Pse-të e një diplomati

N librin “Un dhe ti n shoqrin shqiptare”, diplomati Harilla Goga sjell nj prurje t re pr lexuesin shqiptar, mbas pes botimeve t mparshme t tij; tre nga fusha profesionale; “Komuniteti Evropian, TPE”, “Njohuri mbi Bashkimin Evropian” (bashkautor) e “Shqipria mes zhvillimeve t sotme ndrkombtare” dhe dy romanet; “Pazari i madh” dhe “Diplomati”. Libri sht nj ese e gjat ndrtuar mbi bazn e nj koncepcioni pragmatik, ku grshetohen eksperiencat dhe njohjet e drejtprdrejta individuale me interpretimet e thella meditative. Midis ktyre dy poleve shtrihet nj realitet i hidht social, mbi t cilin autori operon deri n qelizat m t imta t tij, pr t zbrthyer nj nga enigmat m t vshtira; zhvillimet problemore n formimin e psikiks shqiptare. Pikrisht, pr ta dhn sa m t qart e m t kuptueshm kt realitet, ai e konturon at mbi bazn e nj diagrame psikologjike t mbshtetur mbi dy segmente koordinatave; segmenti gjeografik dhe ai historik. Segmenti gjeografik i nj vendi ka t bj me fatin e tij mbi shtrirjen n hartn e prgjithshme globale. Ky fat e ka
Shqiprin t ndodhet n udhn e kalimit t prhershm midis Lindjes e Perndimit, n nj kufi luftrash, ku perandorit e mdha, mbretrit e mdha dhe fuqit e mdha, e kan par si nj vend t skajshm dhe objekt t kancelarive t tyre.

Ndrsa segmenti historik, n vshtrimin analitik t ktij autori, prdoret si nj referenc dhe ballafaqim midis kohve, ngjarjeve dhe rrethanave t caktuara n sisteme dhe kushte t caktuara, prmes t cilave ka kaluar dhe sht farktuar ndrgjegjja jon kombtare.

Mbshtetur ndrmjet ktyre dy segmenteve, diagrama e psikiks son aktuale shfaqet me forma deformuese si rrjedhoj e trysnive t ushtruara mbi t, t kulturave t ndryshme n epoka dhe rrethana t ndryshme. Autori synon evidentimin kritik t tyre, duke ngritur trishtueshm nj nga pyetjet m preokupuese t dits: Pse vonohet kaq shum integrimi yn n familjen e madhe evropiane?

Kjo pyetje e ka
autorin e ktij libri t zhbiroj, prmes metods krahasuese t fakteve dhe ngjarjeve, t gjitha eksperiencat e tij t puns, duke na i dhn ato n nivelet e nj rrafshi komunikues, q i ngjan m tepr nj bisede t thjesht “gju m gju” me njerzit, sesa nj komunikimi akademik, mbushur me referenca dhe filozofira t larmishme e t vshtira pr t’u kuptuar nga kushdo. Kahu hulumtues i tij fillon nga individi n drejtim t kolektivit, nga e veanta tek e prgjithshmja. Nprmjet rasteve dhe ndodhive konkrete, ai argumenton mendimin e vet tek “un” dhe tek “ti”, si pjes prbrse e shoqris shqiptare. Ktu qndron edhe veoria m e spikatur e ktij libri; komunikimi masiv, efekti masiv dhe interpretimi masiv.

Mjaft autor n libra t till do t pretendonin drejt nj stili “t lart” shkencor, do vishnin “gzofin akademik” dhe do t hapnin portn e “minierave” t tyre kulturore, pr ta
at nj libr elitar. Prkundrazi, Harilla Goga nuk synon ktu t nxjerr nj libr “nga librat” dhe as nga dosjet e zverdhura t arkivave. Ai synon nj prurje krejt origjinale, me ndodhit dhe interpretimet e tij t gjalla e t drejtprdrejta. Pra, n vend t nj akademiku pozant e hijernd ai ka zgjedhur t jet nj “Shn Llazar” i popullit t vet, q di ta vendos dorn n plagn e mahisur t ktij kombi, nga e cila, n vend t limfs s turbullt, rrjedh prej shekujsh, ulrima e prapambetjes s dhimbshme. Ai shfaqet kshtu nj intelektual sipran e i prgjegjshm i cili bn me ndrgjegje t pastr detyrn e interpretimit t kohs s vet.

N do rresht t librit ndihet prej autorit nj pshertim e bardh faji. Duket se ai nuk e ndan kurrsesi vetveten nga fati i prbashkt i shoqris shqiptare. Integrimi, ky term hipokrit mbarsur me ndrrat mashtruese t politikanve tan, ka vite q endet n imazhet e shqiptarve, si nj “tok e premtuar”, por e largt.

Kjo tregon se shqetsimi i autorit sht sa emotiv aq edhe logjik. Duket q Harilla ka shkruar me ndjenj t thell prjetuese dhe ka derdhur mbi t pezmin e tij shpirtror, konvertuar n dhimbje e stres. Dhimbja dhe arsyeja jan dy nga elementt baz q e prshkojn nga fillimi deri n fund dhe i japin nervin e duhur prozs s ktij autori.

Me enigmn e zhvillimit ton, jan marr n do koh, bijt m t shqetsuar t ktij vendi. Mjaft prej tyre e kan konstatuar zgjidhjen e tij brenda “veteve tona”, brenda nj psikike t smur. “E keqja m e madhe e shqiptarve vjen nga vet shqiptart”, - do t thoshte dikur Faik Konica. Pikrisht ky iluzion konfigurohet edhe tek autori i ktij libri. Ai rreket ta zbrthej kt enigm nprmjet elementit historik t popullit ton. Ky sht nj pozicion sa i vshtir aq edhe serioz sepse sht udha e vetme e deprtimit analitik t fakteve. “T mos kuptuarit e t tashmes, lind n mnyr t pashmangshme nga mosnjohja e s kaluars”, - thot studiuesi i mjeshtris s historis, Marc Bloch. N kndvshtrimin e ktij libri synohet pikrisht ky vlersim i till: Realiteti i vlersuar n t gjitha kohrat dhe e sotmja vjen n mnyr t pashmangshme si nj rezultante e realiteteve t shkuara.

Harilla Goga ndihet mjaft i shqetsuar pr ann historike t problemit. Duket ktu se mendimi i tij prputhet me arsyetimin filozofik t Marin Barletit i cili thoshte se “historia na tregon gjurmt q duhet t ndjekim n jet”.

Kto gjurm vijn t prhumbura n shekujt e pushtimeve t huaja. Harilla e shikon kt fakt si nj devijato t psikiks son, shkaktuar nga ndikimi i kulturave orientale mbi trashgimin ton oksidentale. sht nj faktor ky q ka ndikuar trishtueshm n psikikn ton kombtare.

Krenaria e smur, mburrja, egoizmi, xhelozia, thashetheme, mospranimi i m t aftit dhe m t ndershmit, prbjn “gurt e errt” n gjerdanin e ksaj psikike. Filozofia e interpretimit t tyre mbi krahasimin dhe digresionin kohor, “gdhend” n kujtesn e lexuesit edhe nevojn e madhe t korrigjimit t saj, n prputhje, me mnyrat e reja t gjykimit dhe krkesat bashkkohore t zhvillimit dhe edukimit me elemente t qytetaris demokratike. Nj nga kto nevoja aq t domosdoshme n jetn e shqiptarve, sht edhe toleranca. Toleranca, si nj element i rndsishm i bashkpunimit komunitar sht ndrkoh edhe nj etalon i vlerave t vrteta t nj shoqrie demokratike, n relacion me zhvillimet bashkkohore t popujve t tjer. Harilla Goga i mshon pikrisht vullnetit t mir t bashkpunimit, kuptimit t konfliktit t pashmangshm dhe domosdoshmris s tolerancs, aq t munguar tek shqiptart. Kjo prbn edhe nj nga “shenjat” m t dukshme deformuese t psikiks son, pasqyruar nprmjet diagrams s saj, dhn n faqet e ktij libri.

Par nga ky knd, libri prbn nj shtjell mendimesh q rrahin drejt nj vshtrimi modern t s ardhmes. Gjith diagrama e psikiks son kombtare dhn nprmjet elementit historik, fatit t pashmangshm gjeografik dhe trysnis primitive t robrimit shekullor, gjykohet nga autori dhe interpretohet prej tij, n shrbim t edukimit qytetar t shqiptarve. Kjo do t thot se libri nuk ka n thelb vetm zhbirimin e defekteve t psikiks s njeriut dhe transparencn e saj mbi origjinat e hershme mesjetare, por edhe zhvillimet e reja t ksaj psikike, n planet e kulturave integruese evropiane.

N kt plan, ky libr sht “udha e qumshtit” n qiellin e vrejtur t zhvillimit social, n dritn e t cilit, shquhet udha e vrtet e integrimit ton evropian.