Parlamenti i parë pas imazhit të cunguar
18/06/2005 Historia e godinës së Parlamentit të parë shqiptar dhe përpjekjet për ndërtimin e një godine të re; Dëshmitarët okularë tanimë kanë vdekur, ndërsa dokumentacioni i shkruar, që mund të gjendet vetëm në Arkivin Qendror të Shtetit, është shumë i cunguar
Megjithëse kemi të bëjmë me një ndërtesë relativisht të re, vetëm 80-vjeçare, historia e kësaj godine, që sot shërben si teatër kukullash, ka humbur në mjegullën e kësaj periudhe të shkurtër, sikur të ishte një monument shumëshekullor. Dëshmitarët okularë tanimë kanë vdekur, ndërsa dokumentacioni i shkruar, që mund të gjendet vetëm në Arkivin Qendror të Shtetit, është shumë i cunguar. Janë vetëm fletë të shkëputura të një dokumentacioni dikur të plotë, prej të cilit mezi mund të krijosh të tërën.
Historia e godinës së Parlamentit të parë shqiptar, e ka zanafillën në vendimet e Kongresit të Lushnjës, që u mbajt më 21 janar 1920, të cilat ishin një rishpallje e pavarësisë së Shqipërisë, për shkak të vënies në diskutim të njohjes zyrtare të saj me kufijtë e vitit 1913 nga Fuqitë e Mëdha të pas Luftës së Parë Botërore. Ndër të tjera, Kongresi me vendimet e tij, konfirmoi sovranitetin e brendshëm dhe të jashtëm të vendit, dhe anuloi marrëveshjen e protektoratit ndaj Italisë të vitit 1919. Siç shihet, pra, krijimi i parlamentarizmit shqiptar, është i një rëndësie të jashtëzakonshme historike, për pasojë dhe i godinës që shërbeu si seli e tij.
Ajo që lidhet drejtpërdrejtë me ndërtesën në fjalë, është shpallja e Tiranës kryeqytet i Shqipërisë, më 11 shkurt 1920, gjë që bëri të domosdoshme ngritjen e një godine moderne dhe funksionale për zhvillimin e veprimtarive të një parlamenti.
Kongresi i Lushnjës zgjodhi ”Këshillin e Naltë” dhe ”Senatin“, që përbëhej nga 37 anëtarë të zgjedhur nga Kongresi. Senati nuk luante rolin e dhomës së lartë të Parlamentit, por të vetë Parlamentit. Për këtë arsye, për të mos sjellë keqkuptime, në mbledhjen e katërt të Senatit, më 31.03.1920, ai u quajt “Këshilli Kombëtar“, duke mbajtur këtë emër deri në janar 1924, në prag të zgjedhjes së Asamblesë Kushtetuese.
Parlamenti i parë shqiptar (i quajtur Këshilli Kombëtar), i zhvilloi mbledhjet e para në një godinë provizore, të papërshtatshme për funksionet e një parlamenti, në ndërtesën ku ndodhet sot Akademia e Shkencave.
Që në vitet e para pas vendosjes së qeverisë në Tiranë, u bënë përpjekje për ngritjen e një ndërtese të re për parlamentin shqiptar, e cila, sipas skicës së paraqitur, bashkëngjitur detyrës së projektimit, do të ishte e denjë për një qytet evropian (Fig.-----). Shkresa e ministrit të Brendshëm që i drejtohet Ministrisë së Punëve të Bujqësisë, mban datën 4 shkurt 1923. Në të i kërkohet kësaj ministrie përgatitja e projektit në dy variante.
I pari, një ndërtesë krejtësisht betoni dhe, i dyti, ku muret e jashtme do të ishin prej tullash. Shpenzimet do të përballoheshin nga donacione që do të jepte populli i Tiranës. Ndërtesa quhej ”Pallati Parlamentar“ dhe programi i tij përmbante një sallë me shkallare të harkuar për 150 vetë, si dhe llozha për këshillin e lartë, ambasadat etj., si dhe shumë ambiente të tjera, ku përfshihej biblioteka, arkivi, dhoma e policisë, sallë për shtypin, bufe etj.
Zërat e detyrës së projektimit qenë përkthyer me shkrim dore në gjermanisht, që tregon se arkitekti do të ishte me shumë gjasë gjerman apo austriak. Në skicën e projektidesë shënimet ishin gjithashtu gjermanisht. Problem paraqitet çështja e planvendosjes dhe përshtatja me arkitekturën përreth. Në të njëjtën shkresë thuhet se populli i Tiranës e kërkonte godinën e parlamentit ”dollmallije“. Ndërtesa e re u vendos të ndërtohej në vendin ku ndodhej dikur lokali i quajtur ”Kursali“, në krah të godinës së Bashkisë së vjetër të Tiranës dhe nuk ishte dollmallije, por një ndërtesë bashkëkohore e denjë për çdo parlament evropian. Megjithëse u krijua një komision me nënkryetar Ismail Ndroqin, ky projekt nuk u realizua asnjëherë. Ëndrra për ngritjen e një godine të madhe për parlamentin vazhdoi deri në vitin 1930, ku në një shkresë të datës 15.01.1930, thuhet se salla e konferencës do të ishte për 300 vetë.
Ndërkohë që bëheshin këto përpjekje, në vitin 1924 nga ushtria shqiptare e asaj kohe, kishte filluar të ngrihej një ndërtesë për oficerët, që u quajt ”Klubi i oficerëve“.
Në një letër të Ministrisë së Luftës të datës 02.07.1924, që i dërgohet Ministrisë së Punëve Botore, kërkohet një inxhinier i zoti për të kontrolluar godinën që po ngrihet në fushën e “Shallvareve” për klub oficerësh, gjë që tregon se bëhet fjalë për ndërtesën në shqyrtim, që u kthye më vonë në seli të parlamentit shqiptar. Në anë të letrës shënohet me shkrim dore në gjermanisht: ”Lutemi për një inxhinier“. Nga korrespondenca kuptohet se themelet e ndërtesës ishin ndërtuar para kësaj date. Në letrën e Ministrisë së Luftës, thuhet se themelet e godinës në fjalë deri në sipërfaqen e tokës ishin prej guri dhe po vazhdohej ndërtimi i mureve me tulla, gjithashtu që tullat prodhoheshin nga ushtarët. Në shkresën e datës 14.08.1924, që Ministria e Punëve Botore dhe Bujqësisë i dërgon Ministrisë së Luftës, jepen udhëzime për vazhdimin e mëtejshëm të punimeve. Dokumenti është shkruar fillimisht në gjermanisht me dorë dhe pastaj është përkthyer dhe daktilografuar.
Aty thuhet se është biseduar me drejtorin e Punëve Botore z.Baurat (nëpunësi më i lartë i ndërtimeve i një dikasteri) Beck dhe zotërinjtë Major Rexhep Berati, Kapiten Kodheli dhe ing.Vaja. Z.Beck duket se është shkruesi i letrës në gjermanisht.
Në pamundësi të ndërtimit të një godine tjetër më të madhe e më e përshtatshme për parlamentin, “Klubi i Oficerëve“ u përshtat si i tillë dhe kreu funksionet e godinës së parlamentit deri në pushtimin e Shqipërisë nga Italia fashiste, më 7 Prill 1939, kur ky i fundit u suprimua nga pushtuesit.
Për dekorimin e godinës së Parlamentit, atëherë Pallati i Senatit, interesimi filloi që nga viti 1925, por u realizua vetëm në vitin 1928.
Në një Notë Verbale të datës 23 janar 1928, që ambasada gjermane në Tiranë i drejtonte Ministrisë së Punëve të Jashtme, thuhet se inxhinieri Robert Vaja, në vitin 1925 ka marrë nga firmat gjermane ”Ehrenbauer&co“ dhe ”Schëäbische Möbelindustrie“ skica dhe projekte për dekorimin e ”Pallatit të Senatit“, të cilat z.Vaja siguron se i ka dorëzuar në Sekretarinë e Senatit. Legata gjermane kërkon që këto skica e projekte t’u kthehen firmave të sipërshënuara, të cilat kanë vlerë për to dhe se nuk është bërë konkurs midis tyre. Kjo ngjarje përkon me fillimin e dekorimit të brendshëm të Parlamentit, që u realizua me rastin e themelimit të Mbretërisë Shqiptare, e cila u shpall në këtë ndërtesë më 1 shtator 1928. Dekoracionet e godinës së Parlamentit, ku përfshiheshin dhe simbolet e mbretërisë shqiptare, ruheshin akoma edhe kur pas pushtimit italian, ndërtesa u kthye në seli të Këshillit të Epërm Fashist Korporativ. Por tani, pjesa dërrmuese e tyre nuk ruhen më.
Në vitin 1931 kishte përfunduar ndërtimi i kompleksit të ministrive. Në këtë kohë, ose midis viteve 1930-‚31, u bë dhe një rikonstruksion i godinës së Parlamentit. Me këtë rast u hoq kupola si dhe u rikonstruktuan të gjitha çatitë e ndërtesës, të cilat nga veshja me pllaka eterniti mbulohen me tjegulla marsejeze. Gjithashtu prishen pjesët e hapura të krahëve të rrethuara me parmakë balaustrash dhe rikonstruktohen të gjitha dritaret. Dritaret sillen në stilin e kohës dhe iu shtohen grilat. Të gjitha këto ndryshime kuptohen nga një foto e kohës, ku krahas godinës së Parlamentit shihen edhe ministritë e sapondërtuara (Fig.-----), ndërsa në një foto të vitit 1929, ndërtesa e Parlamentit na paraqitet me kupolë. Ndryshime më të vogla u bënë edhe në interier.
Me këto ndryshime, godina e Parlamentit humbi shumë nga pamja fillestare, po aq sa dhe nga vlera arkitektonike, duke u kthyer në një ndërtesë mëse të zakonshme, ndoshta nga që vazhdonte të ushqehej ende ideja e ndërtimit të një godine të re për Parlamentin, e cila nuk dihet pse nuk u realizua.
Nga programi i përcaktuar për godinën e re të Parlamentit që do të ndërtohej, ish-“Klubi i oficerëve“ kishte të përbashkët 6 llozha, të cilat ishin caktuar për Këshillin e Lartë, Këshillin Ministerial, për ambasadorët e huaj, për vizitorët e huaj, për korrespondencën e shtypit të brendshëm e të jashtëm dhe për nëpunësit e lartë. Gjithashtu godina ekzistuese kishte një numër të përafërt vendesh në sallë, por i mungonin shumë mjedise të tjera të parashikuara në projektin e ri, të cilat përbushnin kushtet e një ndërtese parlamenti evropian.
Pas suprimimit në vitin 1939, të institucionit të parlamentit, godina u kthye në Dhomën e Fashios (Seksioni për Shqipërinë) dhe më vonë në selinë e Këshillit të Epërm Fashist.
Në vitet 1950-1957, godina e parlamentit shërbeu si qendër kulture e sovjetikëve (Klubi i miqësisë shqiptaro-sovjetike), i njohur nga populli si “Klubi i sovjetikëve“. Në vitin 1960-’61, godina u përshtat në teatër kukullash, funksion të cilin e ruan edhe sot. Në dy fazat e fundit, godina pësoi ndryshime më rrënjësore dhe e humbi tërësisht karakterin e saj fillestar.
Në këtë qytet relativisht të ri, siç ishte Tirana, të shpallur kryeqytet të Shqipërisë, godina e parlamentit të parë shqiptar, në cilësinë e “Klubit të oficerëve“, është nga të parat godina me karakter administrativ e shoqëror, në stil evropian, të ndërtuara në Tiranë në vitet 1920- 1924. Para saj, në grupin e arkitekturës moderne bënte pjesë ndërtesa ku zhvilloi mbledhjet e para Këshilli Kombëtar, e ngritur më 1895 dhe banesa e Kajmekanit, ndërsa mbizotëronte arkitektura tradicionale me tipare ballkanike dhe orientale. Vetëm në vitet që pasuan pas vitit 1924, pati një bum ndërtimesh të stilit evropian perëndimor. Kjo ndërtesë për fatin e mirë u përfshi në të gjitha planet urbanistike të mëvonshme, duke mbetur pjesë përbërëse e qendrës së Tiranës. Vlera e saj historike është e padiskutueshme, si arkitekturë mbetet një rast i veçantë, në se do të sillet në gjendjen e saj fillestare dhe, përveç të tjerave, ka një histori interesante.
Gjerak Karaiskaj
(bashkëprojektues për kthimin në identitet të Parlamentit të parë)
Megjithëse kemi të bëjmë me një ndërtesë relativisht të re, vetëm 80-vjeçare, historia e kësaj godine, që sot shërben si teatër kukullash, ka humbur në mjegullën e kësaj periudhe të shkurtër, sikur të ishte një monument shumëshekullor. Dëshmitarët okularë tanimë kanë vdekur, ndërsa dokumentacioni i shkruar, që mund të gjendet vetëm në Arkivin Qendror të Shtetit, është shumë i cunguar. Janë vetëm fletë të shkëputura të një dokumentacioni dikur të plotë, prej të cilit mezi mund të krijosh të tërën.
Historia e godinës së Parlamentit të parë shqiptar, e ka zanafillën në vendimet e Kongresit të Lushnjës, që u mbajt më 21 janar 1920, të cilat ishin një rishpallje e pavarësisë së Shqipërisë, për shkak të vënies në diskutim të njohjes zyrtare të saj me kufijtë e vitit 1913 nga Fuqitë e Mëdha të pas Luftës së Parë Botërore. Ndër të tjera, Kongresi me vendimet e tij, konfirmoi sovranitetin e brendshëm dhe të jashtëm të vendit, dhe anuloi marrëveshjen e protektoratit ndaj Italisë të vitit 1919. Siç shihet, pra, krijimi i parlamentarizmit shqiptar, është i një rëndësie të jashtëzakonshme historike, për pasojë dhe i godinës që shërbeu si seli e tij.
Ajo që lidhet drejtpërdrejtë me ndërtesën në fjalë, është shpallja e Tiranës kryeqytet i Shqipërisë, më 11 shkurt 1920, gjë që bëri të domosdoshme ngritjen e një godine moderne dhe funksionale për zhvillimin e veprimtarive të një parlamenti.
Kongresi i Lushnjës zgjodhi ”Këshillin e Naltë” dhe ”Senatin“, që përbëhej nga 37 anëtarë të zgjedhur nga Kongresi. Senati nuk luante rolin e dhomës së lartë të Parlamentit, por të vetë Parlamentit. Për këtë arsye, për të mos sjellë keqkuptime, në mbledhjen e katërt të Senatit, më 31.03.1920, ai u quajt “Këshilli Kombëtar“, duke mbajtur këtë emër deri në janar 1924, në prag të zgjedhjes së Asamblesë Kushtetuese.
Parlamenti i parë shqiptar (i quajtur Këshilli Kombëtar), i zhvilloi mbledhjet e para në një godinë provizore, të papërshtatshme për funksionet e një parlamenti, në ndërtesën ku ndodhet sot Akademia e Shkencave.
Që në vitet e para pas vendosjes së qeverisë në Tiranë, u bënë përpjekje për ngritjen e një ndërtese të re për parlamentin shqiptar, e cila, sipas skicës së paraqitur, bashkëngjitur detyrës së projektimit, do të ishte e denjë për një qytet evropian (Fig.-----). Shkresa e ministrit të Brendshëm që i drejtohet Ministrisë së Punëve të Bujqësisë, mban datën 4 shkurt 1923. Në të i kërkohet kësaj ministrie përgatitja e projektit në dy variante.
I pari, një ndërtesë krejtësisht betoni dhe, i dyti, ku muret e jashtme do të ishin prej tullash. Shpenzimet do të përballoheshin nga donacione që do të jepte populli i Tiranës. Ndërtesa quhej ”Pallati Parlamentar“ dhe programi i tij përmbante një sallë me shkallare të harkuar për 150 vetë, si dhe llozha për këshillin e lartë, ambasadat etj., si dhe shumë ambiente të tjera, ku përfshihej biblioteka, arkivi, dhoma e policisë, sallë për shtypin, bufe etj.
Zërat e detyrës së projektimit qenë përkthyer me shkrim dore në gjermanisht, që tregon se arkitekti do të ishte me shumë gjasë gjerman apo austriak. Në skicën e projektidesë shënimet ishin gjithashtu gjermanisht. Problem paraqitet çështja e planvendosjes dhe përshtatja me arkitekturën përreth. Në të njëjtën shkresë thuhet se populli i Tiranës e kërkonte godinën e parlamentit ”dollmallije“. Ndërtesa e re u vendos të ndërtohej në vendin ku ndodhej dikur lokali i quajtur ”Kursali“, në krah të godinës së Bashkisë së vjetër të Tiranës dhe nuk ishte dollmallije, por një ndërtesë bashkëkohore e denjë për çdo parlament evropian. Megjithëse u krijua një komision me nënkryetar Ismail Ndroqin, ky projekt nuk u realizua asnjëherë. Ëndrra për ngritjen e një godine të madhe për parlamentin vazhdoi deri në vitin 1930, ku në një shkresë të datës 15.01.1930, thuhet se salla e konferencës do të ishte për 300 vetë.
Ndërkohë që bëheshin këto përpjekje, në vitin 1924 nga ushtria shqiptare e asaj kohe, kishte filluar të ngrihej një ndërtesë për oficerët, që u quajt ”Klubi i oficerëve“.
Në një letër të Ministrisë së Luftës të datës 02.07.1924, që i dërgohet Ministrisë së Punëve Botore, kërkohet një inxhinier i zoti për të kontrolluar godinën që po ngrihet në fushën e “Shallvareve” për klub oficerësh, gjë që tregon se bëhet fjalë për ndërtesën në shqyrtim, që u kthye më vonë në seli të parlamentit shqiptar. Në anë të letrës shënohet me shkrim dore në gjermanisht: ”Lutemi për një inxhinier“. Nga korrespondenca kuptohet se themelet e ndërtesës ishin ndërtuar para kësaj date. Në letrën e Ministrisë së Luftës, thuhet se themelet e godinës në fjalë deri në sipërfaqen e tokës ishin prej guri dhe po vazhdohej ndërtimi i mureve me tulla, gjithashtu që tullat prodhoheshin nga ushtarët. Në shkresën e datës 14.08.1924, që Ministria e Punëve Botore dhe Bujqësisë i dërgon Ministrisë së Luftës, jepen udhëzime për vazhdimin e mëtejshëm të punimeve. Dokumenti është shkruar fillimisht në gjermanisht me dorë dhe pastaj është përkthyer dhe daktilografuar.
Aty thuhet se është biseduar me drejtorin e Punëve Botore z.Baurat (nëpunësi më i lartë i ndërtimeve i një dikasteri) Beck dhe zotërinjtë Major Rexhep Berati, Kapiten Kodheli dhe ing.Vaja. Z.Beck duket se është shkruesi i letrës në gjermanisht.
Në pamundësi të ndërtimit të një godine tjetër më të madhe e më e përshtatshme për parlamentin, “Klubi i Oficerëve“ u përshtat si i tillë dhe kreu funksionet e godinës së parlamentit deri në pushtimin e Shqipërisë nga Italia fashiste, më 7 Prill 1939, kur ky i fundit u suprimua nga pushtuesit.
Për dekorimin e godinës së Parlamentit, atëherë Pallati i Senatit, interesimi filloi që nga viti 1925, por u realizua vetëm në vitin 1928.
Në një Notë Verbale të datës 23 janar 1928, që ambasada gjermane në Tiranë i drejtonte Ministrisë së Punëve të Jashtme, thuhet se inxhinieri Robert Vaja, në vitin 1925 ka marrë nga firmat gjermane ”Ehrenbauer&co“ dhe ”Schëäbische Möbelindustrie“ skica dhe projekte për dekorimin e ”Pallatit të Senatit“, të cilat z.Vaja siguron se i ka dorëzuar në Sekretarinë e Senatit. Legata gjermane kërkon që këto skica e projekte t’u kthehen firmave të sipërshënuara, të cilat kanë vlerë për to dhe se nuk është bërë konkurs midis tyre. Kjo ngjarje përkon me fillimin e dekorimit të brendshëm të Parlamentit, që u realizua me rastin e themelimit të Mbretërisë Shqiptare, e cila u shpall në këtë ndërtesë më 1 shtator 1928. Dekoracionet e godinës së Parlamentit, ku përfshiheshin dhe simbolet e mbretërisë shqiptare, ruheshin akoma edhe kur pas pushtimit italian, ndërtesa u kthye në seli të Këshillit të Epërm Fashist Korporativ. Por tani, pjesa dërrmuese e tyre nuk ruhen më.
Në vitin 1931 kishte përfunduar ndërtimi i kompleksit të ministrive. Në këtë kohë, ose midis viteve 1930-‚31, u bë dhe një rikonstruksion i godinës së Parlamentit. Me këtë rast u hoq kupola si dhe u rikonstruktuan të gjitha çatitë e ndërtesës, të cilat nga veshja me pllaka eterniti mbulohen me tjegulla marsejeze. Gjithashtu prishen pjesët e hapura të krahëve të rrethuara me parmakë balaustrash dhe rikonstruktohen të gjitha dritaret. Dritaret sillen në stilin e kohës dhe iu shtohen grilat. Të gjitha këto ndryshime kuptohen nga një foto e kohës, ku krahas godinës së Parlamentit shihen edhe ministritë e sapondërtuara (Fig.-----), ndërsa në një foto të vitit 1929, ndërtesa e Parlamentit na paraqitet me kupolë. Ndryshime më të vogla u bënë edhe në interier.
Me këto ndryshime, godina e Parlamentit humbi shumë nga pamja fillestare, po aq sa dhe nga vlera arkitektonike, duke u kthyer në një ndërtesë mëse të zakonshme, ndoshta nga që vazhdonte të ushqehej ende ideja e ndërtimit të një godine të re për Parlamentin, e cila nuk dihet pse nuk u realizua.
Nga programi i përcaktuar për godinën e re të Parlamentit që do të ndërtohej, ish-“Klubi i oficerëve“ kishte të përbashkët 6 llozha, të cilat ishin caktuar për Këshillin e Lartë, Këshillin Ministerial, për ambasadorët e huaj, për vizitorët e huaj, për korrespondencën e shtypit të brendshëm e të jashtëm dhe për nëpunësit e lartë. Gjithashtu godina ekzistuese kishte një numër të përafërt vendesh në sallë, por i mungonin shumë mjedise të tjera të parashikuara në projektin e ri, të cilat përbushnin kushtet e një ndërtese parlamenti evropian.
Pas suprimimit në vitin 1939, të institucionit të parlamentit, godina u kthye në Dhomën e Fashios (Seksioni për Shqipërinë) dhe më vonë në selinë e Këshillit të Epërm Fashist.
Në vitet 1950-1957, godina e parlamentit shërbeu si qendër kulture e sovjetikëve (Klubi i miqësisë shqiptaro-sovjetike), i njohur nga populli si “Klubi i sovjetikëve“. Në vitin 1960-’61, godina u përshtat në teatër kukullash, funksion të cilin e ruan edhe sot. Në dy fazat e fundit, godina pësoi ndryshime më rrënjësore dhe e humbi tërësisht karakterin e saj fillestar.
Në këtë qytet relativisht të ri, siç ishte Tirana, të shpallur kryeqytet të Shqipërisë, godina e parlamentit të parë shqiptar, në cilësinë e “Klubit të oficerëve“, është nga të parat godina me karakter administrativ e shoqëror, në stil evropian, të ndërtuara në Tiranë në vitet 1920- 1924. Para saj, në grupin e arkitekturës moderne bënte pjesë ndërtesa ku zhvilloi mbledhjet e para Këshilli Kombëtar, e ngritur më 1895 dhe banesa e Kajmekanit, ndërsa mbizotëronte arkitektura tradicionale me tipare ballkanike dhe orientale. Vetëm në vitet që pasuan pas vitit 1924, pati një bum ndërtimesh të stilit evropian perëndimor. Kjo ndërtesë për fatin e mirë u përfshi në të gjitha planet urbanistike të mëvonshme, duke mbetur pjesë përbërëse e qendrës së Tiranës. Vlera e saj historike është e padiskutueshme, si arkitekturë mbetet një rast i veçantë, në se do të sillet në gjendjen e saj fillestare dhe, përveç të tjerave, ka një histori interesante.
Gjerak Karaiskaj
(bashkëprojektues për kthimin në identitet të Parlamentit të parë)