Raca shqiptare e mbajtur si Ungjill
Kult-kalendar/Ajo qe e beri te famshem Jakov Milajn si intelektual eshte pa dyshim libri i tij monument Raca shqiptare vepra e pare antropologjike ne Shqiperi. Kur u botua ky liber ne ato dite janari te vitit 1944 autori ishte ende i ri vetem 31 vjec Me nje profil te spikatur krijues ky intelektual i shquar do te ishte protagonist i nje sere ngjarjesh te kohes derisa regjimi komunist e detyroi te heshtte per nje periudhe te gjate kohe duke e persekutuar dhe spostuar si figure te kultures dhe shkences shqiptare
Ajo qe e beri te famshem Jakov Milajn si intelektual eshte pa dyshim libri i tij monument Raca shqiptare vepra e pare antropologjike ne Shqiperi. Kur u botua ky liber ne ato dite janari te vitit 1944 autori ishte ende i ri vetem 31 vjec megjithese njihej si shok i Migjenit Petro Markos Branko Merxhanit Andrea Varfit Mitrush Kutelit dhe Vedat Kokones. E thene ndryshe ai ishte pjese e elites intelektuale ne Shqiperine e viteve lsquo30-lsquo40. Me nje profil te spikatur krijues ky intelektual i shquar do te ishte protagonist i nje sere ngjarjesh te kohes derisa regjimi komunist e detyroi te heshtte per nje periudhe te gjate kohe duke e persekutuar dhe spostuar si figure te kultures dhe shkences shqiptare.
Jakov Milaj lindi ne 25 mars 1911 ne lagjen Shkoze te qytetit te Fierit ne familjen e Naun Milajt nje tregtari te vogel qe jetesen e tij dhe te familjes e siguronte me pune te ndershme.
Femijeria dhe rinia e hershme e Jakovit do te kalonin me shpejtesi ne kohera te veshtira dhe plot tallaze si Lufta e pare boterore perpjekjet per te siguruar integritetin e Popullit Shqiptar levizja demokratike e viteve 1920-1924 etj. Tek i riu fierak ndikuan me personalitetin e tyre figura te tilla si patrioti demokrat Naum Prifti kusheri i tij dhe mesuesi ne gjimnazin e Shkodres intelektuali Mirash Ivanaj minister i mevonshem i Arsimit.
Qysh ne bangat e shkolles se mesme Jakovi i ri u angazhua me levizjen kulturore ku per nje kohe do te ishte edhe kryetar i shoqates kulturore Besa Shqiptare. Pervojen e grumbulluar ne Shkoder si nje veprimtar i shquar shoqeror ai e vuri ne zbatim vite me vone ne qytetin e tij te Fierit. Se bashku me studente te tjere si Jorgji Xoxa dhe Namik Resuli Jakov Milaj do te ishte nismetari i organizimit te shoqerise sportive Apolonia ku do te zgjidhej per disa vite edhe kryetar i saj ku punoi per organizimin e aktiviteteve sportive se bashku me Mustafa Kacacin te cilin e kishte patur shok qysh ne gjimnazin e Shkodres.
Pas perfundimit te shkolles se mesme i riu Milaj punoi disa kohe si mesues dhe per nje tjeter periudhe sherbeu si kryetar i komunes Kolonje. Ne kete kohe ai nisi te shkruaje dhe te merret me publicistike ne nje sere gazetash dhe revistash te shtypit shqiptar si Arberia Perpjekja shqiptare Gazeta e Tiranes Besa Vatra etj. Ne vitin 1935 Jakov Milaj merr pjese ne Kryengritjen e Fierit qe ishte nje rebelim i armatosur kunder Monarkise Shqiptare. Deshtimi i saj beri qe ai te arrestohej dhe te denohej nga gjyqi special me burgim te perjetshem ne shtator 1935. Duke perfituar nga amnistia e disa muajve me vone Jakov Milaj do te lirohet dhe do te niset per ne Itali ku studioi ne Universitetin e Torinos per Veterinari. Pasioni dhe perkushtimi e bene qe studimet ti mbaronte shkelqyeshem ku diplomen e mbrojti me temen Mbareshtimi i dhenve.
Ne Torino ai ndau castet e fundit me Migjenin i cili kishte shkuar per tu kuruar ne senatoriumin e Tore Pelices. Ne takimin e fundit Millosh Gjergj Nikolla i besoi atij doreshkrimin e poemes Vargjet e lira te cilen Milaj e ruajti dhe e solli ne Shqiperi.
Gjate kesaj kohe ai nisi punen si veteriner fillimisht ne fermen e Xhafzotajt dhe me pas ne nenprefekturen e Fierit. Gjate okupacionit italian Jakov Milaj arriti edhe kulmin e karrieres duke u emeruar si minister i Bujqesise ne qeverine e kryesuar nga Maliq Bushati gjate vitit 1943.
Si minister kerkova qe zonat pyjore te shkeputeshin nga administrimi italian dhe qe Policia Pyjore Italiane te zevendesohej me policine shqiptare - shkruan Jakov Milaj ne kujtimet e tij. - Kerkesa ime nuk u perfill nga Bushati dhe Pariani ndaj dhashe doreheqjen. Ishte nje turp ajo qeverihellip
Gjate periudhes se pushtimit gjerman Milaj mbeti i paangazhuar dhe ne janar te vitit 1944 botoi librin Raca shqiptare.
Megjithese Tirana ishte e coroditur ne ate periudhe cuditerisht qarqet intelektuale e priten mire librin qe shkruante per ate kohe J. Milaj.
Pas clirimit u shfaq nje tjeter realitet. Ne vitin 1945 nen akuzen si kolaboracionist ai u denua nga gjykatat komuniste me 15 vjet burg. Pasi beri 6 vjet te tille nga te cilet tre ne kampe pune si ne Kamez dhe Xhafzotaj Jakov Milaj u lirua duke perfituar nga amnistite. Por persekucioni do te pasohej nga internimi fillimisht ne Llakatund te Vlores dhe me pas ne fshatin Shtyllas te Fierit.
Me ne fund ne vitin 1956 lejohet te vendoset ne Fier se bashku me bashkeshorten dhe tre femijet Doniken Agronin dhe Linditen.
Po kete vit nisi te punonte ne ndermarrjen bujqesore Clirimi ne Fier ne te cilen punoi per me se nje dekade.
E kam njohur doktorin per here te pare ne fermen Clirimi si nje njeri te perkushtuar intelektual i cili nuk e kishte per turp qe ne mes te bagetive te jepte kontributin e tij - thekson ne nje kumtese te mbajtur ne vitin 1995 prof. Bedri Dedja.
Krahas punes se perditshme si mjek veterinar derisa doli ne pension doktor Jakovi ne keto vite botoi tete libra per blegtorine te cilat per kohen ishin nje ndihme e cmuar per plotesimin e njohurive mbi kete aktivitet te rendesishem ekonomik.
Vitet e fundit te jetes i kaloi ne Fier ku me kenaqesi te vecante priti edhe shnderrimet demokratike te viteve 1990.
Vdiq ne 2 janar te vitit 1997 ne moshen 85-vjecare dhe u varros ne varrezat e Fierit aty ku disa vite me pare ishte kujdesur qe te gjendeshin dhe sistemoheshin eshtrat e poetit Sejfulla Maleshova vdekur ne kete qytet ne vitin 1971 nen persekucionin e eger te diktatures komuniste.
Njohes i thelle i shume disiplinave shkencore dr. Jakovi ishte nje enciklopedi levizese. Jane me dhjetera studimet e tij te botuara ne forme librash broshurash artikujsh ne revista dhe gazeta. Ai eshte prezantuar perpara rretheve intelektuale si historian publicist eseist linguist etnolog zooteknik veteriner dhe antropolog.
Aktivitetin e tij intelektual J. Milaj e nisi ne fushen e publicistikes duke shkruar qysh ne bangat e shkolles. Artikujt e pare ishin nga historia dhe perkthime te marra nga shtypi i huaj. Mund te permendim artikuj mbi Markonin letersine bullgare Kemal Ataturkun jeten e Bethovenit te cilat i perkasin fushes se shqiperimit kurse nga publicistika historike mund te permendim artikuj te botuar ne gazetat Perpjekja shqiptare si Hymni i flamurit Dom Ndre Mjeda Zonja Marigo dhe flamuri kombetar Drita e flamurit Vlora ne 28 Nentor apo tituj te tjere qe i gjejme tek gazeta Besa si Tiparet e ilireve Kostandin Kristoforidhi etj.
Nje pjese artikujsh ruhen sot si doreshkrime ne familjen e dr. Jakovit ne Fier nga ku mund te permendim tituj pambarim.
Gjate gjysmes se pare te viteve 1930 J. Milaj punoi si redaktor ne gazetat Vatra qe drejtohej nga Timo Dilo dhe Perpjekja shqiptare te Branko Merxhanit. Pikerisht ketu ai njohu sic e pershkruan ne kujtimet e veta nje dite vere te vitit 1936 ne nje nga restorantet e Tiranes ate qe do te behej nje nga miqte e tij me te ngushte Migjenin.
Nderkohe krahas publicistikes doktor Jakovi kishte pasion te vecante per historine. Studimet historike ai i nisi fillimisht duke grumbulluar material terreni per te vazhduar me hulumtime me te gjera dhe punime sinteze. Punime te tilla si Fieri yne i lashte Ngritja e flamurit ne Fier Kisha e vjeter e Fierit Vrionasit Fieri ne luften e Vlores Naun Prifti perbejne sot burimin kryesor per historine e Fierit dhe rajonit te tij. Gjithashtu kujtimet e J. Milajt per kryengritjen e Fierit te vitit 1935 ku ai ishte nje pjesemarres aktiv jane punimi me i mire ne kete fushe per kete ngjarje qe tronditi regjimin monarkist shqiptar perpara 75 vjetesh.
Duhet theksuar se ne keto shkrime qe i perkasin publicistikes historike por edhe karakterit studimor gjen vezhgime te drejtperdrejta dhe hipoteza nga me interesantet te mbeshtetura ne nje metodike te mirefillte shkencore.
Keshtu dr. Jakov Milaj eshte i pari qe formulon tezen se stacioni i pare i deges jugore te Egnatias eshte Fieri emri i te cilit ne antikitet ishte Ad Novas. Po kaq intriguese eshte edhe teza tjeter qe ai e hedh tek studimi i kishes se Shen Gjergjit ku midis te tjerave thote se ne shekullin XVI per te perkujtuar emrin e heroit komunitetet ortodokse ne jug te Shqiperise i nderruan emrat e kishave te tyre nga emrat e meparshem ne Shen Gjergj vete per te mbajtur gjalle endrren e lirise. Krahas aktivitetit intelektual J. Milaj punoi i perkushtuar edhe ne profesionin e tij duke u shnderruar edhe ne nje nga personalitetet e kesaj fushe ne vendin tone.
Mbasi mbaroi fakultetin ne 17 korrik te vitit 1939 Jakov Milaj u kthye ne Shqiperi dhe nisi punen si shef laboratori ne Durres e me pas ne Korce.
Ne nentor te vitit 1939 ai u rikthye ne Fier duke themeluar sherbimin veterinar ne kete nen prefekture. Si inspektor veterinar ai punoi me perkushtim duke i vene njohurite e tij te thella ne sherbim te kesaj fushe. Pas clirimit vijoi te punonte perseri ne profesion fillimisht ne Kamez Xhafzotaj Llakatund te Vlores dhe me pas ne ndermarrjen bujqesore Clirimi ne Fier ku qendroi si kryeveteriner derisa doli ne pension.
Pervec punes ne terren keshillave dhe konsultave te panumerta dr. Jakov Milaj dhe nje ndihmese te jashtezakonshme ne nje numer botimesh te shumta te karakterit praktik dhe shkencor.
Ne vitin 1960 u botua libri i tij Si te rritim vica te shendoshe i cili u pasua nga te tjere libra nga shtepia e propagandes bujqesore si ABC-ja e mjeleses viti 1973 Semundjet e derrave 1973 dhe Shenime mbi pjellorine e lopeve botuar ne vitin 1982.
Nderkohe qe ne vitet 1960 Jakov Milaj ishte edhe autor i nje sere librash shkollore per studentet e Institutit te Larte Bujqesor te deges se Veterinarise si Rritja e buallices Semundja e vicave ne rritje Mbrojtja e shendetit te kafsheve bujqesore etj. Gjithashtu si autor dhe bashkautor ai botoi nje sere artikujsh shkencore ne vitet 1965-1981 ne Buletinin e Shkencave Bujqesore dhe gazeten Draper dhe cekan. Por vepra qe e beri te famshem dr. Jakov Milajn eshte Raca shqiptare e cila eshte e para monografi antropologjike ne te cilen provohet prejardhja e popullit shqiptar ne menyre shkencore.
Cdo shkence e mirefillte ka prekursoret e saj - thote per te prof. dr. Aleksander Dhima.
Eumlshte e vertete se antropologjia si pjese e shkencave albanologjike u fut ne udhe te mbare ne keto dekadat e fundit por ajo ka si pionierin e saj dr. Jakov Milajn. Per te shkruar kete veper autori i hyri punes si nje nevoje shpirterore nje mungese qe Shqiptari e ka ndjere per te njohur veten e tij. Keshtu ai dha botes shkencore nje veper te mirefillte antropologjike duke i bere nje sherbim te shquar kultures kombetare ne drejtim te njohjes se races shqiptare. Duke shfrytezuar nje bibliografi te gjere qe fillon qe me shenimet e Jul Cezarit dhe autoreve antike e deri tek autoret bashkekohes se tij J. Milaj trajton nje problematike te gjere ku me nje kompetence te mirefillte shkencore na jep midis te tjerave edhe pershkrimin fizik te shqiptarit i cili ka nje trup te gjate bustin te zhvilluar mire dhe te fuqishem. Koka e tij eshte e larte por shume e shtypur nga prapa dhe e zgjatur ne te dyja anet. Floket jane te erret aget e syve me ngjyre te mbyllur. Hunda e drejte ose pak e perkulur eshte e holle dhe e ngushte ne rreze. Fytyra zeshkane duket pergjithesisht mjaft e gjate. Keshtu me nje skrupulozitet te jashtezakonshem duke renditur nje e nga nje faktet shkencore dr. Jakov Milaj thekson se duke qene brakicefale shqiptaret dallohen nga racat e tjera te Ballkanit dhe Evropes.
Sikur te krahasoj shtatin e shqiptareve me ata te popujve fqinje shohim se bullgaret e Maqedonise e kane shtatin me te larte se ato te zonave lindore d.m.th. krejt te barabarte me ate te shqiptareve. Pra ato qe i thone vetes maqedonas duhet te kene shume gjak shqiptar.
Ne jugun e vendit tone gjenden greket te cilet kane lartesi trupore te njejte me ne. Kjo vecori ben te besosh se shumica e grekeve posacerisht pjesa perendimore jane te nje race me shqiptaret bile jane shqiptare qe kane humbur gjuhen. Me perfundimet e studimeve te tij dr. Jakov Milaj hedh poshte edhe tezat e autoreve sllave qe thone se shumica e kosovareve dhe dibraneve perbehen prej serbeve te shqiptarizuar duke argumentuar origjinen e vertete te vellezerve tane te veriut dhe verilindjes si prurje te elementit arberor.
Ky eshte pra mesazhi qe sjell Raca shqiptare qe mbart tone patriotike dhe nje fryme te paster kombetare. Ato tone per te cilat autori shkruan se nuk ishte antropologjia qellimi kryesor i librit. Ne ate kohe ne Shqiperi flitej per cdo gje vec per ndjenjen kombetare flitej pak. Keshtu J. Milaj shkroi dhe botoi Racen shqiptare per te cilen prof. Anton Ceta i tha autorit pas 50 vjetesh nga botimi i librit se ne Kosove Racen shqiptare e kemi mbajtur si Ungjill.