Sekreti i De Radës. A ishte “gay”?!
Jeronin De Rada rishfaqet befasues për botën letrare. Rizbulimi i një vepre i titulluar “Adine” ka vënë rishtas në pah dramën e tij si besimtar, por edhe “gay”.
Është një histori e tërë dashurie e nënkuptuar midis dy femrave, duke mbërritur deri në një epilog të mahnitshëm. Artikulli i mëposhtëm është botim ekskluziv në portalin e prof. Luigj Boçe i Universitetit të Kalabrisë, Kosenzë, shkruar nga Vincenzo Belmonte
Sekreti i De Radës. A ishte “gay”?!
Deri tani mendohej se, ai u fsheh në shekullin XV sepse kjo ishte bota e tij ideale: një mërgim i vullnetshëm në motin e madh. Në të vërtetë koleksioni në të shkuarën ishte vetëm një mburojë që i lejonte atij që të ambientohej, duke mos rrezikuar që ta zbulonin, dramën e tij personale. Veprat e tij janë të gjitha autobiografi, romanet edhe ato janë të kamufluara shumë mirë. Ambientimi në shekullin XV, gjatë periudhës së luftërave, i lejoi atij që të merrte pamjen e një djali të fortë para syve të të atit por që kjo sjellje nuk i shkonte aspak. De Rada i vërtetë ishte kundër në personazhet e tij femërore si Serafina, Annamaria, Adine. Ashtu si Serafina edhe De Rada hoqi dorë nga liria e ndjenjave duke shkelur dashurinë për mikun Zagarese, në emër të dashurisë për Shqipërinë për të cilën ai sakrifikoi jetën dhe të gjithë të mirat materiale.
De Rada ishte grafoman. Shkruante dhe rishkruante veprat e tij i pushtuar nga dëshira për të përsëritur. Shkrimi De Radës i bënte mirë dhe për shëndetin mendor, sepse në këtë mënyrë, megjithëse me shumë kujdes, ai tregonte të patregueshmen, shikohej në pasqyrë dhe drejtonte pulsin seksual drejt sublimitetit. Shkrimi për të ishte terapi. Sipas Kadaresë, e pathëna ishte një nga karakteristikat e stilit të De Radës, i cili në këngët dhe në vargjet e tij arriti që e tij të integronte heshtjen, duke e përdorur atë si një mjet të fuqishëm artistik. Kjo i vjen nga rapsoditë popullore, të cilat janë të çiltra dhe plot lakuna të brendshme. Por burimi i këtij stili vinte dhe nga jeta e tij sentimentale, të cilin e dërgonin në iluzione, gjysmë rrëfime, heshtjeve gjysmë të sikletshme. Shkruante me shumë për t’u fshehur se sa për të treguar diçka duke i treguar të vërtetën vetëm vetes dhe Zagaresës. Në këtë mënyrë ka krijuar një tymnajë përtej së cilës nuk mund ta shtrije shikimin. Këtë gjë e vërteton çështja e interpretimit të skripteve të tij dhe sekreti i ruajtur me fanatizëm për një kohë të gjatë. Për fat të mirë çelësi i të gjithë punës së tij qe vendosur në një vepër të harruar.
Guri i zhveshur i ndërtuesve
Në 1847 De Rada publikoi në Napoli Historitë e Shqipërisë në tri këngë: Annamaria Cominiate, Nata e Këshëndrellave, Adine. Një këngë e katërt (Videlaide) iu bashkëngjit botimit të vitit të mëpasshëm.
E përjashtuar nga trilogjia e veprave kryesore të poetit (Këngët e Milosaos, Serafina Topia, Skëndërbeu i pafat), Historitë e Shqipërisë nuk janë cituar shumë dhe janë lexuar akoma më pak mendo që në ndonjë manual letërsie shqiptare as nuk përmenden. Akoma më e pafat nëse mund të jetë e mundur një gjë e tillë, ishte vepra e Adines, përmbajtja e tij mbase për hir të atdheut është përmbledhur shpesh me një retiçencë tipikë modeste të botimeve të këtij
Adine është historia e vajzës së Delias, mbetur jetime, dora e së cilës u kërkua nga djali i Pashait. Ajo refuzon dhe mbyllet në një manastir ku sëmuret dhe vdes, shumë vonë vjen urdhri për ta liruar nga dukesha e Topiasve.
Më e përditësuar: I njëjti fat tragjik i takon dhe vajzës së Delias, Adines (edhe titulli është i njëjtë më novelën në vargje) e cila pasi ka refuzuar dashurinë e njërit prej djemve të Pashait mbyllet në një manastir në të cilin vdes pas pak kohësh bashkë me shoqen e saj Stanisa
Në veprën më të rëndësishme të Arshi Pipës gjithë përmbajtja ndriçohet me objektivitet shkencor. Adine është një figurë tjetër seksuale. Djali i Pashait është i marrosur nga pamja e saj e mrekullueshme, por vajza krenare nuk do t'ia dijë për lutjet e tij.
Pronat e saj konfiskohen dhe ajo mbyllet në manastir. Një vajzë e bukur nga Cythera është e mbyllur në të njëjtin manastir. Ato bëhen shoqe dhe shpejt miqësia ia lë vendin një marrëdhënie lesbike. Stanisa e puth në buzë ëmbëlsisht Adinën. Puthja e dashurisë është puthja e vdekjes. Adine jep shpirt pas disa ditësh, e ndjekur nga mikesha e saj
Edhe duke e njohur prej vitesh përmbajtjen e dhënë nga Pipa, nuk kam pasur mundësinë të lexoj tekstin deradian deri sa ky i fundit nuk m’u servir nga prof. Altimari për ta përkthyer dhe përfshirë këtë përkthim në Opera Omnia të poetit. Në këtë pikë besoj se është e udhës të rindërtohet çështja e Adinës duke cituar pjesë të teksit të përkthyer.
Skena nis në Delvigno, të dielën e Palmave. Një notë sensualiteti është e pranishme që prej vargjeve të para.
Pranë dhomës së saj
Jetonte një virgjëreshë
nga Citiera, gështenjë, nga e ëmbla Leticia
Krahët, rripi, gjunjët këmbë përmbi këmbë
fytyra e pafajshme dhe e mendueshme duke i parë, shkoi
tek fatlumi të cilit i dha një puthje
Duke përmendur Citerën, ishulli i shenjtë i Venusit, të jep një mundësi për të parashikuar rrjedhën e ngjarjeve. Menjëherë midis dy vajzave lind një simpati reciproke, të cilën De Rada jo vetëm që nuk e dënon, por ai e konsideron origjinë hyjnore, duke e prodhuar një epifonem solemne.
Dashuri, ti flakë nuk je se nga njeriu lind,
ashtu siç dita nuk vjen nga ai,
por një At i ndezi të dyja
dallgët për ju afrohen
fëmijët për të cilët krijoi botën.
Ju hirësitë e jetës, që qielli i bekuar
Ju lidh pas vetes, që ju
e ruani në përjetësi.
Impulsi qiellor i dashurisë mëshirohet në vargjet e mëtejshëm:
Nga guri, ku zoti e haptë,
rrjedhtë burimi.
Duket se njihnin njëra-tjetrën prej kohësh.
Në tingujt që
prej buzëve rridhnin
ishte varur çdo shpresë
dhe merrnin kënaqësi
Mbas pashkëve, me stinën e bukur kanë mundësi që të rrinë gjatë bashkë:
Pastaj e gjithë vera e qetë,
dita gati po zgjat, mëngjesi
gëzim solli
që asnjë baba në tokë s’mund ta shkaktojë
Zot i kohës së lumtur
Kokë më kokë në atë hije
Çdo ditë pushonin
mes qëndisjes dhe bisedave
Dhe të nesërmen prej bisedave
Mbetej një shije e mirë
Të cilën asnjë pëshpëritje njerëzore
Nuk e sjell
O zog që sjell këngën
Përshkruhen më pas flirtet e tyre, ndërsa dashuria e tyre bëhet më e fortë
Në lulëzimin e qershive
Ngjisnin degët fshehurazi
Në mes rebelimit të lehta dhe të guximshme
Më shumë se gratë, urinë nuk e thyenin
Njëra bënte varëse,
tjetra rripa e vathë
dhe plot me dashuri stolisnin njëra-tjetrën
në kasolle
dhe kur kambana lajmëronte
që kishte ardhur fundi i këtij gëzimi
ktheheshin të vrerosura në dhoma
lusnin sytë
të shndritshme dhe faqet
ku kishte mbetur akoma ngjyra e ditës
me mollë dhe qershiza
Rrahjet e ëmbla
Gjoksi i fshihte
Nuk është më e mundur të fshihet dashuria dhe nisin kritikat:
Dhe ja kur po hapen dritaret në kohë
Edhe ditën dhe meqë i kishte Zoti
nën një vështrim të vetëm
shiheshin dhe takoheshin atje, mbi liqen
Pa ndjenja, i gjerë dhe i dhembshur
Flisnin duke qeshur
Murgeshat ziliqare
Që vinin nga shtëpi
Ku dashuria njerëzore prej kohësh mungonte
Ngrohtësinë qesëndisnin
Dhe ndiheshin të përjashtuara prej marrëdhënies së tyre
Hamendësitë zienin
Prej grash mondane
Një degëz fsheh diellin
Që ndriçon kohën
Në këtë tokë të magjishme
Dukeshin si yje të dyja
Që shndrisnin pranë njëra-tjetrës
Pa iu bërë vonë për fjalët e botës
Kur në pallatin përballë po bëhej një dasmë, Stanisa komenton:
Një burrë e një grua po lidhen
Jo si ne, dy flakë
të të njëjtit pishtar
Më pas secila prej tyre tregon një ëndërr të vetën. Kjo është ëndrra e Stanisës:
Unë pashë në ëndërr shtëpinë time më dukej
Se në dhomën e saj
Flinte im atë dhe dritën
E kishin mbyllur në dhomën ngjitur
Shërbyeset nuk ishin
Në ishim aty vetëm tek këmbët e shtratit
Ku e mbështetur vajtoja
Ti shume e rreptë më flisje:
Me hap të bindur
Unë nuk tërhiqem, më kërkon dorën
Zoti i gjithëpushtetshëm dhe unë shkoj
Se kemi lindur në familje
Të huaja për njëra- tjetrën
Ati yt prej kohësh na mban të ndara
Dhe s’kam me shpresë që te ti do kthehen
Kohërat e mëparshme (të shkuara)
Po unë me kë të rri,
Kujt do ia fal dashurinë time veç teje
Ky qe fati im dhe shtëpia ku Linda
Ti e ashpër më braktis- Po, po shkoj
Nëse nuk më premton- Çfarë?
Atëherë u shfaq im atë
Bijën e të cilit ti po joshje
6
Më sytë që më copëtonin shpirtin
Dhe ai vështronte me dyshim
Që shijet çdo herë
Me mua krahasoje
Bija e tij e vetme
Dy mikeshat ndahen dhe rishihen në kishë një të diel. Më pas Adine zë shtratin dhe ditën e rrëshajave hedh lule nga dritarja mbi Stanisën që merrte pjesë në festime.
Një natë Adinë në gjendje kllapie beson se ka përballë mikeshën. Kjo në fakt një natë më pas vjen ta takojë tinëz: Adinë e squll nënkresën me lot
Stan. Mos qaj
Ad. Po…po pushoj..duket se po zbardh
dhe pasi të ikësh ti në vend të ngashërimit,
domë mbesë veç trishtimi i mendimeve
Hape. Pas pak qielli do vishet në të kaltër
Eja të të lë lamtumirën!
E kuqe flakë në fytyrë erdhi
Me flokët e saj të artë e i dha një puthje në ballë e në buzë
Zemra po i dilte nga kraharori të dyjave
Pas pak ditësh, Stanisa deklaron mbi arkivolin e mikeshës pafundësinë e dashurisë së saj për Adinën dhe vdes dhe ajo.
Unë po vij të rri me ty.
Me dashurinë time
Të pafund si bota ku je ti tani
Le ta dinë të gjithë
Lule joshëse ishe ti
Përballë shumë larvave të zbehta, të adhuruara nga nënat
Dhe gjiri i borës
I ngathërryer prej ankthit për një çast
U plandos
Ajo ra në gjunjë duke u mbajtur me duart e bukura
Në krahët e tharë të saj, duke u rrekur të preke
Qiellin me sy
Në letërsi gjenden autorë që bëjnë kinse se dënojnë marrëdhëniet e konsideruara të jashtëligjshme nga morali dhe të përshkruara prej tij me vetëkënaqësi të dukshme dhe nga të tjerë që as i lënë hapësirë. De Rada nuk fajëson vetëm marrëdhënien e Adinës me Stanisën, por siç duket në tekstet e cituara më lart, më tepër ai ekzaltohet duke e marrë frymëzimin për këtë dashuri nga Zoti, kur natyrshëm na e sjell marrëdhënien si “normale” mes njerëzve të zakonshëm
Pra, De Rada lidhet me një pozicion të patreguar më parë, që i jep sigurinë vetes për të riparë vendin e tij në histori, mbi idenë e homoseksualitetit.
Janë dy pyetje. Si ka mundur Adine të përballojë censurën dhe vuajtjet për të dytën herë dhe të dytin vit? Si është e mundur që nuk ka shpërthyer asnjëherë ky skandal tek lexuesit? Është e vërtetë që De Rada ia dilte mjaft mirë edhe përkthimeve si: mall -amicizia; e dashme - amica; endem më i puthi buzën -le baciò la boça con amore balsamico.
Përktheu: Altin Vorpsi
(Vijon nesër)
Është një histori e tërë dashurie e nënkuptuar midis dy femrave, duke mbërritur deri në një epilog të mahnitshëm. Artikulli i mëposhtëm është botim ekskluziv në portalin e prof. Luigj Boçe i Universitetit të Kalabrisë, Kosenzë, shkruar nga Vincenzo Belmonte
Sekreti i De Radës. A ishte “gay”?!
Deri tani mendohej se, ai u fsheh në shekullin XV sepse kjo ishte bota e tij ideale: një mërgim i vullnetshëm në motin e madh. Në të vërtetë koleksioni në të shkuarën ishte vetëm një mburojë që i lejonte atij që të ambientohej, duke mos rrezikuar që ta zbulonin, dramën e tij personale. Veprat e tij janë të gjitha autobiografi, romanet edhe ato janë të kamufluara shumë mirë. Ambientimi në shekullin XV, gjatë periudhës së luftërave, i lejoi atij që të merrte pamjen e një djali të fortë para syve të të atit por që kjo sjellje nuk i shkonte aspak. De Rada i vërtetë ishte kundër në personazhet e tij femërore si Serafina, Annamaria, Adine. Ashtu si Serafina edhe De Rada hoqi dorë nga liria e ndjenjave duke shkelur dashurinë për mikun Zagarese, në emër të dashurisë për Shqipërinë për të cilën ai sakrifikoi jetën dhe të gjithë të mirat materiale.
De Rada ishte grafoman. Shkruante dhe rishkruante veprat e tij i pushtuar nga dëshira për të përsëritur. Shkrimi De Radës i bënte mirë dhe për shëndetin mendor, sepse në këtë mënyrë, megjithëse me shumë kujdes, ai tregonte të patregueshmen, shikohej në pasqyrë dhe drejtonte pulsin seksual drejt sublimitetit. Shkrimi për të ishte terapi. Sipas Kadaresë, e pathëna ishte një nga karakteristikat e stilit të De Radës, i cili në këngët dhe në vargjet e tij arriti që e tij të integronte heshtjen, duke e përdorur atë si një mjet të fuqishëm artistik. Kjo i vjen nga rapsoditë popullore, të cilat janë të çiltra dhe plot lakuna të brendshme. Por burimi i këtij stili vinte dhe nga jeta e tij sentimentale, të cilin e dërgonin në iluzione, gjysmë rrëfime, heshtjeve gjysmë të sikletshme. Shkruante me shumë për t’u fshehur se sa për të treguar diçka duke i treguar të vërtetën vetëm vetes dhe Zagaresës. Në këtë mënyrë ka krijuar një tymnajë përtej së cilës nuk mund ta shtrije shikimin. Këtë gjë e vërteton çështja e interpretimit të skripteve të tij dhe sekreti i ruajtur me fanatizëm për një kohë të gjatë. Për fat të mirë çelësi i të gjithë punës së tij qe vendosur në një vepër të harruar.
Guri i zhveshur i ndërtuesve
Në 1847 De Rada publikoi në Napoli Historitë e Shqipërisë në tri këngë: Annamaria Cominiate, Nata e Këshëndrellave, Adine. Një këngë e katërt (Videlaide) iu bashkëngjit botimit të vitit të mëpasshëm.
E përjashtuar nga trilogjia e veprave kryesore të poetit (Këngët e Milosaos, Serafina Topia, Skëndërbeu i pafat), Historitë e Shqipërisë nuk janë cituar shumë dhe janë lexuar akoma më pak mendo që në ndonjë manual letërsie shqiptare as nuk përmenden. Akoma më e pafat nëse mund të jetë e mundur një gjë e tillë, ishte vepra e Adines, përmbajtja e tij mbase për hir të atdheut është përmbledhur shpesh me një retiçencë tipikë modeste të botimeve të këtij
Adine është historia e vajzës së Delias, mbetur jetime, dora e së cilës u kërkua nga djali i Pashait. Ajo refuzon dhe mbyllet në një manastir ku sëmuret dhe vdes, shumë vonë vjen urdhri për ta liruar nga dukesha e Topiasve.
Më e përditësuar: I njëjti fat tragjik i takon dhe vajzës së Delias, Adines (edhe titulli është i njëjtë më novelën në vargje) e cila pasi ka refuzuar dashurinë e njërit prej djemve të Pashait mbyllet në një manastir në të cilin vdes pas pak kohësh bashkë me shoqen e saj Stanisa
Në veprën më të rëndësishme të Arshi Pipës gjithë përmbajtja ndriçohet me objektivitet shkencor. Adine është një figurë tjetër seksuale. Djali i Pashait është i marrosur nga pamja e saj e mrekullueshme, por vajza krenare nuk do t'ia dijë për lutjet e tij.
Pronat e saj konfiskohen dhe ajo mbyllet në manastir. Një vajzë e bukur nga Cythera është e mbyllur në të njëjtin manastir. Ato bëhen shoqe dhe shpejt miqësia ia lë vendin një marrëdhënie lesbike. Stanisa e puth në buzë ëmbëlsisht Adinën. Puthja e dashurisë është puthja e vdekjes. Adine jep shpirt pas disa ditësh, e ndjekur nga mikesha e saj
Edhe duke e njohur prej vitesh përmbajtjen e dhënë nga Pipa, nuk kam pasur mundësinë të lexoj tekstin deradian deri sa ky i fundit nuk m’u servir nga prof. Altimari për ta përkthyer dhe përfshirë këtë përkthim në Opera Omnia të poetit. Në këtë pikë besoj se është e udhës të rindërtohet çështja e Adinës duke cituar pjesë të teksit të përkthyer.
Skena nis në Delvigno, të dielën e Palmave. Një notë sensualiteti është e pranishme që prej vargjeve të para.
Pranë dhomës së saj
Jetonte një virgjëreshë
nga Citiera, gështenjë, nga e ëmbla Leticia
Krahët, rripi, gjunjët këmbë përmbi këmbë
fytyra e pafajshme dhe e mendueshme duke i parë, shkoi
tek fatlumi të cilit i dha një puthje
Duke përmendur Citerën, ishulli i shenjtë i Venusit, të jep një mundësi për të parashikuar rrjedhën e ngjarjeve. Menjëherë midis dy vajzave lind një simpati reciproke, të cilën De Rada jo vetëm që nuk e dënon, por ai e konsideron origjinë hyjnore, duke e prodhuar një epifonem solemne.
Dashuri, ti flakë nuk je se nga njeriu lind,
ashtu siç dita nuk vjen nga ai,
por një At i ndezi të dyja
dallgët për ju afrohen
fëmijët për të cilët krijoi botën.
Ju hirësitë e jetës, që qielli i bekuar
Ju lidh pas vetes, që ju
e ruani në përjetësi.
Impulsi qiellor i dashurisë mëshirohet në vargjet e mëtejshëm:
Nga guri, ku zoti e haptë,
rrjedhtë burimi.
Duket se njihnin njëra-tjetrën prej kohësh.
Në tingujt që
prej buzëve rridhnin
ishte varur çdo shpresë
dhe merrnin kënaqësi
Mbas pashkëve, me stinën e bukur kanë mundësi që të rrinë gjatë bashkë:
Pastaj e gjithë vera e qetë,
dita gati po zgjat, mëngjesi
gëzim solli
që asnjë baba në tokë s’mund ta shkaktojë
Zot i kohës së lumtur
Kokë më kokë në atë hije
Çdo ditë pushonin
mes qëndisjes dhe bisedave
Dhe të nesërmen prej bisedave
Mbetej një shije e mirë
Të cilën asnjë pëshpëritje njerëzore
Nuk e sjell
O zog që sjell këngën
Përshkruhen më pas flirtet e tyre, ndërsa dashuria e tyre bëhet më e fortë
Në lulëzimin e qershive
Ngjisnin degët fshehurazi
Në mes rebelimit të lehta dhe të guximshme
Më shumë se gratë, urinë nuk e thyenin
Njëra bënte varëse,
tjetra rripa e vathë
dhe plot me dashuri stolisnin njëra-tjetrën
në kasolle
dhe kur kambana lajmëronte
që kishte ardhur fundi i këtij gëzimi
ktheheshin të vrerosura në dhoma
lusnin sytë
të shndritshme dhe faqet
ku kishte mbetur akoma ngjyra e ditës
me mollë dhe qershiza
Rrahjet e ëmbla
Gjoksi i fshihte
Nuk është më e mundur të fshihet dashuria dhe nisin kritikat:
Dhe ja kur po hapen dritaret në kohë
Edhe ditën dhe meqë i kishte Zoti
nën një vështrim të vetëm
shiheshin dhe takoheshin atje, mbi liqen
Pa ndjenja, i gjerë dhe i dhembshur
Flisnin duke qeshur
Murgeshat ziliqare
Që vinin nga shtëpi
Ku dashuria njerëzore prej kohësh mungonte
Ngrohtësinë qesëndisnin
Dhe ndiheshin të përjashtuara prej marrëdhënies së tyre
Hamendësitë zienin
Prej grash mondane
Një degëz fsheh diellin
Që ndriçon kohën
Në këtë tokë të magjishme
Dukeshin si yje të dyja
Që shndrisnin pranë njëra-tjetrës
Pa iu bërë vonë për fjalët e botës
Kur në pallatin përballë po bëhej një dasmë, Stanisa komenton:
Një burrë e një grua po lidhen
Jo si ne, dy flakë
të të njëjtit pishtar
Më pas secila prej tyre tregon një ëndërr të vetën. Kjo është ëndrra e Stanisës:
Unë pashë në ëndërr shtëpinë time më dukej
Se në dhomën e saj
Flinte im atë dhe dritën
E kishin mbyllur në dhomën ngjitur
Shërbyeset nuk ishin
Në ishim aty vetëm tek këmbët e shtratit
Ku e mbështetur vajtoja
Ti shume e rreptë më flisje:
Me hap të bindur
Unë nuk tërhiqem, më kërkon dorën
Zoti i gjithëpushtetshëm dhe unë shkoj
Se kemi lindur në familje
Të huaja për njëra- tjetrën
Ati yt prej kohësh na mban të ndara
Dhe s’kam me shpresë që te ti do kthehen
Kohërat e mëparshme (të shkuara)
Po unë me kë të rri,
Kujt do ia fal dashurinë time veç teje
Ky qe fati im dhe shtëpia ku Linda
Ti e ashpër më braktis- Po, po shkoj
Nëse nuk më premton- Çfarë?
Atëherë u shfaq im atë
Bijën e të cilit ti po joshje
6
Më sytë që më copëtonin shpirtin
Dhe ai vështronte me dyshim
Që shijet çdo herë
Me mua krahasoje
Bija e tij e vetme
Dy mikeshat ndahen dhe rishihen në kishë një të diel. Më pas Adine zë shtratin dhe ditën e rrëshajave hedh lule nga dritarja mbi Stanisën që merrte pjesë në festime.
Një natë Adinë në gjendje kllapie beson se ka përballë mikeshën. Kjo në fakt një natë më pas vjen ta takojë tinëz: Adinë e squll nënkresën me lot
Stan. Mos qaj
Ad. Po…po pushoj..duket se po zbardh
dhe pasi të ikësh ti në vend të ngashërimit,
domë mbesë veç trishtimi i mendimeve
Hape. Pas pak qielli do vishet në të kaltër
Eja të të lë lamtumirën!
E kuqe flakë në fytyrë erdhi
Me flokët e saj të artë e i dha një puthje në ballë e në buzë
Zemra po i dilte nga kraharori të dyjave
Pas pak ditësh, Stanisa deklaron mbi arkivolin e mikeshës pafundësinë e dashurisë së saj për Adinën dhe vdes dhe ajo.
Unë po vij të rri me ty.
Me dashurinë time
Të pafund si bota ku je ti tani
Le ta dinë të gjithë
Lule joshëse ishe ti
Përballë shumë larvave të zbehta, të adhuruara nga nënat
Dhe gjiri i borës
I ngathërryer prej ankthit për një çast
U plandos
Ajo ra në gjunjë duke u mbajtur me duart e bukura
Në krahët e tharë të saj, duke u rrekur të preke
Qiellin me sy
Në letërsi gjenden autorë që bëjnë kinse se dënojnë marrëdhëniet e konsideruara të jashtëligjshme nga morali dhe të përshkruara prej tij me vetëkënaqësi të dukshme dhe nga të tjerë që as i lënë hapësirë. De Rada nuk fajëson vetëm marrëdhënien e Adinës me Stanisën, por siç duket në tekstet e cituara më lart, më tepër ai ekzaltohet duke e marrë frymëzimin për këtë dashuri nga Zoti, kur natyrshëm na e sjell marrëdhënien si “normale” mes njerëzve të zakonshëm
Pra, De Rada lidhet me një pozicion të patreguar më parë, që i jep sigurinë vetes për të riparë vendin e tij në histori, mbi idenë e homoseksualitetit.
Janë dy pyetje. Si ka mundur Adine të përballojë censurën dhe vuajtjet për të dytën herë dhe të dytin vit? Si është e mundur që nuk ka shpërthyer asnjëherë ky skandal tek lexuesit? Është e vërtetë që De Rada ia dilte mjaft mirë edhe përkthimeve si: mall -amicizia; e dashme - amica; endem më i puthi buzën -le baciò la boça con amore balsamico.
Përktheu: Altin Vorpsi
(Vijon nesër)