Prinzhorn dhe muzeu i parë i çmendurisë

Psikologu Sheldon Litt, me teoritë e tij të mbështetura tek psikologjia kulturore, argumenton se arti nuk është neurozë

A sht vepr arti, arti i t rregulluarve? A ndikon rregullimi psikik n destinacionin e veprs s pikturs? A sht komunikuese vepra e artistit t smur? Kto jan nj seri pyetjesh q mund t shtrohen pr veprn artistike t t smurve mendor. Hans Prinzhorn u dha prgjigje ktyre pyetjeve, t cilat mund shtrohen gjithmon pr veprn e artit n vitin 1922, me “Muzeun e par t menduris”, duke i ekspozuar veprat e klientve t tij si vepra arti t mirfillta artistike.

Psikologu i madh i artit, amerikani Sheldon Litt, q jeton dhe punon n Suedi, me teorit e tij moderne t mbshtetura tek psikologjia kulturore, argumenton se arti nuk sht neuroz, artisti sht nj njeri normal i cili krijon dhe prodhon art, fal aftsive krijuese e imagjinative brenda normave, sjelljeve, intuits, shkollimit, eksperiencs. Por nj psikiatr, kirurg i madh si ishte Hans Prinzhorn, n vitin 1922 hapi n Gjermani nj ekspozit me pun t klientve t tij me skizofreni, duke i trajtuar si vepra t vrteta arti. Hapja e ekspozits u shoqrua me debat pr kohn pr “Artin e smur”. Prinzhorn punoi n spitalin psikiatrik t Heidelbergut, Gjermani dhe studioi punt e klientve t tij. Ai bri analizn psikoanalitike t punve t klientve t tij. Edhe sot n spitalet psikiatrike piktura prdoret pr terapi tek klientt me skizofreni. N disa qendra rehabilituese, punt e t rregulluarve shiten dhe t ardhurat prdoren pr trajtimin e tyre.

Studimi i artit t t rregulluarve ka dy qllime: s pari psikiatri nprmjet artit t tyre identifikon rregullimin mendor dhe pastaj tenton prmirsimin e tyre mendor nprmjet artit q krijojn. Qllimi i dyt sht arritja n konkluzione se a kemi t bjm m art t mirfillt. N kt kontekst Prinzhorn ia doli duke i prezantuar punt e klientve t tij, si vepra t mirfillta arti q komunikonin, fal talentit t t rregulluarve q nuk dmtohet. Tek skizofrent nuk dmtohet shpesh, institucioni i gjuhs, t folurit dhe natyrisht edhe aftsia artistike ngelet.

N vitin 1922, Prinzhorn krijoi n Gjermani, Heidelberg, “Muzeun e par t menduris”. Sipas psikiatrit dhe kriminologut Vittorino Andreoli, Prinzhorn flet pr shprehjen e skizofrenis, t aktit krijues “Gestaltung”, e nevojs ornamentale t simbolit t lidhjeve mes aktiviteteve fantazmatike dhe prfaqsimit t tyre.

Pr Prinzhorn skizofrenia pohon nj mendim magjik si tek fmijt dhe tek primitivt. Fmijt shpesh kan nj mendim magjik, fantazues dhe primitivt gjithashtu kan pasur nj mendim magjik.

Koleksionet e njjta si t Prinzhorn t gjetura n Heidelberg gjendeshin gjithashtu edhe n klinikat e tjera psikiatrike t Evrops.

Ato ishin t mbajtura n arkiva, por arsyeja e vetme e ruajtjes s ktyre veprave t artit ishte pr qllime diagnostikuese. Ekspozita e Prinzhornit ishte pothuajse pa precedent dhe shum unike. Psikiatri francez Paul Meunier (1873-1957) i kishte ekzaminuar punt e pacientve t tij n psikiatri nga pikpamja estetike n librin e tij L’art chez les fous, i cili ishte publikuar n vitin 1907 nn pseudonimin Marcel Reja.

Megjithat, pr punt e Paul Meunier nuk u tregua ndonj vmendje e veant.

M shum vmendje pati studimi “Ein Geisteskranker als Künstler” (A Mentally Ill Person as an Artist) “Nj person me probleme mendore si artist” i psikiatrit zviceran Adolf Wolf, i cili ishte gjall n Waldau, n klinikn psikiatrike t Berns.

Por pikpamjet dhe argumentet e Prinzhornit ishin m t mdha se Meunier’s or Morgenthaler. Ai u prqendrua n nj gam m t madhe t materialeve, ai ekzaminoi nj numr m t madh aspektesh t lidhura me fushn, pikturn dhe ai shtoi pyetje t cilat edhe sot jan t rndsishme pr krkuesit shkencor n fushn e artit dhe psikiatris.

N vitin 1945, Jean Dubuffet filloi gjithashtu ndrtimin e koleksionit, q n vitin 1975 do t bhej muzeu i “Artit t s keqes” n Lozan.

Rasti i Eduard Munch, piktor i madh, sht tipik. Ai ka qen nj artist i madh i cili gjithashtu ka pasur probleme mendore. Ai, i internuar pr nj episod psikotik, ka nj histori shum t ngjashme t t smurve mendor. Personazhet e tij kan nj ankth n fytyr, menduri dhe vdekje dhe n veanti vepra e tij “Nna e vdekur” hapi rrugn e shum subjekteve t ngjashme t prodhuara nga artist t ndryshm ekspresionist, t cilt s pari zgjedhin trthorazi t mos japin n veprat e tyre at far shohin n botn e jashtme, por m tepr t shprehin gjithka q gjejn n botn e brendshme.

Prinzhorn lindi n Westphalia. Studioi histori, filozofi n Universitetin e Vjens. N 1908 mori Doktoraturn. N Angli studioi kng. Ai mori trajnim n mjeksi dhe psikiatri dhe shrbeu n Luftn e Par Botrore si kirurg. N 1919 u b asistent i Karl Wilmans, n spitalin psikiatrik t Heidelbergut. N klinikn e Heidelbergut, ai punoi pr librin e par t tij. N 1922 ai botoi librin e tij t par “Artistt me smundje mendore”.

Artistt e smur mendor punt e t cilve i ekspozoi Prinzhorn, ishin: Karl Brendel, August Klotz, Peter Morg, August Neter, Johann Knupfer, Viktor Orth, Herman Beil, Heinrich Welz, Joseph Sell.

Ekspozita e Prinzhornit n Heidelberg sht shum e njohur. Heidelbergu sht nj qytet turistik dhe ka nj prej universiteteve t para n bot, qyteti i Hajnes. Ekspozita e Prinzhornit sot vizitohet prej shum turistve t interesuar pr artin, q n fakt sht nj art i madh q thot shum dhe komunikon pavarsisht rregullit t artistve t cilt i kan ln njerzimit vepra t mdha.

Nprmjet muzeumit t par t menduris, Prinzhorn ishte ndr t part q studioi shkencrisht punt e artistve t smur q jan unikal n historin e artit.

Teorit e artit modern i drejtohen pragmatizmit dhe artit t mirfillt t mendjes gati virtuale. Punt e Prinzhornit kan vlera artistike dhe sot ekspozohen, gjithashtu studiohen si studime rasti dhe akoma sot ka nj diskutim t madh pr hipotezat e Hans Prinzhornit.

box

Aktivitetit promovues i Prinzhornit

N vitet 1919-1922, Hans Prinzhorn prezanton “Koleksionin Prinzhorn”, me punt e t smurve mendor.

N 1921 hapet galeria Garvens n Hanover, Prinzhorn kt vit largohet nga Heidelbergu.

N vitin 1922 publikohet ekspozita e t smurve mendor. Kolegt e Prinzhornit reagojn t rezervuar, artistt modern jan t entuziazmuar. N fakt, kolegt, mjekt e spitalit, nuk ishin t bindur pr t ardhmen artistike t punve t t rregulluarve. Por artistt q kishin filluar t prkrahnin artin modern mbas Lufts s Par Botrore, filluan ta kuptonin artin e klientve t Prinzhornit.

N vitet 1929-1933, hapet ekspozit jasht Gjermanis, pr ta promovuar artin e tyre n Evrop, n Paris, Gjenev, Bazel.

Mbas Lufts s Dyt Botrore, n vitin 1963, Szeeman i “rizbulon” punt e klientve t Prinzhornit dhe i paraqet n Bern t Zvicrs.

N vitet 1972-1977 hapet prsri ekspozit n klinikn psikiatrike n Heidelberg.

N vitet 1979-1985 fondacioni “Volkswagen” financoi biseda dhe dokumente shkencore t punve. Studiues t rndsishm t artit n Gjermani zhvillojn nj seri aktivitetesh shkencore dhe studime t mirfillta pr punt e klientve t Prinzhornit.

N vitet 1980-1981 kemi prsri nj prmbledhje t Prinzhornit n Heidelberg, Hamburg, Shtutgart, Bazel, Bochum, Munich.

N vitet 1992-1993 punt e artistve t smur drgohen jasht Evrops, n Azi dhe Amerik, pikrisht n Tokio, Madrid, Los Angeles.

N vitin 2006 botohen n Hamburg koleksione t punve, pr t
t mundur ruajtjen e ktyre veprave t mdha t artistve t smur.