OBSH: Rreth nje cerek milion femije humbasin shikimin per shkak te mungeses se vitamines A

Organizata Boterore e Shendetesise vlereson se se paku nje cerek milioni femije humbasin shikimin per shkak te mungeses se vitamines A dhe gjysma e tyre vdesin brenda nje viti pas kesaj. Nje editorial me tone te ashpra, botuar ne revisten shkencore britanike Nature, fajeson rregulloret e teperta per bimet e modifikuara gjenetikisht se po vonon shperndarjen e nje lloj orizi, i quajtur orizi i arte, qe do te mund ta zgjeronte pranine e vitamines A ne mbare boten.
Orizi i arte eshte lloj orizi i modifikuar gjenetikisht qe prodhon karotinen beta, nje burim i vitamines A, i cili i jep ketij drithi nje ngjyre mes te verdhes dhe portkallise. Ne formen e tij natyrore, orizi nuk e permban kete ushqyes te rendesishem. Dhe per kete arsye, mungesa e vitamines A eshte mjaft e perhapur ne disa pjese te Afrikes dhe Azise Juglindore, ku orizi eshte ushqimi kryesor.
Shkencetaret moren gjenet qe mundesojne prodhimin e karotines beta nga lloje tjera bimesh dhe i injektuan ato ne bimen e orizit. Kur filloi projekti me 1990, mendohej se kishte pak shanse per sukses, thote njeri nga shpikesit e orizit te arte, Ingo Potrikus, profesor ne pension i botanikes ne Institutin Federal Zviceran te Teknologjise.
"Konsiderohej shume ambicioz per shkak se duhej qe ne bimen e orizit te implantohej nje numer i panjohur gjenesh - te pakten gjashte gjene te ndryshme. Ne ate kohe, shkencetaret gezoheshin po te transferonin nje gjen te vetem".
Profesor Potrikus thote se ata ia dolen mbane nga viti 1999. Por shton se para vitit 2012, orizi i arte nuk do t'u jepet dot si ushqim njerezve qe kane nevoje per te dhe fajeson per kete rregullat e tepruara ligjore. Ne editorialin qe botoi ne revisten Nature, ai i pershkruan keshtu pasojat.
"Keto rregullore jane pergjegjese per vdekjen dhe verbimin e qindra mijera, madje miliona femijeve te pafajshem ne mbare boten. Keto argumente mjaftojne qe te mendohet per t'i ndryshuar ato".
Zoti Potrikus deshiron qe rregulloret te ndryshohen per shkak se institutet kerkimore ne mbare boten vec orizit te arte po punojne edhe per bime te tjera qe po ashtu mund te ndihmonin per te ushqyer njerezit ne vendet ne zhvillim. Megjithate, thote ai, per shkak se nxjerrja e tyre ne treg kerkon dhjete vjet me shume dhe se kushtojne dhjete here me teper se bimet e zakonshme, keto bime po kalben ne raftet e dyqaneve. Ai thote se orizi i arte eshte rritur disa here me sukses per me se nje dekade dhe eshte koha qe te hiqet ndalimi i tij.
"Megjithe deklaratat se kjo bime paraqet rrezik te madh, nuk ka asnje rast te dokumentuar per deme as ndaj mjedisit e as ndaj konsumatorit".
Keto fjale i kane zemeruar kritiket e teknologjise se modifikimit gjenetik. Dag Gurian-Sherman i organizates mjedisore "Bashkimi i Shkencetareve te Shqetesuar" shpjegon se nuk mund te thuhet qe bimet e modifikuara gjenetikisht jane te sigurta sepse askush nuk ka kryer nje studim epidemiologjik ne shkalle te gjere per te pare sesi reagon organizmi ndaj tyre. Ai thote se keto bime mund edhe te jene te sigurta. Por nuk e dime saktesisht derisa te bejme prova.
"Argumenti i zotit Potrikus tingellon keshtu, 'Kemi disa ilace cudiberese qe mund te sherojne siden, malarien apo cfaredo semundje. Por nuk kemi pse t'i testojme keto ilace sepse njerezit jane duke vuajtur'".

Zoti Gurian-Sherman thote se nje arsye pse orizi i arte duhet t'i nenshtrohet provave te sigurise eshte se vitamina A dhe kimikatet te lidhura me te mund te jene teper helmuese. Te tjeret nuk e shohin kete si argument bindes.
"Eshte sikur te thuash se po hengre shume karrota, mund te helmohesh nga vitamina A. Kjo thjesht nuk ndodh".
Ky eshte Houarth Buis, drejtor i nje projekti te quajtur "Harvest Plus", qe merret me shartimin e bimeve ushqyese per vendet ne zhvillim. Zoti Buis eshte pjesetar i bordit te projektit Orizi i Arte. Ai thote megjithate se projekti Harvest Plus vendosi t'i shmanget perdorimit te teknologjise se modifikimit gjenetik, te njohur edhe si transgjenetike.
"Mendoj se do te bejme perparim te dukshem edhe me menyrat e zakonshme te shartimit, gje qe nuk do te mund ta benim permes transgjenetikes thjesht per shkak te sistemit rregullativ".
Per shembull, shkencetaret po perftojne nje miser te pasur me vitamine A permes menyrave te zakonshme te shartimit. Ndersa rregulloret kerkojne prova te shumefishta te orizit te arte te modifikuar gjenetikisht, llojet e reja te misrit te permiresuar nuk do te ngrejne shqetesim.
Dag Gurian-Sherman i Bashkimit te Shkencetareve te Shqetesuar thote se teknologjia e modifikimit gjenetik eshte ne thelb me e shtrenjte dhe kerkon me shume kohe se sa shartimi i zakonshem. Ai do te parapelqente qe fondet e kufizuara te shpenzoheshin me teper per menyrat e zakonshme te shartimit. Por nese provat tregojne se orizi i arte eshte i sigurt dhe i efektshem, atehere duhet te merret parasysh, thote ai. Pyetja qe do te shtrohet eshte se sa prova duhet te behen?
Projekt per zberthimin e kodit gjenetik familjar
Westet jane nje nga familjet e para qe kane te plote sekuencen e gjenomit. "Kjo ngjan sikur te jesh njeriu i pare qe ke telefon, por nuk ke me ke te flasesh", thote Judy West.
Perparimet ne shkence sjellin ndryshime ne stilin e jeteses, madje edhe ne e menyren e te menduarit rreth jetes. Per shembull, nese nje njeri di gjithcka rreth perberjes se vet gjenetike, ai mund te parashikoje se nga cfare lloj semundjesh rrezikohet dhe keshtu ndryshon stilin e jeteses ose perpiqet per te gjetur nje kure para se te semuret. Dhe kerkimet ne kete drejtim kane filluar, ndonese privatisht.
Ky projekt eshte ndermare nga familja West, e perbere nga John, Judy, Anne dhe Paul. Ata e shohin veten si nismetare ne kete fushe, duke shpenzuar rreth 200 mije dollare per hartimin e kodit gjenetik te te gjithe familjes.
Per kete, Westet ndjehen te lumtur si nje nga familjet e para qe kane te plote sekuencen e gjenomit. "Kjo ngjan sikur te jesh njeriu i pare qe ke telefon, por nuk ke me ke te flasesh", thote Judy West.
Qellimi e familjes eshte per te cuar perpara shkencen duke zberthyer informatat personale mjekesore qe do te hapnin rrugen per jete me te shendetshme.
Sekuenca e gjeneve eshte nje zhvillim i ri dhe nuk ka program qe te deshifroje te dhenat. Por familja West po punon ne kete drejtim. Anne 17 vjecare ka deshifruar kodin mjekesor ne nje tabele ne kompjuter dhe ka mesuar se disa ushqime asaj nuk i bejne mire, keshtu qe ajo i shmang.
Francis Collins, Drejtor i Institutit Kombetar te Shendetit thote se disa njerez ndoshta nuk duan te dijne se ne te ardhmen do te preken te semundjeve te tilla si Alzheimer. Por Paul Uest mendon se ai nuk shqetesohet per kete sepse nese tani meson se ne te ardhmen do te prekej nga Alzheimeri, ai mund t'i hyje studimeve ne kete fushe e mund te gjeje nje kure per semundjen.