Presidenti i Jugosllavise, gara mes rivaleve per vendin e Titos
Gazeta analizon situatën në prag të vdekjes së Titos. Dalin kandidatët për pasardhës. Xhelozitë mes nacionaliteteve. Ngritja e saj mbi rrënojat e Perandorisë Hapsburge
John Darnton*
(Vijon nga numri i kaluar)
Realistët në radhët e udhëheqjes kryesore jugosllave pranojnë se ekzistojnë në mes të anëtarëve të Komitetit Qendror diferenca objektive në kapacitete, madje edhe në popullaritet, deri në nivelet më të larta. Ata shpresojnë se struktura e udhëheqjes kolektive do t’i fundosë këto ndryshime, apo së fundi, këto do t’i mbajnë të fshehta për opinionin publik. Por, ashtu siç i mbajti të maskuara Titoja, “një qark i brendshëm” u sajua me një gjysmë duzine me individë kyç që ndërmorën vendime të rëndësishme. I pari mes tyre është kroati Vladimir Bakariç, një qytetar, një veteran lufte që iu bashkua Titos, duke luftuar në anën e tij që në kohën e luftës. Ai shërbeu si i dërguari i Titos te Stalini gjatë vitit 1948 deri kur u ndërprenë marrëdhëniet. Gjithashtu, ai drejtoi një spastrim të rëndësishëm të një grupi të arratisurish kroat në vitin 1971.
Një tjetër figurë e rëndësishme është gjenerali Nikola Ljubiçiç, drejtuesi i truprojës së Titos gjatë kohës së luftës, që është ministër i Mbrojtjes dhe i vetmi përfaqësues i ushtrisë në Presidiumin Popullor. Roli i tij institucional, si garantues i rendit publik, solli spikatjen e tij. Të tjera figura që mbajnë një peshë të veçantë për meritat e ekspertizës së tyre apo për detyrat e veçanta, janë: Branko Mikuliç, që është i ngarkuar me detyra politike partiake; Stane Dolanc, shefi i ideologjisë dhe Millosh Miniç, zëvendësshefi madhor në politikën e jashtme. Pjesa më e madhe e vëzhguesve që kanë eksperiencë me Jugosllavinë shprehen se herët ose vonë dikush do të dalë që të bëhet pasardhësi i Titos. Trashëgimia 35-vjeçare e sunduesit të vetëm, struktura partiake, problemet ekonomike të vendit dhe nevoja për një udhëheqje të fortë gjatë këtyre periudhave të pasigurta, - të gjitha këto, të bëjnë të nxjerrësh një rezultat të tillë.
Po kush do të jetë ai?
Bakariç, i cili është 68 vjeç dhe me shëndet të brishtë, shfaq prirje të pakta për pushtet personal. Ljubiçiçit, gjithashtu, duket se i mungon ambicia personale dhe arma e tij, me sa duket, veç luftës civile, nuk është të përfshihet në politikë. Në të vërtetë, mungesa e ndonjë lideri me të gjithë ndjekësit jugosllavë është realiteti më goditës në Jugosllavinë e sotme. Tito besoi në pasardhësin e udhëheqjes kolektive, por gjithashtu ai preu çdokënd që doli lart apo eci shpejt në karrierë.
Media partiake zhvilloi fushata kundër “karrierizmit” dhe “liderizmit”. Politikanët mësuan të fshehin ambicien e tyre dhe preferuan streha në nivelet partiake të republikave të tyre. Shumë prej tyre pritën të kalonin nga një nivel në tjetrin, nga zënkat e shkuara përtej shpërndarjes së investimit apo vendimit të ndryshimit të jashtëm në radhët e republikave përkatëse. Të tjerët, të vjetrit dhe të lodhurit, janë të ligshtë që të mbledhin të gjithë besnikët. Ajo që ishte shenjë e një errësire të gjatë, që Titoja përpunoi, është fakti se shumë jugosllavë nuk kishin dëgjuar asnjëherë dy burra që pretenduan postet kryesore si kryetar të shtetit dhe partisë: Ata janë; Llazar Kolisevski dhe Stevan Doronjsku. Intelektualët dhe gazetarët jugosllavë argumentojnë se vakuumi i fundit siguroi një gjendje ekuilibri dhe se strukturat kolektive do të funksionojnë sepse ato duhet të funksionojnë. Për më tepër, për të gjitha propozimet, Titoja i kishte larguar nga skena e brendshme politike gjatë viteve të fundit, duke i përqendruar kryesisht në politikën e jashtme. Gjithashtu, pasuesit e tij të shumë tashmë ishin shpërndarë nëpër gjithë vendin. Argumenti duket jo bindës. Për një gjë të thjeshtë, faktin se sistemi duhet të punonte, të shmangte konsekuencat e paparashikueshme, dhe kjo nuk të bën të kuptosh se do të funksiononte. Edhe për një tjetër fakt, Titoja nuk i kishte larguar. Ai mënjanoi veten e tij nga çështjet e përditshme të qeverisë, por gjithmonë mbeti një arbitër themelor. Nëse ai nuk ndërhyri gjithmonë që të shuante ndarjet partiake dhe të zgjidhte enigmat qeverisëse, - dhe ai shpesh e ka bërë një gjë të tillë, - thjesht njohja që ai kishte ishte një faktor stabilizues.
Sipas të gjitha gjasave, udhëheqja kolektive do të vazhdojë aq gjatë sa të dalë një person, apo një klan i vogël njerëzish që do të dalin në përfundimin për t’i vënë fre pushtetit dhe të caktojnë veten e tyre si udhëheqës të lartë.
“Kjo mund të bëhet për pak kohë, “mbase për 6 muaj, madje mund të jetë edhe për 5 vjet”, parashikon njëri nga ambasadorët perëndimorë. Ndërkaq, sfida për qeverinë në tërësi është nëse ajo do të zbusë rivalitetin mes nacionaliteteve jugosllave, rreziku më i madh i vendit.
Jugosllavia mikse
Popullsia 22 milionëshe e Jugosllavisë nuk jeton e gjitha në një shtet; ata jetojnë në një tufë shtetesh. Sipas regjistrimit të përgjithshëm të bërë në vitin 1971, vetëm 273 mijë njerëz ishin të shënuar me kombësi jugosllave. Të tjerët e përshkruanin veten e tyre si serbë, kroatë, sllovenë, boshnjakë, malazezë dhe maqedonas. Secili prej nacionaliteteve është i identifikueshëm gjeografikisht brenda republikës së tyre dhe dy minoritete mjaft të konsiderueshme banojnë në provincat autonome, hungarezët në Vojvodinë, në Veri të vendit dhe shqiptarët e Kosovës në Jug. Konflikti Veri-Jug acaroi keq rivalitetet etnike. Në Slloveninë e begatë, e cila praktikisht është e padallueshme nga fqinji i saj Austria, ka të ardhura vjetore për frymë rreth 5 669 dollarë; në Kosovë, ku popullsia tejet e varfër fshatare siguron të ardhura përmes punës në tokat malore, merr rreth 810 dollarë në vit.
Ndodhen tri pika të nxehta: njëra është Maqedonia, republika më jugore, ku shtrihen grupe etnike në kufijtë me Greqinë dhe Bullgarinë. Jugosllavia është vendosshmërisht e bindur se Bullgaria, e cila nuk maqedonasit si popull, por i konsideron ata si bullgarë, dëshiron të aneksojë rajonin. Diplomatët jugosllavë hetojnë publikimet e dyshimta bullgare për pretendime irredentiste dhe për shkak se Bullgaria është aleati më i patundur i Bashkimit Sovjetik në Europën Lindore, qeveria reagon ndaj tyre në mënyrën më nervoze.
Kosova, më e diskriminuar
E dyta është Kosova, ku 1.150 milionë banorë të popullsisë 1.5 milionëshe janë shqiptarë brenda Jugosllavisë. Shqiptarët, që njihen për nivelin e lindshmërisë më të lartë në Europë, ua tejkalojnë shumë nacionaliteteve të tjera brenda në këtë provincë, - serbët janë 250 mijë dhe malazezët 40 mijë.
Ata janë të mëshiruarit e Jugosllavisë, punonjësit kanë pagat më të ulëta, shikohen me përçmim dhe janë më pak të besuarit nga të gjitha grupet e tjera. Propaganda e tyre për të drejta të barabarta ka hasur në kundërshtimin e serbëve, që e shohin Kosovën, - ku ata dështuan në mbrojtjen e saj në vitin 1389 dhe mbeti nën sundimin otoman për 500 vjet, - si djepin e nacionalizimit të tyre. Së fundi, Beogradi ka njoftuar se 50 persona, kryesisht shqiptarë, do të burgosen shumë shpejt për aktivitete anti-shtet, duke përfshirë edhe irredentizëm.
Sigurisht, rreziku i tretë është Kroacia. Tensioni midis 4.5 milionë kroatëve dhe 8 milionë serbëve, dy nga grupimet etnike më të mëdha në vend, është thelbi i dilemës nacionaliste të Jugosllavisë. Ata kanë urrejtje të ndërsjellë si kushërinj, të ndarë nga ajo që ata duhet të kishin të përbashkët. Ata flasin të njëjtën gjuhë, por përdorin alfabete të ndryshme dhe iu përkasin ndarjeve të ndryshme të të njëjtit besim: Krishterimit. (Kroatët katolikë romanë shkruajnë në alfabetin latin, ndërsa serbët ortodoksë përdorin alfabetin cirilik. Kroacia humbi pavarësinë e saj në shekullin XII dhe ka qenë nën kontrollin e venecianëve, hungarezëve dhe austriakëve; nacionalizmi i tyre i zjarrtë ka shkuar gjithnjë e më thellë.
Frika nga ndarja
Qëkur Jugosllavia ishte themeluar në vitin 1918 mbi rrënojat e Perandorisë Hapsburge, kroatët dhe sllovenët kishin nën zotërim pushtetin ekonomik; ndërsa serbët mbajtën pushtetin politik. Kroatët janë shumë të kujdesshëm ndaj “hegjemonisë” serbe; serbët frikësohen nga “shkëputja” e kroatëve; - një ide që mbahet gjallë nga një komunitet emigrantësh kroatë i mirorganizuar, që ndërmerr sulme terroriste ndaj misioneve diplomatike jugosllave nëpër botë, por që rrallëherë përpiqet të kryejë veprime sabotazhi brenda vendit.
*Autori i shkrimit ka qenë shef i zyrës së “The New York Times” në Varshavë
Shkrimi është publikuar më 13 prill 1980
Titulli është redaksional. Titulli origjinal është: “Eastern Europe after Tito, - Europa Lindore pas Titos”
Përgatiti: Albert Gjoka
Në numrin e ardhshëm do të lexoni:
Si arriti Tito që të bëjë një shtet me 8 kombësi
Skemat që përdori Josif Broz Tito për të bashkuar 6 republikat dhe dy provincat në një federatë
Joshja që u bëri udhëheqësve lokalë duke iu ofruar poste dhe duke aplikuar skemën e decentralizimit
Si e trajtoi mareshali Kroacinë, vendin e tij të lindjes dhe raportet që ndërtoi Federata me serbët
Për më shumë, na ndiqni në numrin pasardhës
6 Maj 2008
John Darnton*
(Vijon nga numri i kaluar)
Realistët në radhët e udhëheqjes kryesore jugosllave pranojnë se ekzistojnë në mes të anëtarëve të Komitetit Qendror diferenca objektive në kapacitete, madje edhe në popullaritet, deri në nivelet më të larta. Ata shpresojnë se struktura e udhëheqjes kolektive do t’i fundosë këto ndryshime, apo së fundi, këto do t’i mbajnë të fshehta për opinionin publik. Por, ashtu siç i mbajti të maskuara Titoja, “një qark i brendshëm” u sajua me një gjysmë duzine me individë kyç që ndërmorën vendime të rëndësishme. I pari mes tyre është kroati Vladimir Bakariç, një qytetar, një veteran lufte që iu bashkua Titos, duke luftuar në anën e tij që në kohën e luftës. Ai shërbeu si i dërguari i Titos te Stalini gjatë vitit 1948 deri kur u ndërprenë marrëdhëniet. Gjithashtu, ai drejtoi një spastrim të rëndësishëm të një grupi të arratisurish kroat në vitin 1971.
Një tjetër figurë e rëndësishme është gjenerali Nikola Ljubiçiç, drejtuesi i truprojës së Titos gjatë kohës së luftës, që është ministër i Mbrojtjes dhe i vetmi përfaqësues i ushtrisë në Presidiumin Popullor. Roli i tij institucional, si garantues i rendit publik, solli spikatjen e tij. Të tjera figura që mbajnë një peshë të veçantë për meritat e ekspertizës së tyre apo për detyrat e veçanta, janë: Branko Mikuliç, që është i ngarkuar me detyra politike partiake; Stane Dolanc, shefi i ideologjisë dhe Millosh Miniç, zëvendësshefi madhor në politikën e jashtme. Pjesa më e madhe e vëzhguesve që kanë eksperiencë me Jugosllavinë shprehen se herët ose vonë dikush do të dalë që të bëhet pasardhësi i Titos. Trashëgimia 35-vjeçare e sunduesit të vetëm, struktura partiake, problemet ekonomike të vendit dhe nevoja për një udhëheqje të fortë gjatë këtyre periudhave të pasigurta, - të gjitha këto, të bëjnë të nxjerrësh një rezultat të tillë.
Po kush do të jetë ai?
Bakariç, i cili është 68 vjeç dhe me shëndet të brishtë, shfaq prirje të pakta për pushtet personal. Ljubiçiçit, gjithashtu, duket se i mungon ambicia personale dhe arma e tij, me sa duket, veç luftës civile, nuk është të përfshihet në politikë. Në të vërtetë, mungesa e ndonjë lideri me të gjithë ndjekësit jugosllavë është realiteti më goditës në Jugosllavinë e sotme. Tito besoi në pasardhësin e udhëheqjes kolektive, por gjithashtu ai preu çdokënd që doli lart apo eci shpejt në karrierë.
Media partiake zhvilloi fushata kundër “karrierizmit” dhe “liderizmit”. Politikanët mësuan të fshehin ambicien e tyre dhe preferuan streha në nivelet partiake të republikave të tyre. Shumë prej tyre pritën të kalonin nga një nivel në tjetrin, nga zënkat e shkuara përtej shpërndarjes së investimit apo vendimit të ndryshimit të jashtëm në radhët e republikave përkatëse. Të tjerët, të vjetrit dhe të lodhurit, janë të ligshtë që të mbledhin të gjithë besnikët. Ajo që ishte shenjë e një errësire të gjatë, që Titoja përpunoi, është fakti se shumë jugosllavë nuk kishin dëgjuar asnjëherë dy burra që pretenduan postet kryesore si kryetar të shtetit dhe partisë: Ata janë; Llazar Kolisevski dhe Stevan Doronjsku. Intelektualët dhe gazetarët jugosllavë argumentojnë se vakuumi i fundit siguroi një gjendje ekuilibri dhe se strukturat kolektive do të funksionojnë sepse ato duhet të funksionojnë. Për më tepër, për të gjitha propozimet, Titoja i kishte larguar nga skena e brendshme politike gjatë viteve të fundit, duke i përqendruar kryesisht në politikën e jashtme. Gjithashtu, pasuesit e tij të shumë tashmë ishin shpërndarë nëpër gjithë vendin. Argumenti duket jo bindës. Për një gjë të thjeshtë, faktin se sistemi duhet të punonte, të shmangte konsekuencat e paparashikueshme, dhe kjo nuk të bën të kuptosh se do të funksiononte. Edhe për një tjetër fakt, Titoja nuk i kishte larguar. Ai mënjanoi veten e tij nga çështjet e përditshme të qeverisë, por gjithmonë mbeti një arbitër themelor. Nëse ai nuk ndërhyri gjithmonë që të shuante ndarjet partiake dhe të zgjidhte enigmat qeverisëse, - dhe ai shpesh e ka bërë një gjë të tillë, - thjesht njohja që ai kishte ishte një faktor stabilizues.
Sipas të gjitha gjasave, udhëheqja kolektive do të vazhdojë aq gjatë sa të dalë një person, apo një klan i vogël njerëzish që do të dalin në përfundimin për t’i vënë fre pushtetit dhe të caktojnë veten e tyre si udhëheqës të lartë.
“Kjo mund të bëhet për pak kohë, “mbase për 6 muaj, madje mund të jetë edhe për 5 vjet”, parashikon njëri nga ambasadorët perëndimorë. Ndërkaq, sfida për qeverinë në tërësi është nëse ajo do të zbusë rivalitetin mes nacionaliteteve jugosllave, rreziku më i madh i vendit.
Jugosllavia mikse
Popullsia 22 milionëshe e Jugosllavisë nuk jeton e gjitha në një shtet; ata jetojnë në një tufë shtetesh. Sipas regjistrimit të përgjithshëm të bërë në vitin 1971, vetëm 273 mijë njerëz ishin të shënuar me kombësi jugosllave. Të tjerët e përshkruanin veten e tyre si serbë, kroatë, sllovenë, boshnjakë, malazezë dhe maqedonas. Secili prej nacionaliteteve është i identifikueshëm gjeografikisht brenda republikës së tyre dhe dy minoritete mjaft të konsiderueshme banojnë në provincat autonome, hungarezët në Vojvodinë, në Veri të vendit dhe shqiptarët e Kosovës në Jug. Konflikti Veri-Jug acaroi keq rivalitetet etnike. Në Slloveninë e begatë, e cila praktikisht është e padallueshme nga fqinji i saj Austria, ka të ardhura vjetore për frymë rreth 5 669 dollarë; në Kosovë, ku popullsia tejet e varfër fshatare siguron të ardhura përmes punës në tokat malore, merr rreth 810 dollarë në vit.
Ndodhen tri pika të nxehta: njëra është Maqedonia, republika më jugore, ku shtrihen grupe etnike në kufijtë me Greqinë dhe Bullgarinë. Jugosllavia është vendosshmërisht e bindur se Bullgaria, e cila nuk maqedonasit si popull, por i konsideron ata si bullgarë, dëshiron të aneksojë rajonin. Diplomatët jugosllavë hetojnë publikimet e dyshimta bullgare për pretendime irredentiste dhe për shkak se Bullgaria është aleati më i patundur i Bashkimit Sovjetik në Europën Lindore, qeveria reagon ndaj tyre në mënyrën më nervoze.
Kosova, më e diskriminuar
E dyta është Kosova, ku 1.150 milionë banorë të popullsisë 1.5 milionëshe janë shqiptarë brenda Jugosllavisë. Shqiptarët, që njihen për nivelin e lindshmërisë më të lartë në Europë, ua tejkalojnë shumë nacionaliteteve të tjera brenda në këtë provincë, - serbët janë 250 mijë dhe malazezët 40 mijë.
Ata janë të mëshiruarit e Jugosllavisë, punonjësit kanë pagat më të ulëta, shikohen me përçmim dhe janë më pak të besuarit nga të gjitha grupet e tjera. Propaganda e tyre për të drejta të barabarta ka hasur në kundërshtimin e serbëve, që e shohin Kosovën, - ku ata dështuan në mbrojtjen e saj në vitin 1389 dhe mbeti nën sundimin otoman për 500 vjet, - si djepin e nacionalizimit të tyre. Së fundi, Beogradi ka njoftuar se 50 persona, kryesisht shqiptarë, do të burgosen shumë shpejt për aktivitete anti-shtet, duke përfshirë edhe irredentizëm.
Sigurisht, rreziku i tretë është Kroacia. Tensioni midis 4.5 milionë kroatëve dhe 8 milionë serbëve, dy nga grupimet etnike më të mëdha në vend, është thelbi i dilemës nacionaliste të Jugosllavisë. Ata kanë urrejtje të ndërsjellë si kushërinj, të ndarë nga ajo që ata duhet të kishin të përbashkët. Ata flasin të njëjtën gjuhë, por përdorin alfabete të ndryshme dhe iu përkasin ndarjeve të ndryshme të të njëjtit besim: Krishterimit. (Kroatët katolikë romanë shkruajnë në alfabetin latin, ndërsa serbët ortodoksë përdorin alfabetin cirilik. Kroacia humbi pavarësinë e saj në shekullin XII dhe ka qenë nën kontrollin e venecianëve, hungarezëve dhe austriakëve; nacionalizmi i tyre i zjarrtë ka shkuar gjithnjë e më thellë.
Frika nga ndarja
Qëkur Jugosllavia ishte themeluar në vitin 1918 mbi rrënojat e Perandorisë Hapsburge, kroatët dhe sllovenët kishin nën zotërim pushtetin ekonomik; ndërsa serbët mbajtën pushtetin politik. Kroatët janë shumë të kujdesshëm ndaj “hegjemonisë” serbe; serbët frikësohen nga “shkëputja” e kroatëve; - një ide që mbahet gjallë nga një komunitet emigrantësh kroatë i mirorganizuar, që ndërmerr sulme terroriste ndaj misioneve diplomatike jugosllave nëpër botë, por që rrallëherë përpiqet të kryejë veprime sabotazhi brenda vendit.
*Autori i shkrimit ka qenë shef i zyrës së “The New York Times” në Varshavë
Shkrimi është publikuar më 13 prill 1980
Titulli është redaksional. Titulli origjinal është: “Eastern Europe after Tito, - Europa Lindore pas Titos”
Përgatiti: Albert Gjoka
Në numrin e ardhshëm do të lexoni:
Si arriti Tito që të bëjë një shtet me 8 kombësi
Skemat që përdori Josif Broz Tito për të bashkuar 6 republikat dhe dy provincat në një federatë
Joshja që u bëri udhëheqësve lokalë duke iu ofruar poste dhe duke aplikuar skemën e decentralizimit
Si e trajtoi mareshali Kroacinë, vendin e tij të lindjes dhe raportet që ndërtoi Federata me serbët
Për më shumë, na ndiqni në numrin pasardhës
6 Maj 2008