Reforma qeverisese e arsimit te larte
Dritan Nelaj
Qeverisja dhe menaxhimi, perbejne dy nga ceshtjet kryesore ne sektorin e arsimit te larte. Analiza jone tregon se ligji aktual i arsimit te larte, perfaqeson nje dokument i cili e modernizon edhe me tej, strukturen qeverisese te universiteteve tona publike. Sipas literatures, reforma te ngjashme ne kuadrin qeverises, kane ndodhur ne shume prej vendeve te Evropes Qendrore dhe Perendimore. Nje nga synimet themelore te ketyre reformave, ka qene thyerja e dualitetit ekskluziv qeveri-oligarki akademike, e cila e ka dominuar sistemin e arsimit te larte evropian, per dekada me radhe. Ne kuader te ketij synimi, reformat forcuan kapacitetin institucional te universiteteve duke nxitur nje strukture qeverisese qendrore me natyre te forte ekzekutive, me qellim zbutjen e fragmentarimimit te tejskajshem te universitetit, ne departamente apo fakultete dhe integrimin e tyre brenda nje institucioni me aftesi per te vepruar si nje organizem. Gjithashtu u forcuan strukturat menaxhuese brenda institucionit dhe u rrit pjesemarrja e anetareve me prejardhje nga mjedisi jashte universitare, ne organet vendimmarrese te universitetit. Ne vazhdim, u krijuan skema financiare te tilla qe, nxisnin konkurrimin midis njesive brenda universitetit apo midis universiteteve, duke shkaktuar keshtu modernizim te administrates dhe shfaqjen e strategjive te zhvillimit te cilat beheshin te domosdoshme ne nje mjedis gjithnje e me kompleks dhe me pak te sigurt. Mund te themi se, prirja e pergjithshme, ishte nxitja e praktikave te organizimit te kompanive apo korporatave private ne strukturen qeverisese dhe menaxhuese te universiteteve publike, me qellim rritjen e efikasitetit dhe eficences se veprimtarise se tyre. Per rrjedhoje, reformat e nderruara synuan nje drejtpeshim me funksional te pushtetit, midis permases ekzekutuese dhe asaj kolegjiale brenda institucionit te arsimit te larte. Nje filozofi e tille, verehet edhe ne ligjin tone te arsimit te larte. Se pari, ligji paraqet dy organe te cilat nuk kane ekzistuar me pare. Rektorati dhe Keshilli i Administrimit. Organi i pare eshte konceptuar si nje organ kolegjial ekzekutiv, i cili propozon politika te brendshme organeve vendimmarrese te universitetit dhe pas aprovimit te tyre angazhohet per zbatimin e tyre ne te gjitha nivelet e institucionit. Paraqitja e nje organi te tille, synon te rrise aftesine ekzekutive te universitetit dhe ne te njejten kohe forcon kapacitetin qendror qeverises, gje qe pritet te ndikoje ne zbutjen e trashegimise se fragmentarizmit te tejskajshem te universitetit ne fakultete apo departamente. Per me teper ekzistenca e Rektoratit rrit premisat per nje lidhje funksionale midis aktiviteteve te perditshme te njesive kryesore apo baze me strategjine e perbashket zhvillimore te institucionit.
Se dyti, ligji prezanton Keshillin e Administrimit, i cili eshte nje organ qe angazhohet ne nje proces bashkevendimmarres me Senatin Akademik, per sa i perket ceshtjeve qe lidhen me buxhetin e universitetit. Ky organ ka kompetenca ne administrimit pronesor dhe po keshtu aprovon strukturen e personelit administrativ dhe monitoron performancen e administrates se institucionit. Duhet permendur qe, Keshilli i Administrimit ben te mundur qe per here te pare, te perfshihen perfaqesues nga mjedisi i jashtem ne strukturen vendimmarrese te universitetit publik. Pra per here te pare vendimmarrja per ceshtje administrative dhe financiare nuk eshte me produkt ekskluziv i vullnetit te ngushte te grupeve brenda universitare, por ne te kundert ajo hapet drejt grupeve dhe komuniteteve me te gjera, te cilat kane interesa legjitime ndaj produktit universitar. Gjithashtu, Keshilli i Administrimit perfaqeson nje mekanizem i cili nxit modernizimin e administrates se universitetit. Per me teper perberja e ketij organi, paraqet nje nivel te larte ekspertize, e cila pritet te mbeshtese vendimmarrjen akademike perkundrejt prioriteteve financiare, shperndarjes dhe menaxhimit te tyre. Por natyra hibride e ketij organi, ku 51% e anetaresise e ka prejardhjen nga mjedisi universitar, ndersa 49% e saj e ka origjinen nga mjedisi jashte universitar, paraqet gjasa per ngerce pergjate procesit vendimmarres. Ky fenomen mund te ndodhe per shkak se dy grupimet kryesore te anetareve te ketij organi, kane prejardhje te ndryshme dhe rrjedhimisht perfaqesojne forma arsyetimi te ndryshme. Per rrjedhoje ky organ mund te shnderrohet ne nje arene perplasjesh midis arsyetimit akademik dhe atij menaxherial.
Nje risi tjeter e ligjit, eshte fuqizimi i rolit te kancelarit, i cili perfiton tashme nje rol me energjik dhe me tipare me te theksuara menaxheriale. Kancelari fuqizohet ne raport me statusin e tij te meparshem, per shkak se ai nuk emerohet me nga rektori por nga Keshilli Administrimit. Per me teper kancelarit i ngarkohet hartimi dhe ekzekutimi i buxhetit te universitetit. Ne kushtet e nje skeme te re financiare, kancelarit i duhet qe te tejkaloje rolin e llogaritarit dhe te marre nje rol me aktiv, bazuar ne aftesi dhe ekspertize te perparuar. Gjithashtu, ai pritet te luaj nje rol te spikatur ne modernizimin e administrates se universitetit. Rektori konsiderohet nje figure ekzekutive qendrore ne ligj, packa se, ne kete dokument nuk vihen re shume kompetenca te drejtperdrejta te tij. Gjithsesi ai eshte njekohesisht kryesues i Rektoratit dhe i Senatit Akademik. Statusi i drejtuesit, duket se i mundeson rektorit pervetesimin e disa prej kompetencave te ketyre organeve. Mendojme se, ne perspektiven de fakto, rektori praktikon me teper kompetenca sesa parashikon ligji. Per me teper, fuqizimi i legjitimitetit te tij per shkak te zgjedhjeve te drejtperdrejta me pjesemarrjen e te gjithe komunitetit universitar, e rrit edhe me tej pushtetin e tij politik brenda institucionit. Ne kete pike verejme nje kontradikte interesante. Nga njera ane vihet re se, ligji perpiqet te forcoje kapacitetet ekzekutive dhe menaxhuese te universitetit, nderkohe qe nga ana tjeter, ky dokument zgjeron edhe me tej formatin demokratik te zgjedhjes se autoriteteve drejtuese. Kontradikta qendron ne faktin se, ligji synon forcimin e rolit ekzekutiv dhe menaxhues te rektorit, gje qe nenkupton se ai duhet te jete i afte qe te marre vendime te guximshme ne favor te institucionit, por varesia politike qe percakton ligji ndaj zgjedhesve te tij mund ta dobesoje rolin e synuar. Ne vend qe rektori te perfaqesoje interesat e universitetit, te cilat jane me te gjera se interesat e grupeve qe veprojne brenda institucionit, rektori eshte i detyruar te perfaqesoje shumatoren e interesave te grupeve brenda universitare, te cilat jo gjithmone perputhen me interesin publik. Se fundi, ligji duket se synon te nxise edhe pse jo drejtperdrejte, modernizimin e administrates se universiteteve publike. Formula e re e financimit me prejardhje nga buxheti i shtetit, kerkon nje administrate me te gjalle. Granti konkurrues nxit konkurrimin midis universiteteve, fakulteteve dhe departamenteve, gje qe kerkon jo vetem aftesi te mira planifikuese dhe argumentuese por gjithashtu nje administrate qe mundeson zbatimin e projekteve ne kohe dhe me cilesi. Po keshtu ne kushtet e masivizimit te universiteteve, administrata duhet te kete kapacitetet e duhura qe te perballoje kerkesa te larmishme dhe shpesh kontradiktore me njera tjetren. Administrata e universitetit, duhet te jete e afte qe te ndertoje nje baze statistikore integrale dhe gjithashtu ta perdore nje informacion te tille me qellim mbeshtetjen e organeve te tjera te universitetit ne perpjekjen e tyre per t'ju pergjigjur sfidave gjithnje e me te komplikuara. Veme re se, ligji per arsimin e larte dhe strategjia e sektorit per periudhen 2008-2013, synon nje ndarje te qarte midis organeve qe do ti pergjigjen ceshtjeve administrativo/financiare dhe organeve te cilat do te perballojne ceshtje me karakter akademik. Marredhenia midis prirjes per te centralizuar pushtetin ne qender te universitetit dhe prirjes per ti decentralizuar kompetencat ne nivelet me te poshtme te institucionit, ku krijimtaria dhe ekspertiza akademike udheheqin vendimmarrjen, paraqet nje tjeter ceshtje te rendesishme. Vleresojme se ligji dhe strategjia e arsimit te larte, paraqesin dy dokumente te cilet garantojne nje sinteze funksionale midis prirjeve zhvillimore ne vendet e Evropes Perendimore dhe kontekstit te arsimit te larte Shqiptar.
Sidoqofte, literatura studimore ne disiplinen e arsimit te larte na tregon se, udhetimi i reformes nga teksti juridik ne realitetin praktik nuk garanton saktesisht synimet e planifikuara nga politikeberesit. Nje gje e tille ndodh sidomos nese, parimet e reformes bien ndesh me normat ekzistuese te mjedisit universitar. Literatura sugjeron se, mjedisi universitar perfaqeson nje hapesire interpretuese, ne te cilen ato pjese te reformes te cilat bien ndesh me normat dhe interesat e akademikeve, ri-interpretohen ne perputhje me keto te fundit. Per me teper, universiteti eshte i mirenjohur per aftesine e zbatimit simbolik te politikave te cilat nuk i shkojne per shtat akademikeve. Universiteti perbehet nga dy realitete shpesh te ndryshme nga njera-tjetra. Ai formal, i cili perbehet nga, ligje, udhezime, statute e rregullore dhe realiteti praktik ne te cilin, studente e pedagoge veprojne sipas nje rutine e cila priret ti shmanget risive formale. Bazuar ne keto njohuri, shume autore mendojne se nuk ka vend per reforma radikale ne hapesiren universitare. Zbatimi i nje reforme ne arsimin e larte, shoqerohet nga procese ri-interpretimi brenda mjedisit universitar, pergjate te cilave disa prej objektivave te reformes mund te transformohen ne domethenien e tyre dhe rrjedhimisht te implementohen ndryshe nga pritshmerine e hartuesve te reformes. Nisur nga sa me siper, sugjerohet qe procesi i ndryshimeve strukturore dhe me pas praktikave te grupeve brenda universitare, duhet konceptuar si nje proces gradual dhe organik. Kjo nenkupton qe, normat e reja te mbeshtetura nga reforma, vendosen ne siperfaqe te shportes se normave tradicionale dhe se me kalimin e kohes ato nderthuren me njera tjetren duke siguruar nje bashkejetese funksionale. Ligji i marre ne shqyrtim, duket se nxit edhe me tej natyren hibride te struktures qeverisese te universiteteve publike. Perfundimi i procesit te implementimit te ligjit aktual te arsimit te larte, do te na njohe me shkallen e aftesise se universiteteve tona, per te brendesuar ne menyre funksionale tipare kontradiktore institucionale, te tilla si, burokracia profesionale, modeli demokratik, modeli instrumental dhe ai i korporates se dijes.
* Master i Filozofise ne Arsimin te Larte
Qeverisja dhe menaxhimi, perbejne dy nga ceshtjet kryesore ne sektorin e arsimit te larte. Analiza jone tregon se ligji aktual i arsimit te larte, perfaqeson nje dokument i cili e modernizon edhe me tej, strukturen qeverisese te universiteteve tona publike. Sipas literatures, reforma te ngjashme ne kuadrin qeverises, kane ndodhur ne shume prej vendeve te Evropes Qendrore dhe Perendimore. Nje nga synimet themelore te ketyre reformave, ka qene thyerja e dualitetit ekskluziv qeveri-oligarki akademike, e cila e ka dominuar sistemin e arsimit te larte evropian, per dekada me radhe. Ne kuader te ketij synimi, reformat forcuan kapacitetin institucional te universiteteve duke nxitur nje strukture qeverisese qendrore me natyre te forte ekzekutive, me qellim zbutjen e fragmentarimimit te tejskajshem te universitetit, ne departamente apo fakultete dhe integrimin e tyre brenda nje institucioni me aftesi per te vepruar si nje organizem. Gjithashtu u forcuan strukturat menaxhuese brenda institucionit dhe u rrit pjesemarrja e anetareve me prejardhje nga mjedisi jashte universitare, ne organet vendimmarrese te universitetit. Ne vazhdim, u krijuan skema financiare te tilla qe, nxisnin konkurrimin midis njesive brenda universitetit apo midis universiteteve, duke shkaktuar keshtu modernizim te administrates dhe shfaqjen e strategjive te zhvillimit te cilat beheshin te domosdoshme ne nje mjedis gjithnje e me kompleks dhe me pak te sigurt. Mund te themi se, prirja e pergjithshme, ishte nxitja e praktikave te organizimit te kompanive apo korporatave private ne strukturen qeverisese dhe menaxhuese te universiteteve publike, me qellim rritjen e efikasitetit dhe eficences se veprimtarise se tyre. Per rrjedhoje, reformat e nderruara synuan nje drejtpeshim me funksional te pushtetit, midis permases ekzekutuese dhe asaj kolegjiale brenda institucionit te arsimit te larte. Nje filozofi e tille, verehet edhe ne ligjin tone te arsimit te larte. Se pari, ligji paraqet dy organe te cilat nuk kane ekzistuar me pare. Rektorati dhe Keshilli i Administrimit. Organi i pare eshte konceptuar si nje organ kolegjial ekzekutiv, i cili propozon politika te brendshme organeve vendimmarrese te universitetit dhe pas aprovimit te tyre angazhohet per zbatimin e tyre ne te gjitha nivelet e institucionit. Paraqitja e nje organi te tille, synon te rrise aftesine ekzekutive te universitetit dhe ne te njejten kohe forcon kapacitetin qendror qeverises, gje qe pritet te ndikoje ne zbutjen e trashegimise se fragmentarizmit te tejskajshem te universitetit ne fakultete apo departamente. Per me teper ekzistenca e Rektoratit rrit premisat per nje lidhje funksionale midis aktiviteteve te perditshme te njesive kryesore apo baze me strategjine e perbashket zhvillimore te institucionit.
Se dyti, ligji prezanton Keshillin e Administrimit, i cili eshte nje organ qe angazhohet ne nje proces bashkevendimmarres me Senatin Akademik, per sa i perket ceshtjeve qe lidhen me buxhetin e universitetit. Ky organ ka kompetenca ne administrimit pronesor dhe po keshtu aprovon strukturen e personelit administrativ dhe monitoron performancen e administrates se institucionit. Duhet permendur qe, Keshilli i Administrimit ben te mundur qe per here te pare, te perfshihen perfaqesues nga mjedisi i jashtem ne strukturen vendimmarrese te universitetit publik. Pra per here te pare vendimmarrja per ceshtje administrative dhe financiare nuk eshte me produkt ekskluziv i vullnetit te ngushte te grupeve brenda universitare, por ne te kundert ajo hapet drejt grupeve dhe komuniteteve me te gjera, te cilat kane interesa legjitime ndaj produktit universitar. Gjithashtu, Keshilli i Administrimit perfaqeson nje mekanizem i cili nxit modernizimin e administrates se universitetit. Per me teper perberja e ketij organi, paraqet nje nivel te larte ekspertize, e cila pritet te mbeshtese vendimmarrjen akademike perkundrejt prioriteteve financiare, shperndarjes dhe menaxhimit te tyre. Por natyra hibride e ketij organi, ku 51% e anetaresise e ka prejardhjen nga mjedisi universitar, ndersa 49% e saj e ka origjinen nga mjedisi jashte universitar, paraqet gjasa per ngerce pergjate procesit vendimmarres. Ky fenomen mund te ndodhe per shkak se dy grupimet kryesore te anetareve te ketij organi, kane prejardhje te ndryshme dhe rrjedhimisht perfaqesojne forma arsyetimi te ndryshme. Per rrjedhoje ky organ mund te shnderrohet ne nje arene perplasjesh midis arsyetimit akademik dhe atij menaxherial.
Nje risi tjeter e ligjit, eshte fuqizimi i rolit te kancelarit, i cili perfiton tashme nje rol me energjik dhe me tipare me te theksuara menaxheriale. Kancelari fuqizohet ne raport me statusin e tij te meparshem, per shkak se ai nuk emerohet me nga rektori por nga Keshilli Administrimit. Per me teper kancelarit i ngarkohet hartimi dhe ekzekutimi i buxhetit te universitetit. Ne kushtet e nje skeme te re financiare, kancelarit i duhet qe te tejkaloje rolin e llogaritarit dhe te marre nje rol me aktiv, bazuar ne aftesi dhe ekspertize te perparuar. Gjithashtu, ai pritet te luaj nje rol te spikatur ne modernizimin e administrates se universitetit. Rektori konsiderohet nje figure ekzekutive qendrore ne ligj, packa se, ne kete dokument nuk vihen re shume kompetenca te drejtperdrejta te tij. Gjithsesi ai eshte njekohesisht kryesues i Rektoratit dhe i Senatit Akademik. Statusi i drejtuesit, duket se i mundeson rektorit pervetesimin e disa prej kompetencave te ketyre organeve. Mendojme se, ne perspektiven de fakto, rektori praktikon me teper kompetenca sesa parashikon ligji. Per me teper, fuqizimi i legjitimitetit te tij per shkak te zgjedhjeve te drejtperdrejta me pjesemarrjen e te gjithe komunitetit universitar, e rrit edhe me tej pushtetin e tij politik brenda institucionit. Ne kete pike verejme nje kontradikte interesante. Nga njera ane vihet re se, ligji perpiqet te forcoje kapacitetet ekzekutive dhe menaxhuese te universitetit, nderkohe qe nga ana tjeter, ky dokument zgjeron edhe me tej formatin demokratik te zgjedhjes se autoriteteve drejtuese. Kontradikta qendron ne faktin se, ligji synon forcimin e rolit ekzekutiv dhe menaxhues te rektorit, gje qe nenkupton se ai duhet te jete i afte qe te marre vendime te guximshme ne favor te institucionit, por varesia politike qe percakton ligji ndaj zgjedhesve te tij mund ta dobesoje rolin e synuar. Ne vend qe rektori te perfaqesoje interesat e universitetit, te cilat jane me te gjera se interesat e grupeve qe veprojne brenda institucionit, rektori eshte i detyruar te perfaqesoje shumatoren e interesave te grupeve brenda universitare, te cilat jo gjithmone perputhen me interesin publik. Se fundi, ligji duket se synon te nxise edhe pse jo drejtperdrejte, modernizimin e administrates se universiteteve publike. Formula e re e financimit me prejardhje nga buxheti i shtetit, kerkon nje administrate me te gjalle. Granti konkurrues nxit konkurrimin midis universiteteve, fakulteteve dhe departamenteve, gje qe kerkon jo vetem aftesi te mira planifikuese dhe argumentuese por gjithashtu nje administrate qe mundeson zbatimin e projekteve ne kohe dhe me cilesi. Po keshtu ne kushtet e masivizimit te universiteteve, administrata duhet te kete kapacitetet e duhura qe te perballoje kerkesa te larmishme dhe shpesh kontradiktore me njera tjetren. Administrata e universitetit, duhet te jete e afte qe te ndertoje nje baze statistikore integrale dhe gjithashtu ta perdore nje informacion te tille me qellim mbeshtetjen e organeve te tjera te universitetit ne perpjekjen e tyre per t'ju pergjigjur sfidave gjithnje e me te komplikuara. Veme re se, ligji per arsimin e larte dhe strategjia e sektorit per periudhen 2008-2013, synon nje ndarje te qarte midis organeve qe do ti pergjigjen ceshtjeve administrativo/financiare dhe organeve te cilat do te perballojne ceshtje me karakter akademik. Marredhenia midis prirjes per te centralizuar pushtetin ne qender te universitetit dhe prirjes per ti decentralizuar kompetencat ne nivelet me te poshtme te institucionit, ku krijimtaria dhe ekspertiza akademike udheheqin vendimmarrjen, paraqet nje tjeter ceshtje te rendesishme. Vleresojme se ligji dhe strategjia e arsimit te larte, paraqesin dy dokumente te cilet garantojne nje sinteze funksionale midis prirjeve zhvillimore ne vendet e Evropes Perendimore dhe kontekstit te arsimit te larte Shqiptar.
Sidoqofte, literatura studimore ne disiplinen e arsimit te larte na tregon se, udhetimi i reformes nga teksti juridik ne realitetin praktik nuk garanton saktesisht synimet e planifikuara nga politikeberesit. Nje gje e tille ndodh sidomos nese, parimet e reformes bien ndesh me normat ekzistuese te mjedisit universitar. Literatura sugjeron se, mjedisi universitar perfaqeson nje hapesire interpretuese, ne te cilen ato pjese te reformes te cilat bien ndesh me normat dhe interesat e akademikeve, ri-interpretohen ne perputhje me keto te fundit. Per me teper, universiteti eshte i mirenjohur per aftesine e zbatimit simbolik te politikave te cilat nuk i shkojne per shtat akademikeve. Universiteti perbehet nga dy realitete shpesh te ndryshme nga njera-tjetra. Ai formal, i cili perbehet nga, ligje, udhezime, statute e rregullore dhe realiteti praktik ne te cilin, studente e pedagoge veprojne sipas nje rutine e cila priret ti shmanget risive formale. Bazuar ne keto njohuri, shume autore mendojne se nuk ka vend per reforma radikale ne hapesiren universitare. Zbatimi i nje reforme ne arsimin e larte, shoqerohet nga procese ri-interpretimi brenda mjedisit universitar, pergjate te cilave disa prej objektivave te reformes mund te transformohen ne domethenien e tyre dhe rrjedhimisht te implementohen ndryshe nga pritshmerine e hartuesve te reformes. Nisur nga sa me siper, sugjerohet qe procesi i ndryshimeve strukturore dhe me pas praktikave te grupeve brenda universitare, duhet konceptuar si nje proces gradual dhe organik. Kjo nenkupton qe, normat e reja te mbeshtetura nga reforma, vendosen ne siperfaqe te shportes se normave tradicionale dhe se me kalimin e kohes ato nderthuren me njera tjetren duke siguruar nje bashkejetese funksionale. Ligji i marre ne shqyrtim, duket se nxit edhe me tej natyren hibride te struktures qeverisese te universiteteve publike. Perfundimi i procesit te implementimit te ligjit aktual te arsimit te larte, do te na njohe me shkallen e aftesise se universiteteve tona, per te brendesuar ne menyre funksionale tipare kontradiktore institucionale, te tilla si, burokracia profesionale, modeli demokratik, modeli instrumental dhe ai i korporates se dijes.
* Master i Filozofise ne Arsimin te Larte