Rrëfimet e amerikanit: “Shqipëria është Francë para 1000 vjetësh”
Vazhdon shkrimi i Hartit, i publikuar në “The New York Times” . Luftërat dhe dashuritë e shqiptarëve me Perandorinë Otomane
(Vijon nga numri i kaluar)
Një nga arsyet përse autoritetet turke u përpoqën që të mos e lejonin vizitorin amerikan të shkonte në Shqipëri ishte se trupat e tyre ishin të angazhuara në shtypjen e një kryengritjeje atje. Ekzistonte mundësia që vizitori të shihte se si kryhej ky veprim. Metoda ishte e dalë mode. Kur forcat turke kalonin pranë, asgjë njerëzore nuk lihej pas, - drithërat dhe ndërtesat shkatërroheshin, fëmijët dhe burrat e fuqishëm vriteshin, gratë ktheheshin në skllave. Shqiptarët vazhduan fushatat e tyre nëpërmjet bandave të çrregullta, një nga të cilat drejtohej nga një vajzë 14-vjeçare. Ajo filloi të shpjegonte atë që nuk kishte nevojë për shpjegime, pasi dukej qartë. Babai i saj kishte drejtuar grupin e rebelëve, por turqit e kishin vrarë. I ishte vrarë nëna dhe tani ishte radha e saj. Vëllai i madh ishte dërguar në një vend të sigurt, “në mënyrë që familja e saj të mos shuhej tërësisht”. Vëllai tjetër 11-vjeçar dhe ai “mund të mbajë një pushkë”. Dhe ajo vetë mbante pushkë dhe grupi i bindej asaj. Shumë pak kohë pas kësaj ajo u kap nga turqit dhe ishte e vështirë të merrje vesh se çfarë kishte ndodhur me të, ndonëse gjithkush mund ta imagjinonte.
Misionarët amerikanë kishin qenë për vite me radhë midis shqiptarëve të Jugut në Korçë; zoti dhe zonja Kenedi kishin krijuar një mendim të mirë për karakterin dhe aftësitë e shqiptarëve. Kur grekët pushtuan Korçë, ata mblodhën menjëherë mendjen se misioni amerikan ishte “i karakterit politik” dhe i dëbuan Kenedët jashtë vendit. Në të vërtetë, misionarët nuk e kishin mbajtur të fshehtë besimin e tyre se shqiptarët do të ishin më mirë në duart e një qeverie shqiptare sesa në duart e asaj turke.
Mjeshtrit e pushkës
Këta sy të ndryshëm dëshmitarësh, të gjithë ishin dakord se shqiptarët kishin disa cilësi mjaft të mira, por pjesa më e madhe e tyre besonin se populli trajtohej në një mënyrë të ashpër dhe barbare. Imagjinoni një vend, çdo pjesë e të cilit ka një popullsi, në të cilën nuk ka as rrugë, qytete, hane, posta, telegrafë.
Udhëtari ndiqte drejtime të caktuara, por shtigjet e çonin në male dhe përgjatë shpateve të thepisura. Turqit kishin ndërtuar disa ura të mira guri. Duket qartë se ajo mbi lumin Drin është ura e Vezirit. Vetëm këta njerëz mund ta përballonin të ndërtonin banesa ose shtëpi të fortifikuara, me mure të trasha, të përshkruara vetëm nga shtigje dhe dritare shumë të vogla, por të larta. Udhëheqësit ndërtonin shtëpi pak a shumë të njëjta, por të përpunuara më mirë.
Çdo njeri në fshat dhe qytet lëviz i armatosur me një pushkë, të cilën e përdorin me një lehtësi befasuese. Kur para disa vitesh, një grup francez nga një prej qyteteve në kufirin lindor vendosi të ngjitej në majën e një mali, shqiptarët fqinjë i dërguan fjalë që fiset e tyre nuk kishin rënë dakord dhe vizitorët nuk duhet të vazhdonin më tej rrugën e tyre, megjithatë, ata vazhduan derisa zhurma e breshërive të armëve të shqiptarëve i ktheu ata nga kishin ardhur. Njerëzit e njihnin një pushkë të mirë dhe e vlerësonin një “Manlisher” si një thesar. Ata krenoheshin me qitësit e tyre. Njerëzit janë shumë të varfër pasi jetojnë në një vend të varfër; asnjë pjesë e Ballkanit nuk ka më pak reshje. Këtu nuk bëhet tregti. Pjesa më e madhe e pyjeve të tyre janë të paprera. Deri tani nuk është zbuluar asnjë pasuri minerare.
Dinjiteti i udhëheqësve
Deri tani të gjithë ata që kanë mundur të depërtojnë në këtë vend të frikshëm dhe të ndaluar, janë të të njëjtit mendim, se jeta e udhëheqësve ka njëfarë dinjiteti. Shumë prej tyre jetojnë jashtë vendit të tyre dhe janë pronarë të pasur, zyrtarë dhe emigrantë. Në shtëpi të pasurit mbajnë veshjet e këndshme kombëtare, të cilat shpesh mendohet se janë greke. Kështjellat e Muhamedanëve përfshijnë një korridor të madh, në të cilin pas ngrënies, burrat shtrihen mbi qilima ose mbi mantelet e tyre, - dhe ky shërben si shtrat për ta.
Kush i qeveris këta njerëz primitivë? Deri në vitin 1912, për disa shekuj, ata janë qeverisur formalisht nga Turqia. Vendi ishte i ndarë në të ashtuquajturat provinca; Shkodra dhe Manastiri ishin kryeqytetet kryesore. Atje guvernatorët e Turqisë uleshin dhe nxirrnin rregulla si dhe vendosnin taksa, për të cilat shqiptarët ishin të detyruar t’u bindeshin dhe t’i paguanin, pasi duhej t’i konsideronin të përshtatshme dhe të mos bënin komente të mëtejshme. Përsa u përket taksave, një prej tyre shpalli parimet ndaj një udhëtari si më poshtë: “Ne nuk kemi paguar kurrë ndonjërën prej tyre. Pse duhet të fillojmë ta bëjmë tani një gjë të tillë? Ata nuk na japin asgjë; ne nuk kërkojmë asgjë; ne nuk duam asgjë; ne nuk duam asnjë. Përse na nevojiten këta tipa?
Përtej kufijve, fshatra dhe qytete si Shkupi, në të cilin ekzistonte popullsi shqiptare, shqiptarët nuk i kanë paguar asnjë taksë askujt për qindra vite, përveç një lloj ofrimi me dëshirë. Në fakt, guvernatorët turq rrallë kanë shkelur në provincat e tyre, në një qytet, Luis Javay nuk gjeti asnjë që të mund t’i tregonte atij diçka rreth rrugëve të brendshme në një largësi, dy ditë me kalë; as konsulli rus, as konsulli austriak dhe as njerëzit e tij. Madje, as guvernatori turk apo xhandarmëria e tij. Asnjëri prej tyre nuk kishte shkuar ndonjëherë aq larg. Shqiptarët u ishin nënshtruar mirë turqve që nga koha kur ishin lënë vetëm.
Njerëz trima
Megjithatë, shqiptarët kanë qenë një fuqi në qeverinë turke në Kostandinopojë. Ata janë njerëz trima dhe ushtarakë; dhe shumë udhëheqës dhe persona të tjerë kanë pasur detyra ushtarake dhe janë ngritur në rangje të larta. Abdul Hamidi i forcoi ata; deri tani ata ishin nxitësit e revolucionit që e rrëzoi atë në vitin 1910 dhe të një revolucioni të tretë në prill të vitit 1912. Të ashtuquajturat trupa shqiptare, - një pjesë shqiptarë dhe një pjesë tjetër turq, nën drejtimin e oficerëve shqiptarë, ndërmorën marshimin e famshëm të vitit 1908. E gjitha kjo nuk ndikoi aspak në marrëdhëniet mes shqiptarëve dhe turqve. Shqiptarët kanë shëtitur gjithandej nëpër gadishullin e Ballkanit. Madje, edhe në Amerikë, por ata kanë një instinkt të fuqishëm patriotik.
Shqiptarët i kanë zgjeruar kufijtë e shtëpive të tyre duke u shtyrë drejt Lindjes. Ata kanë zbritur në luginat e Kseros, në Shkup dhe përmes maleve në Perëndim të Serbisë. Ata thjesht kanë marrë në zotërim disa toka; pjesën tjetër ata e kanë blerë me kursimet e tyre nga shërbimet që kanë kryer jashtë vendit të tyre. Ata i grumbulluan në një anë serbët dhe kanë ecur drejt fushave pjellore. Ky presion ka ngritur besimin në dukje universal në Serbi, se shqiptarët janë një grup i paarsyeshëm grabitësish. Ata janë akuzuar për sulmimin e fshatrave serbe, për vjedhjen e bagëtive, - kjo ngjan disi me opinionin që kanë krijuar skocezët e zonave të ulëta për fqinjët e tyre në zonat e larta malore që në kohët e lashta. Një filozof turk është shprehur: “Shqipëria është Francë para 1000 vjetësh”.
Shkrimi është publikuar në “The New York Times” më 13 tetor 1913
Autori i shkrimit është një historian i njohur amerikan, i diplomuar në Kolegjin e Harvardit në vitin 1880.
Titulli është redaksional
Në numrin e ardhshëm do të lexoni
Përse myslimanët shqiptarë nuk ishin dakord me Perandorinë Otomane
Gazeta publikon pjesën e fundit të shkrimit të Albert Bushnell Hart në “The New York Times”
Raportet e shqiptarëve me fqinjët e tyre malazezë dhe grekë në Jug të vendit gjatë historisë
Si është e ndarë popullsia në tre besimet fetare. Interesat e Italisë dhe Austrisë për të marrë vendin në zotërim
Për më shumë, na ndiqni në numrin pasardhës
17 Shtator 2008
(Vijon nga numri i kaluar)
Një nga arsyet përse autoritetet turke u përpoqën që të mos e lejonin vizitorin amerikan të shkonte në Shqipëri ishte se trupat e tyre ishin të angazhuara në shtypjen e një kryengritjeje atje. Ekzistonte mundësia që vizitori të shihte se si kryhej ky veprim. Metoda ishte e dalë mode. Kur forcat turke kalonin pranë, asgjë njerëzore nuk lihej pas, - drithërat dhe ndërtesat shkatërroheshin, fëmijët dhe burrat e fuqishëm vriteshin, gratë ktheheshin në skllave. Shqiptarët vazhduan fushatat e tyre nëpërmjet bandave të çrregullta, një nga të cilat drejtohej nga një vajzë 14-vjeçare. Ajo filloi të shpjegonte atë që nuk kishte nevojë për shpjegime, pasi dukej qartë. Babai i saj kishte drejtuar grupin e rebelëve, por turqit e kishin vrarë. I ishte vrarë nëna dhe tani ishte radha e saj. Vëllai i madh ishte dërguar në një vend të sigurt, “në mënyrë që familja e saj të mos shuhej tërësisht”. Vëllai tjetër 11-vjeçar dhe ai “mund të mbajë një pushkë”. Dhe ajo vetë mbante pushkë dhe grupi i bindej asaj. Shumë pak kohë pas kësaj ajo u kap nga turqit dhe ishte e vështirë të merrje vesh se çfarë kishte ndodhur me të, ndonëse gjithkush mund ta imagjinonte.
Misionarët amerikanë kishin qenë për vite me radhë midis shqiptarëve të Jugut në Korçë; zoti dhe zonja Kenedi kishin krijuar një mendim të mirë për karakterin dhe aftësitë e shqiptarëve. Kur grekët pushtuan Korçë, ata mblodhën menjëherë mendjen se misioni amerikan ishte “i karakterit politik” dhe i dëbuan Kenedët jashtë vendit. Në të vërtetë, misionarët nuk e kishin mbajtur të fshehtë besimin e tyre se shqiptarët do të ishin më mirë në duart e një qeverie shqiptare sesa në duart e asaj turke.
Mjeshtrit e pushkës
Këta sy të ndryshëm dëshmitarësh, të gjithë ishin dakord se shqiptarët kishin disa cilësi mjaft të mira, por pjesa më e madhe e tyre besonin se populli trajtohej në një mënyrë të ashpër dhe barbare. Imagjinoni një vend, çdo pjesë e të cilit ka një popullsi, në të cilën nuk ka as rrugë, qytete, hane, posta, telegrafë.
Udhëtari ndiqte drejtime të caktuara, por shtigjet e çonin në male dhe përgjatë shpateve të thepisura. Turqit kishin ndërtuar disa ura të mira guri. Duket qartë se ajo mbi lumin Drin është ura e Vezirit. Vetëm këta njerëz mund ta përballonin të ndërtonin banesa ose shtëpi të fortifikuara, me mure të trasha, të përshkruara vetëm nga shtigje dhe dritare shumë të vogla, por të larta. Udhëheqësit ndërtonin shtëpi pak a shumë të njëjta, por të përpunuara më mirë.
Çdo njeri në fshat dhe qytet lëviz i armatosur me një pushkë, të cilën e përdorin me një lehtësi befasuese. Kur para disa vitesh, një grup francez nga një prej qyteteve në kufirin lindor vendosi të ngjitej në majën e një mali, shqiptarët fqinjë i dërguan fjalë që fiset e tyre nuk kishin rënë dakord dhe vizitorët nuk duhet të vazhdonin më tej rrugën e tyre, megjithatë, ata vazhduan derisa zhurma e breshërive të armëve të shqiptarëve i ktheu ata nga kishin ardhur. Njerëzit e njihnin një pushkë të mirë dhe e vlerësonin një “Manlisher” si një thesar. Ata krenoheshin me qitësit e tyre. Njerëzit janë shumë të varfër pasi jetojnë në një vend të varfër; asnjë pjesë e Ballkanit nuk ka më pak reshje. Këtu nuk bëhet tregti. Pjesa më e madhe e pyjeve të tyre janë të paprera. Deri tani nuk është zbuluar asnjë pasuri minerare.
Dinjiteti i udhëheqësve
Deri tani të gjithë ata që kanë mundur të depërtojnë në këtë vend të frikshëm dhe të ndaluar, janë të të njëjtit mendim, se jeta e udhëheqësve ka njëfarë dinjiteti. Shumë prej tyre jetojnë jashtë vendit të tyre dhe janë pronarë të pasur, zyrtarë dhe emigrantë. Në shtëpi të pasurit mbajnë veshjet e këndshme kombëtare, të cilat shpesh mendohet se janë greke. Kështjellat e Muhamedanëve përfshijnë një korridor të madh, në të cilin pas ngrënies, burrat shtrihen mbi qilima ose mbi mantelet e tyre, - dhe ky shërben si shtrat për ta.
Kush i qeveris këta njerëz primitivë? Deri në vitin 1912, për disa shekuj, ata janë qeverisur formalisht nga Turqia. Vendi ishte i ndarë në të ashtuquajturat provinca; Shkodra dhe Manastiri ishin kryeqytetet kryesore. Atje guvernatorët e Turqisë uleshin dhe nxirrnin rregulla si dhe vendosnin taksa, për të cilat shqiptarët ishin të detyruar t’u bindeshin dhe t’i paguanin, pasi duhej t’i konsideronin të përshtatshme dhe të mos bënin komente të mëtejshme. Përsa u përket taksave, një prej tyre shpalli parimet ndaj një udhëtari si më poshtë: “Ne nuk kemi paguar kurrë ndonjërën prej tyre. Pse duhet të fillojmë ta bëjmë tani një gjë të tillë? Ata nuk na japin asgjë; ne nuk kërkojmë asgjë; ne nuk duam asgjë; ne nuk duam asnjë. Përse na nevojiten këta tipa?
Përtej kufijve, fshatra dhe qytete si Shkupi, në të cilin ekzistonte popullsi shqiptare, shqiptarët nuk i kanë paguar asnjë taksë askujt për qindra vite, përveç një lloj ofrimi me dëshirë. Në fakt, guvernatorët turq rrallë kanë shkelur në provincat e tyre, në një qytet, Luis Javay nuk gjeti asnjë që të mund t’i tregonte atij diçka rreth rrugëve të brendshme në një largësi, dy ditë me kalë; as konsulli rus, as konsulli austriak dhe as njerëzit e tij. Madje, as guvernatori turk apo xhandarmëria e tij. Asnjëri prej tyre nuk kishte shkuar ndonjëherë aq larg. Shqiptarët u ishin nënshtruar mirë turqve që nga koha kur ishin lënë vetëm.
Njerëz trima
Megjithatë, shqiptarët kanë qenë një fuqi në qeverinë turke në Kostandinopojë. Ata janë njerëz trima dhe ushtarakë; dhe shumë udhëheqës dhe persona të tjerë kanë pasur detyra ushtarake dhe janë ngritur në rangje të larta. Abdul Hamidi i forcoi ata; deri tani ata ishin nxitësit e revolucionit që e rrëzoi atë në vitin 1910 dhe të një revolucioni të tretë në prill të vitit 1912. Të ashtuquajturat trupa shqiptare, - një pjesë shqiptarë dhe një pjesë tjetër turq, nën drejtimin e oficerëve shqiptarë, ndërmorën marshimin e famshëm të vitit 1908. E gjitha kjo nuk ndikoi aspak në marrëdhëniet mes shqiptarëve dhe turqve. Shqiptarët kanë shëtitur gjithandej nëpër gadishullin e Ballkanit. Madje, edhe në Amerikë, por ata kanë një instinkt të fuqishëm patriotik.
Shqiptarët i kanë zgjeruar kufijtë e shtëpive të tyre duke u shtyrë drejt Lindjes. Ata kanë zbritur në luginat e Kseros, në Shkup dhe përmes maleve në Perëndim të Serbisë. Ata thjesht kanë marrë në zotërim disa toka; pjesën tjetër ata e kanë blerë me kursimet e tyre nga shërbimet që kanë kryer jashtë vendit të tyre. Ata i grumbulluan në një anë serbët dhe kanë ecur drejt fushave pjellore. Ky presion ka ngritur besimin në dukje universal në Serbi, se shqiptarët janë një grup i paarsyeshëm grabitësish. Ata janë akuzuar për sulmimin e fshatrave serbe, për vjedhjen e bagëtive, - kjo ngjan disi me opinionin që kanë krijuar skocezët e zonave të ulëta për fqinjët e tyre në zonat e larta malore që në kohët e lashta. Një filozof turk është shprehur: “Shqipëria është Francë para 1000 vjetësh”.
Shkrimi është publikuar në “The New York Times” më 13 tetor 1913
Autori i shkrimit është një historian i njohur amerikan, i diplomuar në Kolegjin e Harvardit në vitin 1880.
Titulli është redaksional
Në numrin e ardhshëm do të lexoni
Përse myslimanët shqiptarë nuk ishin dakord me Perandorinë Otomane
Gazeta publikon pjesën e fundit të shkrimit të Albert Bushnell Hart në “The New York Times”
Raportet e shqiptarëve me fqinjët e tyre malazezë dhe grekë në Jug të vendit gjatë historisë
Si është e ndarë popullsia në tre besimet fetare. Interesat e Italisë dhe Austrisë për të marrë vendin në zotërim
Për më shumë, na ndiqni në numrin pasardhës
17 Shtator 2008