Sartri ose gjendja e njeriut politik!

Tridhjetë vite pas vdekjes: një model intelektuali që tashmë duket se ka marrë fund, në Francë e kudo. Nuk kam qenë njeri politik, - tha Sartri në bisedën me Beauvoir në vitin 1974, - por kam pasur lidhje politike me shumë ngjarje politike; kështu gjendja e njeriut politik në kuptimin e gjerë, apo në kuptimin e njeriut të prekur nga politika, të ndërpenetruar nga politika, është një karakteristikë e imja. Më poshtë botojmë dy skica, në të kundërtën me çfarë shkruan Corriere della Sera, çfarë përjetonte njeriu i ndjesive ekzistenciale - përkthyer nga Luan Canaj

sht manifestimi i fundit i ’68-shit, than miqt e tij kur Jean-Paul Sartre (Zhan Pol Sartri) vdiq tridhjet vite m par, n Paris, m 15 prill 1980. Ishte 75 vje dhe rronte n kushte t rnda pr shkak t uremis. Simone de Beauvoir, e shoqja tri vite m e re, tregoi se Sartri kishte parashikuar, n baz t llogarive t errta mbi jetgjatsin e paraardhsve t vet, se do t arrinte t’i kalonte tetdhjet vitet. Funerali ishte ngjarje: mbi pesdhjet mij njerz merrnin pjes n kortezhin mortor duke u mbajtur pr dore.

Po ikte intelektuali m i njohur francez, autori i “Neveris”, filozofi m i madh i ekzistencializmit i paslufts me qenia dhe hii, por mbi t gjitha personazhi q m shum se donjri kishte mishruar figurn e shkrimtarit “t angazhuar”.

Ishte nj figur tipike franceze. Nuk mund t mos rikujtohet Albert Camus, me “Letra nj miku gjerman”, “Letr nj militanti algjerian dhe aktivitetin e dendur publicistik”. Intelektual t angazhuar kan qen rebeli Andre Malraux, antipsikiatristi Michel Foucault, etnologu Germaine Tillion, apo nouveaux philosophes-t. Dallimi sht se Sartri v n loj emrin dhe famn, duke u rreshtuar, duke deklaruar, duke luftuar, duke skandalizuar. Qysh m 1945 themelon, me Maurice Merleau-Ponty, revistn “Temps modernes”, instrument debati me pozicione kritike ndaj PKF-s. Nj tekst els sht drama “Duart e ndyra” (1948), ku nj drejtues komunist i shpjegon nj militanti t ri (i ngarkuar ta vras) se pr t’i ndjekur qllimet revolucionare lypset “t’i ndysh duart”.

Ky prodhim shoqrohet me gjeste si refuzimi i “Nobelit” n 1964. Apo refuzimin pr t’u shfaqur n televizion “pr t mos e mbshtetur nj organ t shtetit”.

Por maji i vitit ’68 dhe vitet ’70 bhen gjenerator: filozofi merr pjes n themelimin e lvizjes “Ndihma e kuqe”, si dhe pranon ta drejtoj s pari gazetn maoiste “La Cause du puple”, pastaj fletushkn radikale “Liberation”. Firmos apele, denoncon, pozicionohet, nuk kursehet n aksione. N shkurt 1971 mban n Bruksel nj konferenc mbi drejtsin e klass prball nj publiku borgjez, q sipas Beauvoir mbahet mbi batuta t tipit: “S’ia vlente barra qiran t visheshit me eleganc”. Nj vit m pas hyn n mnyr klandestine n Renault t Billancourt pr t folur me puntort, e nxjerrin jasht brutalisht mbikqyrsit e nj konference, shtypi e akuzon shtpin automobilistike pr fashizm.

N gjysmn e viteve ’70 ngre nj rast ngase nuk e lejojn t’i verifikoj, me Cohn Bendit, kushtet n burg t terroristit gjerman, Andreas Baader.

E n Itali? Calvino shkruan n 1957 se letrsia e shekullit ndahet n dy faza: avangardat dhe engagement-i. Por te, ne, shkrimtari “engage” duhet t ballafaqohet me nj parti komuniste q kulturn e shndrron n shtje hegjemonie dhe q elaboron nocionin e intelektualit organik. Elio Vittorini, drejtor i Politecnico, prleshet me Togliatti-n, t cilit revista nuk i duket mjaft e rreshtuar. Autori i “Uomini e no” rivendikon t drejtn t mos i fishkllehet revolucionit. sht nj dialog mes shurdhish q prfundon me mbylljen e gazets n 1947. Vittorini prishet me partin e il Migliore ia kushton nj batut prmuese: “Vittorini shkoi e na la vetm!”.

Mes shkrimtarve t angazhuar duhet t kujtohen edhe dy emra t tjer t Partis komuniste. N 1968 Pasolini, pas prleshjeve t Valle Giulia mes studentve dhe policis, shkruan odn “Il Paci ai giovani” n t ciln solidarizohet me proletariatin dhe qorton borgjezin, pr t ciln thot “simpatizonte policin”. Pr Eugenio Montale-n poezia nuk sht as e mir as e keqe, por vetm nj “shfryrje personale”. Dhjet vite m von, gjat rrmbimit t Moro-s, njri nga shkrimtart ton t mdhenj, Leonardo Sciascia, analizon publikisht letrat e etatistit demokristian nga burgu i Brigadave t Kuqe, duke kontestuar pozicionin e gjumit prball terroristve dhe duke prqafuar kauzn socialiste t negociuesit.

Sot, te ne, “i angazhuar” tingllon si nj nocion i s kaluars. Si vall? Ngase ka vdekur shkrimtari “i angazhuar”? “sht pasoj e rnies s ideologjive”, - prgjigjet Franco Ferrarotti, baba i sociologjis italiane, i angazhuar pr koh t gjat n lvizjen Comunita t Adriano Olivetti, “q n t shumtn e rasteve ishin libreske dhe i bnin intelektualt megafon t pushtetit. Megjithat, pa nxitjen e tyre aventuristike e utopike, shkaktohet nj zhdukje totale e idealeve”. Ather s’ka m angazhim. Ngase s’duhet t harrojm se angazhimi sht transcendenc dhe paksa utopi.

Prandaj, far kemi sot? Profesionist t zot t letrs s shtypur apo t “talkshow” televizive, specialist t rafinuar, por pa motivime q i shtyjn prtej prvojs s zakonshme. Ndrsa, ja, Sartri ishte e kundrta e specializimit, apo thn m mir ishte specialist i si prgjithshmes. I fundit. I prkushtohej mendimit t qenies dhe bots. K mund ta quajm sot t till? As nuk mund t mendohet se s’ka nevoj m pr veprim. Un jam i habitur nga fakti se prjetohen situata t vshtira – ta mendojm varfrin rinore – e megjithat nuk shihen t lindin lvizje solidariteti, q do t’i bashkonin forcat n nj luft pr idet sociale”.

“Nuk kam qen njeri politik, - tha Sartri n bisedn me Beauvoir n vitin 1974, - por kam pasur lidhje politike me shum ngjarje politike; kshtu gjendja e njeriut politik n kuptimin e gjer, apo n kuptimin e njeriut t prekur nga politika, t ndrpenetruar nga politika, sht nj karakteristik e imja”.