Rap dhe poezi

Postmortum për shkrimtarin italian, Edoardo Sanguineti, që u nda nga jeta dy ditë më parë. Lidhja me Shqipërinë, ftesa në festivalin e parë të poezisë. Ardhja e këtij shkrimtari në historinë e letërsisë italiane është parë si sfidë, si bashkim i dy skajeve të ndërprera në letërsinë italiane. Nga Marineti tek Sanguineti, është një hark kohor prej 50 vjetësh,duke u lidhur moderniteti me neomodernizmin. Botojmë një ese, se si eksperimentoi në poezinë e tij muzikën

N tipologjin e raporteve t bashkpunimit mes poezis dhe muziks ekzistojn dy polaritete fondamentale: nga nj an sht rasti i nj shkrimtari q, pa menduar absolutisht pr muzikn, shkruan nj tekst, q nj muzikant e prdor, ngase e gjykon t prdorshm pr qllimet e tij shprehse, stimuluar prve se nga aspekti tematik, edhe nga aspekti i organizimit linguistik; ndrsa nga ana tjetr ekziston rasti i bashkpunimit q lind pr shkak se muzikanti krkon nga autori nj tekst q t jet apostafat i shkruar pr t; pastaj jan rastet e ndrmjetme, ku autori propozon materiale q tashm i ka elaboruar e q muzikanti i ndrzgjedh lirisht. Puna ime n rap me Andrea Liberovici-n i prket ktij llojit t rrugs s tret: nuk m sht krkuar leja pr t muziktuar tekste t determinuara e as pr t shkruar ndonj pr kso rastesh, por m tepr pr t bashkpunuar n nj projekt. Un kam propozuar materiale t ndryshme preekzistuese, t tjerat jan krkuar nga vet Liberovici mes teksteve t mia dhe jemi pajtuar rreth nj lirie relative prdorimi. Mendoj se ky model bashkpunimi mund t jet interesant, meq s’bhet fjal m as pr nj ide t lindur me porosi, as pr prdorimin e nj teksti t konceptuar jasht muziks, po pr punn e nj muzikanti mbi materiale poetike q i vihen n dispozicion dhe q mund t’i riorganizoj sipas nevojave t veta.

N t vrtet, vmendja ime ndaj eksperimentimeve, q prziejn muzik e letrsi, nuk sht e re. kam filluar t punoj n bashkpunim me muzikant q n nism t viteve Gjashtdhjet, posarisht me Berio-n. Berio mbase sht muzikanti q m se miri e mishron iden time t bashkpunimit, q ka vazhduar deri m sot, me episode nganjher edhe t largta n koh, por pa u thyer kurr linja e kontinuitetit, edhe pse ka
vaki q, edhe duke i modifikuar poetikat tona dhe format e gjuhs son si sht e natyrshme n nj hulumtim, prher kemi lvizur me nj simetri: problemet, qoft t gjuhs poetike qoft t gjuhs muzikore q viheshin, shpesh paraqisnin analogji, edhe n diferencn e natyrshme t dy modaliteteve komunikative m tepr heterogjene. Me Berio-n dhe muzikant tjer puna ishte her-her e ndryshueshme, ama e kishte konstanten q t’i prkiste gjithnj atij lloji t muziks q e konsiderojm “t rnd”, serioze, t lidhur me teatrin, salln e koncertit, apo edhe me zgjidhjet kameristike, por larg nga e ashtuquajtura pop muzik, do t thot nj muzike t nj konsumi m t gjer, q prdor modalitete t komunikimit popullor, t lindura apo t bra t tilla. Kjo mundsi m ka pasionuar gjithmon, fillimisht prmes sugjestioneve t jazz-it, mandej me zhvillimin e rock-ut dhe formave tjera t m t vonshme, nga discomusic te posse. Prve ktij interesimi specifik, kur ia parashtrova Liberovici-t disa nga materialet e mia, isha nisur nga ideja, q ai nga ana tjetr e mbshteste, se rapi ishte para s gjithash nj teknik vrtet ritmike dhe muzikore, por edhe nj teknik e diskursit verbal, nj mnyr paradoksale pr t “recituar duke knduar”, ku rndsia e tekstit sht shum e madhe dhe lejon t prdoren edhe komponime q nuk kan ndonj struktur t paraprgatitur ritmike, po q konstituohen prmes lojrash verbale. Un e kam prdorur, t paktn n shum nga tekstet e mia, aliteracionin, rimn e prsritur e kjo prshtatej mir pr t’u shndrruar n rap, me pak modifikime t repliks, prsritjes, variacionit. Pasi q kisha marr propozimin pr rap, i sugjerova Liberovici-t t shkonte m tej, t mendonte pr nj spektakl ku rapi t mbetej struktura esenciale, ama pran tij t prdoreshin tekste muzikore tradicionale – pr violinelo, pr shembull, pastaj t incizoheshin n mnyr q t krijojn, qoft nga nj pikpamje skenike dhe gjestore, qoft nga nj pikpamje verbale, nj mundsi t madhe lvizjesh t ndryshme n drejtime t shumta. Duke qen i knaqur me rezultatin, vet Liberovici mendon tash t prgatis dhe ta zgjeroj kt form, si dhe t krijoj nj spektakl edhe m t gjer, duke futur elemente t nevojshme (si knga apo modalitete tjera) po aq heterogjene n krahasim me materialin e paraprgatitur. Kjo pun pra e ka nj struktur tashm t organizuar, por sht edhe nj pun n progres ngase sht e mundshme, n qllimet e muzikantit, pr zhvillime t vazhdueshme.

Nga nj pikpamje tematike, Liberovici pastaj ishte nisur nga nj subjekt n t cilin mund t ofronte material t shumt: motivi i ndrrs; pr kt e kam ln t lir t’i pajis tekstet e mia dhe t luaj – si un uroja q t mund t ndodhte – n lidhjen e pjesve heterogjene mes vete, po q n nj logjik onirike rigjenin kuptimin e vet t montazhit. Nga ana tjetr, shumka nga pop arti, e kapur jo sall n kuptimin piktorik, po t artit pop, n kuptimin n t cilin pranohet kjo fjal kur flitet sot pr folklorin e mass, sht e denj pr vmendje t madhe; dhe ekziston nj shkmbim i vazhdueshm, ngandonjher i vetdijshm ngandonjher i pavetdijshm, mes shprehjeve tradicionale t artit dhe shprehjeve t mass t lidhura me konsumin dhe kulturn e t rinjve. N fund rigjendet n kt raport dika q tradita gjithmon e ka njohur e q m von e ka humbur paksa: nse shikohet n mnyrn n t ciln muzika e s kaluars ka vepruar me akona, apo galjarda, apo minueta apo valzer, shihet se e tr muzika m serioze, ndonjher deri edhe serioze, ka prdorur forma t dancit q ishin konsumuar njkohsisht nga kultura “popullore” e kohs. N vijim ka ekzistuar nj rnie apo s paku nj vshtirsi m e madhe e lidhjes mes ktyre elementeve, edhe pse ndikimi i jazz-it n muzikn serioze, pr shembull, ka prekur muzikant si Debussy dhe Stravinski dhe mendoj se kjo form kontaminimi jo vetm q mund t vazhdoj, po mund t bhet m eksplicite dhe e vetdijshme, dhe m programatike se sa q ka qen gjat Nntqindshit.

Edhe shkrimi letrar dhe puna mbi fjaln do t mund t gjenin n kt lloj hibridizimi nj shtytje mtejme pr t thyer me “poetese” n kuptimin negativ, domethn zhargonin lirik, przgjedhjen verbale kah realitetet superiore t pajisura me mbshtetje dhe t simuloj m shum n nj angazhim poetik t gjuhs s prditshme, t tr asaj q sht bota e prozs moderne, teknologjis, przierjeve pjellore t gjuhve t ndryshme. Nga ana tjetr sht e rndsishme t mbahet n mend se n nj letrsi amerikane t epoks s kulturs beat, ka pasur autor, si Kerouac e Ginsberg, q deklaronin se ishin t frymzuar shum nga ritmi jazz apo nga “pop music”, pikrisht si ritm shkrimi; ka shembuj n poezi si n proz, t nj letrsie q ka e psuar kt ndikim t ritmiks muzikore, n terrenin e romanit dhe t narratives, si dhe n at poetik dhe mendoj se, n kt drejtim, mund t ket zhvillime m t pasura.

N vlersimin e situats italiane, megjithat lypset t bhen dallimet e nevojshme. Eksperimentimet e viteve Pesdhjet dhe Gjashtdhjet pr t krijuar nj kng t autorit apo zhvillimi i t ashtuquajturve kantautor kan dhn rezultate absolutisht t diskutueshme. Tipiciteti i kngs italiane shfaqet bukur i burgosur brenda kufijve t melodicitetit tradicional, pr ka bhet ose melodram e von e ricikluar, n rastet m t mira, ose romanc e von kamere. Kjo nuk prjashton q t ket pasur edhe rezultate pozitive ndr autor (ngase Paoli apo Conte ndoshta kan hapur rrug) dhe interpret m shum t jashtzakonshm, edhe nga pikpamja e zakonit, si Mina apo Patty Pravo. Megjithat nj kufi gjithmon ka qen mbizotrimi i melodicitetit dhe poeticitetit; edhe prpjekjet pr t shkruar tekste pr kng t bra nga Pasolini, nga Calvino, nga Fortini, deri edhe nga Moravia e Soldati sado q bukur episodikisht, nuk kan gjetur m von pranim as vazhdimsi, ngaq n fund muzika e vrtet popullore kishte drejtime t tjera. Ndrsa intervenimi i jazz-it dhe rock-ut ka qen prnjmend nj fakt i domosdoshm n zhvillimin e gjuhs muzikore, i vetmi q mund t gjej ekuivalent n eksperimentimin letrar. Pran “poetese” ka qen nj “canzonettese”: Italia fatkeqsisht sht vendi i Sanremos, thn gjithka me nj formul, e kjo ka paraqitur dhe paraqet nj penges shum t madhe.

Edhe nga pikpamja e prmbajtjeve, ideve, anipse knga ka pasur nj publik bukur t gjer, n substanc prher ka mbetur e burgosur e qndrimeve, t themi kshtu, t borgjezis s vogl. Shumka nga protesta e orientuar n kt kuptim ka mbetur e pakrahasueshme me thyerjen ekspresive t propozuar nga muzika anglosaksone, nga Rolling Stones te Sex Pistols, pr shembull, n t ciln radikalizmi dhe anarkizmi kan arritur nj dhun q te ne ka mbetur praktikisht e panjohur apo vrtet episodike dhe si prjashtim. Kufiri i kngs italiane sht prnjmend edhe nj kufi ideologjik dhe klasor. T tentosh eksperimentimin e rap-it do t thot, pr mua, t dalsh prnjmend nga kta kufij, t kalosh prnjmend n tjetrka: t bsh nj pun, me nj muzikant, n nj drejtim q t mos mbetet pastaj as e burgosur e forms rap, por ta prdor si nj lloj referimi fondamental, n organizimin e strukturs s nj prvoje spektakolare, pa hequr dor nga asnj element q sot, qoft fjala, qoft tingulli, mund t’i propozojn. Un prpiqem gjithher e m tepr t kmbngul n momentin e pulsionit t artit t madh kritik t Nntqindshit. Po qe se ky moment ka gjetur mishrim, s’ka qen aq n formn e kngs “alla italiane” sa n eksperiencat e nj rock-u violent e sot, mbase, t nj rap-i dhe shprehjesh tjera t ktij lloji.

(*) Teksti sht rezultat i nj bisede me Edoardo Sanguineti-n, rielaboruar bashk me t dhe menduar pr ´Bollettino’ (shtator 1996). Rasti pr t folur pr nj eksperiment t rap poetiks sht shndrruar n nj diskurs t gjer dhe organik mbi relacionet mes letrsis dhe muziks, n tradit, n shekullin ton dhe n potencialitetet e tyre t ardhshme.

[Anna Frabetti]