle radiografine e shoqerise shqiptare per te arritur gjer ne sferat me te larta te pushtetit.

Jemi keshtu perpara nje poeme te gjere epike nje Iliade e nje Odiseje te botes komuniste plot me referenca nga heronjte dhe zotat antike. Ne nuk kalojme me neper universin tradicional kadarean por gjendemi neper qytete ku shkruhet por edhe pesohet fati i nje perandorie kufijte e se ciles kane nisur te shkermoqen. Autori nuk ve ne levizje qenie imagjinare por perdor si personazhe burra shteti Enver Hoxha Mao Ce Dun u En Lai Lin Biao Hrushov si edhe plot te tjere pa emra.

Ndonese akrobacite gjuhesore te deviatoreve dhe revizionisteve jane gjithnje te pranishme ne prapaskene te romaneve te tij nuk jane ato qe kane rendesi per Ismail Kadarene. Kryesorja qendron ne permasat tragjike e absurde te ketyre perandorive te kuqe. Tabloja e pare e kesaj sage fillon me 1960 dhe e dyta perfundon me 1978 nje cope shekulli e mjaftueshme per te krijuar nje mikrokomedi njerezore te vendosur ne dy gjenerata.

Dhe cdo here termetet e Historise tronditin jeten private dhe sociale te personazheve midis te cileve nja pesembedhjete prej tyre kalojne te vdekur apo te gjalle nga nje roman ne tjetrin. Secili sipas menyres se vet i paguan nje harac te rende Historise pervec njerit prej tyre dhe jo me te parendesishmit Enver Hoxhes por qe eshte e nevojshme ta ndjekesh deri ne fund te Koncert ne fund te stines per te kuptuar se me cfare nuancash shkrimtari ia ve ne pah figuren.

Ajo qe e afron me shume Dimrin me Koncertin eshte ndoshta permasa e tyre planetare ndertimi i tyre si nje roman total nje kompozim polifonik i pershkuar nga rishfaqja ne forma te ndryshme nga mediat satelitet spiune vezhguesit etj. e te gjitha keto me te njejtin funksion qe kane kori dhe korifeu ne tragjedite antike. Te trajtoje percarjet ideologjike dhe ne te njejten kohe te beje portretin e shoqerise shqiptare te viteve gjashtedhjete e shtatedhjete nuk ishte e lehte dhe pa rreziqe gje qe i solli shkrimtarit jo pak kokecarje.

Por ne kete ndeshje ai gjeti edhe mundesi lirie te papritura sic qe armiqesia e regjimit te Tiranes per revizionistet sovjetike e me pas per kinezet gje qe i lejoi shkrimtarit te shprehte pothuajse hapur mu ne qender te diktatures pikepamje qe ishin me se jokorrekte ne nje regjim qe ne thelb nuk ndryshonte nga ai i Moskes apo i Pekinit.
Ky diptik ne fund te fundit pasqyron nje ankth te thelle ate te nje vendi banoret e te cilit besojne se ne nje cast te caktuar te historise se tyre do te mund te dalin nga orbita komuniste.

Autori i shkroi keto dy romane kur nje iluzion i tille dukej i realizueshem. Historia tregoi se e gjitha kjo sishte vec nje kimere e pamundur. Shqiperia nuk do te mund te shqitej nga ky sistem vecse kur ai te rrenohej me se fundi kudo ne Europe.

---

Shkrimtari e fillon Koncert ne fund te stines me 1978 dhe e mbaron ate tre vjet me vone. Ai do te behet shpejt viktime e historise shekspiriane te Shqiperise. Doreshkrimi ishte dhene ne shtepine botuese kur ne vjeshte te vitit 1981 kryeministri Mehmet Shehu numri dy i regjimit i rene ne fatkeqesi gjendet i vrare ne dhomen e gjumit.

Nderkaq ne faqet e Koncertit Kadareja permend menyren me te cilen Maoja dhjete vjet me pare kishte zhdukur zevendesin e tij mareshalin Lin Biao. Duke riinterpretuar Makbethin ai shtron pyetjen nese zevendesi i rene nga fuqia ne fund te fundit nuk i ka duart me gjak po aq sa tirani...

Vetem per kete arsye por natyrisht pa u thene hapur dalja e Koncertit u gjykua menjehere si e rrezikshme. Ne kohen qe romanit ne gjendje doreshkrimi sic ishte zakon ne Shqiperi iu dha ne nentor te vitit 1981 cmimi i pare kombetar Kadarene e therresin ne nje mbledhje per ti njoftuar se me urdher te Komitetit Qendror romanit i ndalohej botimi. Libri cilesohej si antisocialist i mbushur me sulme kunder Partise dhe figures se Enver Hoxhes. Ai quhej sarkastik racist dhe me nje nivel artistik medioker.

Censoret nxirrnin si shkas faktin qe Hoxha ishte i pare nga nje kend negativ nje telefonate e tij ne fund mbremjeje ngrin atmosferen e nje darke ata e kritikojne Kadarene por ky seshte vecse nje pretekst per faktin qe nje nga personazhet e romanit ben nje pyetje per gjendjen shendetesore te udheheqesit ne nje kohe kur ai ishte vertet semure per vdekje.

Koncert ne fund te stines do te rrije gati shtate vjet ne purgator para se te shohe driten e botimit me 1988 tre vjet pas vdekjes se Enver Hoxhes. Gjate kesaj kohe Kadareja nuk do ta preke tekstin pervec disa poezive qe do ti fuse aty-ketu. Dalja e Koncertit ne vellimin VIII te Veprave nga Fayard ne Paris nuk ka gjithashtu ndryshime te rendesishme jane bere disa prerje ne pjesen e mikrofonave teme qe ka kaluar ne romanin Spiritus si dhe disa shkurtime te hamendesimeve per vrasjen e Lin Biaos. Pjeset ku shfaqet Enver Hoxha duke rilexuar Shenimet per Kinen kane mbetur ashtu sic ishin.

Kapitujt per Kinen maoiste ushqehen nga mbresat e nje udhetimi qe ka bere shkrimtari ne kete vend ne vitin 1967 ne kulmin e Revolucionit Kulturor. Ai vete ka marre pjese ne nje banket ku ishin te pranishem Mao Ce Duni gruaja e tij ian in dhe Lin Biaoja. Keshtu ai pati rastin ti shihte me syte e tij aktoret e faqeve me tragjike te Koncertit.

Delegacioni ku ai bente pjese ne kete udhetim shkon ne Shangai ne nje kohe kur mbahej ende ne kembe seksioni i fundit i Lidhjes se Shkrimtareve te Kines. Ai pa atje agonine e literatures Servantesi Shekspiri te gjithe ata shkrimtare aq te dashur per te ishin te ndaluar. Ai do te marre pjese ne disa shfaqje ku nepermjet simboleve jepeshin mesazhe enigmatike dhe kujton nje fraze te u En Lait Ju doni te kuptoni politiken e jashtme te Kines Shkoni ne operen e Pekinit

Per kete veper Kadareja thote se ai eshte pa dyshim romani im me i lire. Aty flitet per boten komuniste pa bere maskime nepermjet alegorive. Akoma dhe nje here armiqesia e Tiranes kundrejt nje gjiganti te botes komuniste i lejon shkrimtarit te shkruaje me nje liri te papritur nen nje regjim te tille. Duke marre ne shenjester Kinen armike nepermjet personazheve si kritiku Zija Shkurti Kadareja sulmon pervojat politike te cilat u perpoq ti vinte ne jete Shqiperia ne ditet e saj me dogmatike sic ishin ato te vitit 1967 kur intelektualet u cuan neper fshatra per te qene afer me popullin.

Koncert ne fund te stines edhe me shume se Dimri i vetmise se madhe duke perfituar nga nje liri relative e lejuar ne fund te viteve shtatedhjete kur ai u shkrua eshte nje liber kunder vete thelbit te totalitarizmit. Aty jane permendur metodat e pergjimit krijimi i njeriut te ri mitik kinezi Lej Fen te cilin nxenesit shqiptare e mesonin neper shkolla ne vitet gjashtedhjete e shtatedhjete kinse ditari i famshem i tij i fabrikuar fund e krye frika qe mbreteronte ne shtresat e ndryshme te shoqerise shqiptare si tek anetaret e Partise ashtu dhe te te deklasuarit.

Ashtu sikurse ne Dimrin e vetmise se madhe Kadareja ben portretin e nje tirani por kete radhe ai mundi te fuse ne mendimet e tij mendimet dhe kimerat qe deshiron Maoja transformohet ne nje qenie hibride qenie qe ka pjese nga Xhengis Khani e nga Zeusi dhe qe enderron ne te njejten kohe te shtjere ne dore Europen dhe te modifikoje racen njerezore.

Ndertimi i Koncertit eshte me kompleks se ai i Dimrit. Ne te kemi nje roman me disa nivele. Ne thurjen e tij jane futur disa novela ne formen e sinopseve te skicuara prej personazhit te shkrimtarit Skender Bermema. Ne mend na vjen ndertimi i Don Kishotit ne brendesi te te cilit gjejme novela qe te largojne per nje cast nga filli i tregimit por qe e kapin ate perseri me pas. Kjo loje pasqyrash ska qellim tjeter vecse te ndricoje romanin me nje drite te re dhe ti jape atij nje mbeshtetje me te gjere.

Pese tekste te tilla jane futur keshtu ne roman. Por ajo qe spikat me shume ne arkitekturen e Koncertit eshte nocioni i kohes. Ngjarjet qe rrjedhin ne periudhen e marredhenieve kino-shqiptare gjate shtate vjeteve nga 1971-1978 jane mbledhur ne disa muaj. Romani fillon me vjeshten e vitit 1971 kur amerikanet jane duke pergatitur udhetimin historik te Niksonit ne Pekin fund shkurti i vitit 1972. Aty do te gjejme te bashkuar ne disa muaj ngjarje te tilla si vdekja e u En Lait janar 1976 nderprerja e ndihmave kineze si dhe largimi i pothuajse peseqind specialisteve kineze nga Shqiperia korrik 1978.

Preket gjithashtu vjeshta e vitit 1978 Parashikohet qe papa i ardhshem te jete nje polak.
Tkurrja e kohes se historise eshte nje orvatje e kundert me ate qe Kadareja ka bere ne vitet gjashtedhjete me romanin Perbindeshi ku dhjete vjetet e rrethimit te Trojes kane nje elasticitet te tille qe perhapen ne tre mije vjet duke arritur deri ne epoken tone.
Koncerti paraqitet keshtu si nje liber me shume permasa tragjike komike onirike madje fantastike fale nje personazhi qe i ndodhur ne stacionin e Polit kap bisedat e gjithe rruzullit.

Ne faqet e romanit jo me kot eshte cituar Finnegans ake i Xhojsit. Sikurse ai nepermjet shkrimit Kadareja perpiqet te rigjeje kujtesen e botes. Ne cdo rast kete qellim ka vezhguesi i Polit i cili ndihet i afte te shkruaje librin e botes ose me sakte delirin e botes.

Sikurse Dimri i vetmise se madhe Koncerti eshte nje homazh per Shekspirin por kete radhe edhe per Servantesin. Te Ftese ne studio Kadareja hedh idene e rishkrimit te nje vepre te madhe sic eshte rasti i Don Kishotit. Te Koncerti ai ben piketimin e nje projekti te ngjashem me Makbethin ashtu sikurse do te beje te Stine e merzitshme ne Olymp per te rigjetur unazat e humbura te trilogjise qe Eskili i ka kushtuar Prometeut.

Keshtu ai heq nje vije paralele midis rivalitetit Dunkan-Makbeth dhe atij Lin Biao-Mao ku ne rolin e Ledi Makbethit do te jete ian ini. Ashtu si te Shekspiri lexuesi i ndjek ngjarjet te Koncerti ne dy permasa ne ate te te gjalleve e ne ate te fantazmave Koci Xoxe Van Meji hijeve kineze qe u behet thirrje. Se fundi Koncerti eshte nje roman me tri kate siperfaqja tokesore qielli avioni i Lin Biaos i Gjergj Dibres apo i Bermemes zogjte shtegtues antenat dhe satelitet dhe nentoka e botes varret e Ana Krasniqit e te Van Mejit shpella ku Maoja futet per te medituar mbi projektet e tij te kinezerimit te Europes.

Duke iu rikthyer perseri venes romaneske te cilen regjimi kishte dashur tia nderpriste pas botimit te Dimrit Ismail Kadareja krijoi vepren e tij me komplekse me te guximshme si nga forma ashtu edhe nga permbajtja dhe ndoshta me te peraferten me romanin total ideal te cilin cdo shkrimtar enderron nje dite ta beje.

Shenim Titulli redaksional. Artikulli i studiuesit te vepres se Ismail Kadarese ne gjuhen frenge eshte parafjale per botimin ne shqipe te romanit Koncert ne fund te dimrit

Koncert ne fund te dimrit
Ismail Kadare
Botues Onufri
Roman 474 faqe 1000 Leke

Romani Koncert ne fund te dimrit i shkruar ne vitet 1980-1981 nuk e pa driten e botimit vec pas shume vitesh. Nje raport sekret i Lidhjes se Shkrimtareve te Shqiperise i vitit 1983 duke e cilesuar romanin si veper antisocialiste qe satirizonte komunizmin shqiptar dhe ate boteror ka qene fatal per fatin e tij. Romani u botua me 1988 ne prag te renies se komunizmit. Ky botim nuk ka ndryshim nga versioni fillestar.