Rivarrimi i trupit të Ismail Qemalit
Varrimi i Ismail Qemalit në Kaninë u bë, sikurse u tha, në kundërshtim me dëshirën e parisë së Vlorës, e cila ngulte këmbë që varri të vendosej në qendër të qytetit. Nuk dimë nëse ishte i saktë apo pretekst argumenti që përdori komanda italiane se Ismail Qemali nuk mund të varrosej hëpërhë në qendër të qytetit të Vlorës, sepse plani rregullues i qytetit ende nuk ishte miratuar. Në të vërtetë, më 1919-n në emër të planit rregullues të qytetit, nuk dimë bashkia apo komanda italiane, dha urdhër që të prishej ndërtesa ku qe mbajtur Kuvendi Kombëtar i Pavarësisë më 28 Nëntor 1912, dhe ta kthente truallin e saj në sheshin qendror të qytetit ose në lulishte popullore. Kjo mbetet për t‘u sqaruar. Në të vërtetë, edhe pasi u krijua sheshi qendror, i cili sot mban emrin Sheshi i Flamurit, çështja e varrit të Ismail Qemalit mbeti për më tepër se një dhjetëvjeçar në heshtje. Vetëm në vitin 1932 qeveria e Tiranës vendosi ta rivarroste Ismail Qemalin në qendër të qytetit. Rivarrimi u caktua të bëhej më 28 Nëntor 1932 me rastin e 20-vjetorit të shpalljes së pavarësisë.
Zyrtarisht nismën e mori mbreti Zog. Varri i ri u caktua në Sheshin e Flamurit, afërsisht aty ku Ismail Qemali kishte shpalosur për të parën herë më 28 Nëntor 1912 flamurin kombëtar. Me organizimin e varrimit u ngarkua prefekti i Vlorës, Abedin Nepravishta. Edhe për këtë ceremoni kemi një reportazh, pak a shumë të plotë, drejtuar gazetës "Besa" që botohej në Tiranë, nga korrespondenti i saj në Vlorë. Emri i korrespondentit edhe në këtë rast nuk thuhet.
Ismail Qemali me nipërit e tij
Njoftimet që përmban korrespondenca e botuar të nesërmen e ceremonisë, më 29 Nëntor 1932 në gazetën "Besa" e ndriçojnë relativisht mirë madhështinë e shpërnguljes së eshtrave të Ismail Qemalit nga kalaja e Kaninës në qendër të Vlorës.
Më 28 Nëntor 1932 Vlora ishte zbukuruar nga të katër anët me flamuj kombëtarë. Këtë radhë kishte dy motive: të përkujtonte 20-vjetorin e ngjarjes së madhe historike dhe të nderonte Plakun e Vlorës, emri i të cilit është i lidhur sa askush tjetër me shpalljen e pavarësisë kombëtare. Vlorë, Monumenti për nder të Ismail Qemalit
Korrespondenti na njofton se kur autoritetet qeveritare zunë vend në tribunën e ngritur posaçërisht në Sheshin e Flamurit, brohoritje shpërthyen nga populli i shumtë që ishte mbledhur rreth e rrotull sheshit. Pas fjalës së rastit nga prefekti dhe pas ekzekutimit nga banda muzikore e himneve kombëtare dhe mbretërore, kortezhi i kryesuar nga autoritetet shtetërore dhe përfaqësitë e ndryshme të qytetit, bashkë me nxënësit e shkollave dhe me qindra qytetarë, u nisën në pelegrinazh drejt Kaninës. Kur kortezhi arriti në Kaninë, u hap varri dhe trupi i Ismail Qemalit, pjesërisht i tretur, u rivendos në një arkivol të përgatitur posaçërisht. Në atë çast, biri i Ismail Qemalit, Et‘hem Vlora, ia dorëzoi prefektit të qytetit flamurin që kishte shpalosur Ismail Qemali më 28 Nëntor 1912, për t‘ia dhuruar Ministrisë së Arsimit, e cila do ta vendoste në Muzeun Kombëtar. Pastaj, arkivoli i shoqëruar nga një kortezh i madh
njerëzish dhe nga 40 kurora të dërguara nga sovrani, qeveria, Parlamenti, prefektura, nga bashkitë dhe nga trupi
konsullor, u nis për në Vlorë.
Rruga Vlorë - Skelë nga ka kaluar kortezhi i përmortshëm. Fotografi e vitit 1912
Gjatë rrugës për në Vlorë, kortezhin e paraprinte banda muzikore, e cila ekzekutonte marshe funebër. Në reportazh thuhet: "Kur kortezhi funeral arriti para ndërtesës së Teatrit të Qytetit, trupat paraushtarake të Vlorës e pritën me nderime dhe pastaj duke u bashkuar edhe këta me popullsinë e shumtë që ishte mbledhur aty, morën drejtimin për në lulishten ku ishte përgatitur varri dhe përmendorja e veteranit, e cila përfytyronte ushtarin e panjohur të kombit tonë si mbrojtës i flamurit."
Para se arkivoli të vihej në varr, i dërguari i posaçëm i mbretit, gjenerali Leon de Ghilardi, zbuloi monumentin e luftëtarit mbuluar me një napë të zezë. Dihet se monumentin e kishte realizuar skulptori i njohur Odhise Paskali. Paraqiste, sikurse shihet edhe sot, një luftëtar, përfaqësues i çetave patriotike të Rilindjes Kombëtare, në njërën dorë flamurin dhe në tjetrën pushkën. Sipas autorit të skulpturës, luftëtari në atë pozicion simbolizonte brezat shqiptarë, të cilët e sigurojnë Plakun e Vlorës të prehet i qetë se ata janë të vendosur ta mbrojnë me armë veprën e tij madhore - Flamurin Kombëtar që simbolizon pavarësinë e Shqipërisë.
Pasi u zbulua monumenti, gjeneral Ghilardi mbajti një fjalë, në të cilën tha ndër të tjera:
"Sot, kur populli shqiptar i përfaqësuar nga të gjitha anët e Atdheut tonë, është mbledhur në këtë qytet historik përpara varrit të Ismail Qemalit, patriotit të shquar të historisë sonë bashkëkohore, në emër të Lartmadhërisë së Tij mbretit vij për të shfaqur ndjenjat e mirënjohjes për veprën patriotike e madhështore që tash njëzet vjet më parë Ismail Qemali, i rrethuar prej shumë patriotëve shqiptarë, kreu duke ngritur në këtë qytet shenjën e lirisë dhe të pavarësisë së Atdheut tonë, flamurin e bekuar me të cilin këputi hekurat e robërisë." Gjenerali Leon de Ghilardi
Gjenerali e mbylli nderimin e tij me këto fjalë: "Me respektin më të thellë, duke kujtuar edhe një herë veprën patriotike të Ismail Qemalit, përpara hijes së tij të prekshme dhe të kujtimit të tij të paharrueshëm, përulem edhe depozitoj këtë tufë lule. Rroftë Shqipëria! Rroftë populli shqiptar!"
Pas fjalës së tij u krye ceremonia e varrimit dhe mbi varr u vendosën gjithë kurorat me radhë. Pas varrimit fjalën e mori ministri i Arsimit, Hilë Mosi, i cili në rininë e tij i kishte qëndruar afër Ismail Qemalit. Ai tha ndër të tjera: "Vëllezër shqiptarë,
Sot mbushen plot njëzet vjet që kur se Ismail Qemali, një nga bijtë më të çmuar të kësaj Vlore trime, mu këtu në këtë shesh shpalli vetësundimin e Shqipërisë edhe valëviti në ajrin e lirë flamurin tonë të shenjtë kombëtar.
Vlorë. Kurorat e vendosura mbi Monumentin e Ismail Qemalit
Me këtë vepër, Shqipëria, e cila për më shumë se katër shekuj kishte lënguar nën zgjedhën e huaj, në mes të zjarrit të luftës ballkanike, nën udhëheqjen e një plaku, i cili për së afërmi i kishte ndjekur lëvizjet kombëtare të rilindjes, qysh më 28 Nëntor 1912 u shpall si shtet i lirë e i pavarur."
Më tej vazhdoi: "Këtë shtatore, që hijeshon varrin e Ismail Qemalit e që simbolizon flamurin kombëtar, si edhe ata luftëtarë që ranë theror për nder të tij, e deklarojmë monument kombëtar, edhe mirëmbajtjen e ruajtjen e saj ia ngarkojmë prefektit të Vlorës si kryetar i këshillit arsimor. Hilë Mosi
Shqiptarë! Për një çast t‘i mbledhim zemrat tona rreth këtij veterani dhe t‘i betohemi se atë flamur që dora e tij shkundi nga pluhuri i robërisë, ne do të jemi gjithnjë gati ta mbrojmë e ta lartësojmë me mendjen, me zemrën edhe me gjakun tonë."
Pas Hilë Mosit foli kryetari i Parlamentit, Eshref Frashëri, fjalën e të cilit gazeta nuk e ka riprodhuar. Më pas fjalën e mori prefekti i Vlorës, Abedin Nepravishta, i cili lexoi dhe mesazhin e mbretit drejtuar Bashkisë së Vlorës, në të cilin thuhej:
"Me kënaqësinë më të madhe marr pjesë në gëzimin e popullit të Vlorës, në këtë ditë të shenjtë për kombin tonë. Sakrificat që ka bërë populli i Vlorës për pavarësinë dhe për mbrojtjen e Atdheut, janë fakte patriotizmi të paharrueshme. Siguroni popullin kreshnik të Vlorës se bashkë me patriotin e madh të Kombit tonë, Ismail Qemalin, të gjithë dëshmorët janë gjallë në shpirtin tim."
Abedin Nepravishta
Ceremonia u mbyll me parakalimin e nxënësve dhe paraushtarakëve. Pastaj qytetarët u shpërndanë, e mbyll korrespondencën e vet gazeta, duke kënduar këngë patriotike.
Edhe pse në reportazhin e gazetës "Besa" nuk thuhet, dihet nga burime të tjera se ditën e rivarrimit të Ismail Qemalit, më 28 Nëntor 1932, djaloshi i ri nga Dhërmiu i Himarës, Petro Marko, i cili më vonë do të bëhet poet dhe shkrimtar i njohur, recitoi këtë sonet prej 14 vargjesh kushtuar Ismail Qemalit:
Petro Marko
FATOS, burimi që çele po shtohet,
Dhe nuk do shteret jo, bota t‘humbasë!
Sa zëri i qiellit - fundi! - të bërtasë
- Drita e diellit mbi dhe të pushohet! -
Vepra e jote, përdita ndriçohet!
Po ti o Burrë, na ike pa gas,
Na le përjetë, po ti le pas
Lirinë, Lirinë që Kombi lëvdohet.
Heshtur ti prehesh mejtuar në varr,
Dhe shqipja e lirë flutron si e marrë,
Vërtitet nga brigjet në fush‘ e në mal,
Zemrat shqiptare përvlohen si zjarr!
Pa digjet dhe Vlora, djepi ku u shpall
Idea jot‘ e shenjt‘ o Ismail Qemal!
Që nga ajo kohë e këtej, varri i Ismail Qemalit në Vlorë, nderohet çdo vit me tufa lulesh nga qeveritarë dhe qytetarë, nga të rinj dhe të reja, me përulje para varrit të tij. Para varrit të tij përulen bashkatdhetarët e tij dy herë në vit - jo vetëm në ditëlindjen e tij, më 24 janar, por edhe në ditën e veprës së tij historike, 28 Nëntor 1912.
Më 1972 u ngrit në Sheshin e Flamurit në Vlorë, një tjetër monument kombëtar, Monumenti i Pavarësisë, vepër e përbashkët e skulptorëve Kristaq Rama, Muntaz Dhrami, Shaban Hadëri, në qendër të së cilës qëndron Ismail Qemali me patriotë të tjerë.
Zyrtarisht nismën e mori mbreti Zog. Varri i ri u caktua në Sheshin e Flamurit, afërsisht aty ku Ismail Qemali kishte shpalosur për të parën herë më 28 Nëntor 1912 flamurin kombëtar. Me organizimin e varrimit u ngarkua prefekti i Vlorës, Abedin Nepravishta. Edhe për këtë ceremoni kemi një reportazh, pak a shumë të plotë, drejtuar gazetës "Besa" që botohej në Tiranë, nga korrespondenti i saj në Vlorë. Emri i korrespondentit edhe në këtë rast nuk thuhet.
Ismail Qemali me nipërit e tij
Njoftimet që përmban korrespondenca e botuar të nesërmen e ceremonisë, më 29 Nëntor 1932 në gazetën "Besa" e ndriçojnë relativisht mirë madhështinë e shpërnguljes së eshtrave të Ismail Qemalit nga kalaja e Kaninës në qendër të Vlorës.
Më 28 Nëntor 1932 Vlora ishte zbukuruar nga të katër anët me flamuj kombëtarë. Këtë radhë kishte dy motive: të përkujtonte 20-vjetorin e ngjarjes së madhe historike dhe të nderonte Plakun e Vlorës, emri i të cilit është i lidhur sa askush tjetër me shpalljen e pavarësisë kombëtare. Vlorë, Monumenti për nder të Ismail Qemalit
Korrespondenti na njofton se kur autoritetet qeveritare zunë vend në tribunën e ngritur posaçërisht në Sheshin e Flamurit, brohoritje shpërthyen nga populli i shumtë që ishte mbledhur rreth e rrotull sheshit. Pas fjalës së rastit nga prefekti dhe pas ekzekutimit nga banda muzikore e himneve kombëtare dhe mbretërore, kortezhi i kryesuar nga autoritetet shtetërore dhe përfaqësitë e ndryshme të qytetit, bashkë me nxënësit e shkollave dhe me qindra qytetarë, u nisën në pelegrinazh drejt Kaninës. Kur kortezhi arriti në Kaninë, u hap varri dhe trupi i Ismail Qemalit, pjesërisht i tretur, u rivendos në një arkivol të përgatitur posaçërisht. Në atë çast, biri i Ismail Qemalit, Et‘hem Vlora, ia dorëzoi prefektit të qytetit flamurin që kishte shpalosur Ismail Qemali më 28 Nëntor 1912, për t‘ia dhuruar Ministrisë së Arsimit, e cila do ta vendoste në Muzeun Kombëtar. Pastaj, arkivoli i shoqëruar nga një kortezh i madh
njerëzish dhe nga 40 kurora të dërguara nga sovrani, qeveria, Parlamenti, prefektura, nga bashkitë dhe nga trupi
konsullor, u nis për në Vlorë.
Rruga Vlorë - Skelë nga ka kaluar kortezhi i përmortshëm. Fotografi e vitit 1912
Gjatë rrugës për në Vlorë, kortezhin e paraprinte banda muzikore, e cila ekzekutonte marshe funebër. Në reportazh thuhet: "Kur kortezhi funeral arriti para ndërtesës së Teatrit të Qytetit, trupat paraushtarake të Vlorës e pritën me nderime dhe pastaj duke u bashkuar edhe këta me popullsinë e shumtë që ishte mbledhur aty, morën drejtimin për në lulishten ku ishte përgatitur varri dhe përmendorja e veteranit, e cila përfytyronte ushtarin e panjohur të kombit tonë si mbrojtës i flamurit."
Para se arkivoli të vihej në varr, i dërguari i posaçëm i mbretit, gjenerali Leon de Ghilardi, zbuloi monumentin e luftëtarit mbuluar me një napë të zezë. Dihet se monumentin e kishte realizuar skulptori i njohur Odhise Paskali. Paraqiste, sikurse shihet edhe sot, një luftëtar, përfaqësues i çetave patriotike të Rilindjes Kombëtare, në njërën dorë flamurin dhe në tjetrën pushkën. Sipas autorit të skulpturës, luftëtari në atë pozicion simbolizonte brezat shqiptarë, të cilët e sigurojnë Plakun e Vlorës të prehet i qetë se ata janë të vendosur ta mbrojnë me armë veprën e tij madhore - Flamurin Kombëtar që simbolizon pavarësinë e Shqipërisë.
Pasi u zbulua monumenti, gjeneral Ghilardi mbajti një fjalë, në të cilën tha ndër të tjera:
"Sot, kur populli shqiptar i përfaqësuar nga të gjitha anët e Atdheut tonë, është mbledhur në këtë qytet historik përpara varrit të Ismail Qemalit, patriotit të shquar të historisë sonë bashkëkohore, në emër të Lartmadhërisë së Tij mbretit vij për të shfaqur ndjenjat e mirënjohjes për veprën patriotike e madhështore që tash njëzet vjet më parë Ismail Qemali, i rrethuar prej shumë patriotëve shqiptarë, kreu duke ngritur në këtë qytet shenjën e lirisë dhe të pavarësisë së Atdheut tonë, flamurin e bekuar me të cilin këputi hekurat e robërisë." Gjenerali Leon de Ghilardi
Gjenerali e mbylli nderimin e tij me këto fjalë: "Me respektin më të thellë, duke kujtuar edhe një herë veprën patriotike të Ismail Qemalit, përpara hijes së tij të prekshme dhe të kujtimit të tij të paharrueshëm, përulem edhe depozitoj këtë tufë lule. Rroftë Shqipëria! Rroftë populli shqiptar!"
Pas fjalës së tij u krye ceremonia e varrimit dhe mbi varr u vendosën gjithë kurorat me radhë. Pas varrimit fjalën e mori ministri i Arsimit, Hilë Mosi, i cili në rininë e tij i kishte qëndruar afër Ismail Qemalit. Ai tha ndër të tjera: "Vëllezër shqiptarë,
Sot mbushen plot njëzet vjet që kur se Ismail Qemali, një nga bijtë më të çmuar të kësaj Vlore trime, mu këtu në këtë shesh shpalli vetësundimin e Shqipërisë edhe valëviti në ajrin e lirë flamurin tonë të shenjtë kombëtar.
Vlorë. Kurorat e vendosura mbi Monumentin e Ismail Qemalit
Me këtë vepër, Shqipëria, e cila për më shumë se katër shekuj kishte lënguar nën zgjedhën e huaj, në mes të zjarrit të luftës ballkanike, nën udhëheqjen e një plaku, i cili për së afërmi i kishte ndjekur lëvizjet kombëtare të rilindjes, qysh më 28 Nëntor 1912 u shpall si shtet i lirë e i pavarur."
Më tej vazhdoi: "Këtë shtatore, që hijeshon varrin e Ismail Qemalit e që simbolizon flamurin kombëtar, si edhe ata luftëtarë që ranë theror për nder të tij, e deklarojmë monument kombëtar, edhe mirëmbajtjen e ruajtjen e saj ia ngarkojmë prefektit të Vlorës si kryetar i këshillit arsimor. Hilë Mosi
Shqiptarë! Për një çast t‘i mbledhim zemrat tona rreth këtij veterani dhe t‘i betohemi se atë flamur që dora e tij shkundi nga pluhuri i robërisë, ne do të jemi gjithnjë gati ta mbrojmë e ta lartësojmë me mendjen, me zemrën edhe me gjakun tonë."
Pas Hilë Mosit foli kryetari i Parlamentit, Eshref Frashëri, fjalën e të cilit gazeta nuk e ka riprodhuar. Më pas fjalën e mori prefekti i Vlorës, Abedin Nepravishta, i cili lexoi dhe mesazhin e mbretit drejtuar Bashkisë së Vlorës, në të cilin thuhej:
"Me kënaqësinë më të madhe marr pjesë në gëzimin e popullit të Vlorës, në këtë ditë të shenjtë për kombin tonë. Sakrificat që ka bërë populli i Vlorës për pavarësinë dhe për mbrojtjen e Atdheut, janë fakte patriotizmi të paharrueshme. Siguroni popullin kreshnik të Vlorës se bashkë me patriotin e madh të Kombit tonë, Ismail Qemalin, të gjithë dëshmorët janë gjallë në shpirtin tim."
Abedin Nepravishta
Ceremonia u mbyll me parakalimin e nxënësve dhe paraushtarakëve. Pastaj qytetarët u shpërndanë, e mbyll korrespondencën e vet gazeta, duke kënduar këngë patriotike.
Edhe pse në reportazhin e gazetës "Besa" nuk thuhet, dihet nga burime të tjera se ditën e rivarrimit të Ismail Qemalit, më 28 Nëntor 1932, djaloshi i ri nga Dhërmiu i Himarës, Petro Marko, i cili më vonë do të bëhet poet dhe shkrimtar i njohur, recitoi këtë sonet prej 14 vargjesh kushtuar Ismail Qemalit:
Petro Marko
FATOS, burimi që çele po shtohet,
Dhe nuk do shteret jo, bota t‘humbasë!
Sa zëri i qiellit - fundi! - të bërtasë
- Drita e diellit mbi dhe të pushohet! -
Vepra e jote, përdita ndriçohet!
Po ti o Burrë, na ike pa gas,
Na le përjetë, po ti le pas
Lirinë, Lirinë që Kombi lëvdohet.
Heshtur ti prehesh mejtuar në varr,
Dhe shqipja e lirë flutron si e marrë,
Vërtitet nga brigjet në fush‘ e në mal,
Zemrat shqiptare përvlohen si zjarr!
Pa digjet dhe Vlora, djepi ku u shpall
Idea jot‘ e shenjt‘ o Ismail Qemal!
Që nga ajo kohë e këtej, varri i Ismail Qemalit në Vlorë, nderohet çdo vit me tufa lulesh nga qeveritarë dhe qytetarë, nga të rinj dhe të reja, me përulje para varrit të tij. Para varrit të tij përulen bashkatdhetarët e tij dy herë në vit - jo vetëm në ditëlindjen e tij, më 24 janar, por edhe në ditën e veprës së tij historike, 28 Nëntor 1912.
Më 1972 u ngrit në Sheshin e Flamurit në Vlorë, një tjetër monument kombëtar, Monumenti i Pavarësisë, vepër e përbashkët e skulptorëve Kristaq Rama, Muntaz Dhrami, Shaban Hadëri, në qendër të së cilës qëndron Ismail Qemali me patriotë të tjerë.