Rritja ekonomike e Kinës dhe përballimi i krizës për ushqime

Sapo jam kthyer nga Kina. Shpejtësia me të cilën ndodhin ndryshimet në këtë vend nuk pushon kurrë së më habituri. Pavarësisht se vizita ime e fundit nuk është se ka shumë kohë, prapë mund të ndjej praninë e transformimeve të mëdha. Kjo ndodh kur një vend gjigant regjistron një normë vjetore të rritjes me 10 për qind.
E kam vizituar për herë të parë Kinën në vitin 1978, kur sapo kishte filluar reformat ekonomike. Nga ai udhëtim mbaj mend bulevardet e madha ku praktikisht nuk kishte asnjë makinë, vetëm biçikleta dhe një rrëmujë e njerëzve të veshur pak a shumë të gjithë me të njëjtën mënyrë, me rroba jeshile ulliri ose blu. Sot, në të njëjtët rrugë janë të veshur me rrokaqiejt të arkitekturës më të guximshme në botë, janë plot me makina dhe njerëz të veshur në të gjitha ngjyrat dhe stilet. Gjatë udhëtimit tim të parë për ekonominë e Kinës, e cila ishte vetëm 40% e Bashkimit Sovjetik. Sot ajo është katër herë më e madhe. Ndryshimi më i rëndësishëm është se miliona  kinezë kanë dalë nga varfëria duke krijuar një klasë të mesme, edhe pse është më e varfër se ajo e Europës apo SHBA-së, për herë të parë ka mjete për të konsumuar më shumë ushqim, shëndetësi apo energji elektrike. Dhe kjo nuk po ndodh vetëm në Kinë. Në Turqi, Vietnam, Indonezi, Brazil, Kolumbi dhe shumë vende të tjera të varfra shtresa e mesme është në rritje.
Por kjo arritje e madhe e njerëzimit a do të kthehet në një katastrofë për planetin? Ka tre përgjigje për këtë pyetje. E para është nga Thomas Malthus, i cili më 1798 shpjegoi se - në qoftë se popullsia rritet më shpejt sesa prodhimi i ushqimit - uria, sëmundja dhe luftërat “ri-ekuilibrojnë” situatën në mënyrë të pashmangshme. Klubi i Romës në vitin 1972  sponsorizoi botimin e librit “Limitet për rritjen” në të cilën parashikohej katastrofa maltusiane, e cila pritej rreth vitit 2000 dhe shterimin e rezervave të naftës në vitin 1992. Sigurisht Malthus dhe pasuesit e tij nënvlerësojnë ndikimin e teknologjive të reja. Revolucioni i gjelbër në bujqësi, për shembull, ka çuar në dyfishimin në 20 vjet të prodhimit të drithërave në vendet e varfra.
Në përgjithësi, sot bota prodhon shumë më tepër ushqim për frymë se sa ndonjëherë në të kaluarën dhe ka teknologji gjithnjë e më shumë që lejojnë shfrytëzimin e burimeve natyrore që ishin më parë të paarritshme.
Dhe kjo është përgjigja e dytë: problemi nuk është prodhimi, por shpërndarja. Janë shumë pak që konsumojnë shumë dhe shumë që konsumojnë shumë pak. Shtetet e Bashkuara, për shembull, konsumojnë 25% të energjisë së prodhuar në mbarë botën çdo vit, edhe pse popullsia është e barabartë me vetëm 4.6% të totalit botëror. Një gjerman konsumon energji pothuajse nëntë herë më shumë sesa një indian dhe tridhjetë herë më shumë se një banor i Bangladeshit. Në këtë perspektivë, Karl Marksi kishte të drejtë: është e nevojshme të arrihet një shpërndarje më e barabartë e konsumit. Dhe këtë duhet ta bëjë shteti, pothuajse, me siguri me forcë.
Përgjigja e tretë është kërkuar në funksion të tregut: çmimet dhe stimuj do të zgjidhin problemin. Nëse ka uri, do të rriten çmimet, do të ulet konsumi dhe do  të rriten stimujt për të përmirësuar efikasitetin dhe shpikjen e teknologjive të reja për të prodhuar më shumë me kosto të ulët. Në qoftë se çmimi i naftës vazhdon të rritet, era, dielli dhe deti mund të konkurrojnë me hidrokarburet. Në qoftë se çmimi i pambukut vazhdon të rritet, do të ketë gjithnjë e më shumë prodhues të cilët do vendosin për ta mbjellë. Dhe kjo ka ndodhur tashmë, dhe këtë e konfirmojnë rritja e prodhimit dhe inovacionet e jashtëzakonshme teknologjike. 
Megjithatë, problemi është se korrigjimet e tregut janë të ashpra dhe nuk zgjidhin problemet e konsumatorëve, për të cilat çdo rënie në konsum (si pasojë e nevojshme rritje e çmimit) do  të thotë të vuash nga uria. Nuk  e zgjidhin edhe dështimet e tregut në nivel global: oqeanet janë duke u përkeqësuar shumë shpejt, si rezultat i shfrytëzimit pa dallim. Dhe ne e dimë se tashmë kjo është duke ndodhur për shkak të emetimeve të CO2, që ngrohin planetin.
Malthus, Marksi dhe tregjet nuk janë në gjendje të ofrojnë një përgjigje adekuate ndaj problemeve të vështira të shkaktuara nga rritja eksplozive e Kinës ose zgjerimi i klasës së mesme në konsumin global. Përgjigjet teknologjike të stimuluara nga tregu mund të vijnë tepër vonë për të parandaluar dëme serioze sociale dhe mjedisore. Ndërhyrjen e tepërt nga ana e shtetit për të korrigjuar pabarazitë e pengon kërkimin e zgjidhjeve që vetëm tregjet mund të gjejnë. Dhe nëse keni lënë pas dore, dështimet e tregut mund ta bëjnë planetin gati të pabanueshme. Ideologjitë e ngurta nuk do të na ndihmojnë për të kërkuar rrugën e daljes. Duhet të grumbullojë të gjitha idetë, trillimet e reja dhe të bëjmë vend për pragmatizëm dhe eksperimentim. Në të kaluarën, njerëzimi ka gjetur zgjidhje për problemet që dukeshin të pakapërcyeshme. Nuk ka asnjë arsye për të menduar se nuk do t’ia dalë edhe kësaj here.

Moises Naim është një kolumnist i njohur ndërkombëtarisht dhe komentator për çështjet e globalizimit, të politikës ndërkombëtare dhe ekonominë. Drejtor i revistës Foreign Policy