Si e njofta Martin Camajn
Te paren here e takova ne Rrogam te Thethit ne gusht te vjetit 1948 kur une bashkohesha me ceten e komiteve kundra komunizmit te Enver Hoxhes. Jetojshin me krye ne gershane tue prite cdo dite deken. Kishin nevoje per nje ate shpirtnuer. Ma propozuen kete detyre mue qe e shifshe mirefilli se se shpejti do te pesojshe fatin e sivellazenve te pushkatuem te zalli i Kirit. Si mora lejen prej te pareve e bekimin prej Tringes pranova e u bashkova me ta me mendimin se kisha per te kalue nje kohe te gjate maleve e pyjeve tue krye nje detyre te cilen ne kohe normale nuk kisha mujte as me e perfetyrue. Profesori-kacak Frati-komite. Do te me duhej me cue meshe shpellave me i pr rruzares pyjeve tue e nderpr tash e pare per shkak te rrezikut te rrethimit me rrefye njerez te ngrime ne arme me kungue djelmoca qe bheshin gati per jeten tjeter me vojue te varruem per deke ne lule te moshes. Grupi te cilit i shtohesha une perbahej prej 36 veteve nder te cilet shumica te armatosun te kursyem prej Nike Sokolit e kapidan Gjon Destanishes.
Flejshim nder ledina buze vijave te ujit gjithnje me roje dite-nate. Ushqeheshim ne rasen ma te miren me buke e djathe qe na e bijshin malesoret. Une ndeja pak vetem kater dit per shkak te rrethanave qe u krijuen. Po te tjeret jetuen keshtu m se kater vjet e si me diftojshnin merrijten me hanger deri pluhun sharre ne vend te bukes qe shpesh edhe u mungoi sepse kush e binte e bnte kete me rrezik kreje e jo vetem per veti. Rrezikonte me u zhduke prej faqes se dheut me fis e me fare.
Grupit te vogel te kapidan Gjon Destanishes i perkiste Martini nje djale krejt i r ish-student i gimnazit-lic te jezuiteve te Shkodres e aspirant apostolin i te bijve te Shen Injacit. I temalas me fis mesues nder fshate te Veriut mbas mbylljes se instituteve fetare te Shkodres e prandej edhe te shkollave e te seminareve te Franceskaneve e te Jezuiteve Martini kishte r ne lidhje me kapidan Gjon Destanishen e me te nipin e tij Lazer Palin te cilet tashm kishin kater vjet qe jetojshin ne mal pa iu dorezue komunizmit. Ndoq keta pra edhe kur keta dy vendosen me u bashkue me ceten e Nike Sokolit i cili kishte mbledhe rreth vetit perpose shokeve te vet te padm Zef Zogun e Shpend Sadikun e edhe bajraktarin e Shales Prele Markun kryetarin e djelmnise se Shales Sadik Markun me vell Marash Kolen Vat Marashin prej Shoshit etj. Martini ishte i vetmi qe kishte pregatitje shkollore te mesme. Sadoqe i ri ketij i silleshin per ckado lypte njohunia ditunore. Nuk ishte fort i gojes e prejs ndodhej ne nje shoqn te panjoftun ku sgjente shoket e vet as te krahit te vet rrinte m fort i vetmuem e plot mendime. Mbante krahin e Gjon Destanishes te cilin e kishte ndjeke ne arrat. Me mue nuk njihej prandaj as me u shoqnue fort sshoqnohej. Kishte m te shkuem me fra Pashkun i cili ne grup paraqiste Savonarolen ne goje e Shen Gjon Kapestranin ne lufte per lir. Si franceskan ky kishte per arme vetem kryqin e rruzaren te bme me nje spage te gjate me aq neje sa jane shjet e kokrrave te urateve. Kishte grupin e vet te urateve dhe me ta mblidhej per gjithe nadje e mbramje e lutej. Martini megjithes i edukuem nder jezuit rralle e gati kurr merrte pjese me grupin e urates. Duket se koha e shkurte e mesuesise nder male e kishte nderrue diametralisht jeten e te riut ne drejtimin e fese. Gjithnje Martini sishte as kje kurr anmik i deklaruem i katolicizmit as i moralit kristian.
Ne diskutimin qe u cil ne dite te para te malit se a duhej te sulmoheshin apo jo autoritetet komanduese te komunistave ne Dukagjin Martini ndoq perhere mendimin e Gjon Destanishes qe mos te damtohej populli me akisione te tilla te pamjaftueshme per me trande qeverine e kuqe te Tiranes. Lajme te vazhdueshme qe na vijshin se qeveria e Enver Hoxhes pregatiste forcat speciale te sigurimit per te ne rrethue e shterngojshin grupin me marre vendimin e preme per kalimin ne Jugosllavi.
U cuem me nje ane te erret perpara se te delte hana. Rruga e pa rruge kalonte neper pylle gjithkund ne te perpjete. Ne fillim sshihej kurrgja mbrapa syte mesohesin me daulle ndonje send. Per n te pamesuem ne mal ishte me ece ne terr te verbet m teper tue preke me dore e me shkop se sa tue p se ku po vejshim kamben. Gjithnje ata te malit kocaket me pervoje te gjate na percillshin e na drejtojshin pak a shume te kapun dora-dores. Dikur ndoshta dy ore para mjesnatet nisi me dale hana si qthe perhere e ma e shndritshme. Majet e maleve te thepisuna e te bardha shkamb i gjalle dukeshin ne tane madhnine e vet kristaline si te veshuna me argjend. Hijet e luginave e shpatet ne kapt bheshin ma te dta e qitshnin ne pahj trajtat e relievet nje mije formash me nje sfond qiellet tejet te kalter ku hyjt zbeheshin ne drite sa m fort cohej hana ne udhetim te vet.
Kalojshim neper shtigje e brija neper rrgalla e zallina neper shkambij e qeta ku vetem dhite e egra gjejne banim e kullose. Mbarsim simbas porosise se luftareve te lirise te cilet malin e kishin shtepine e vet anet nen hije. Qellimi ishte qe te mos shiheshim prej rojeve te cilat mund te gjindeshin nder maje e qafa te kufinit. Aq m fort porositeshim na te pamesuemet ne mal mos te rrezojshim gur as mos shkaktojshim dyndje zallit qe mujte me b zhurme zhurme e cila ne qetesine e nates e ne jehonen e shkembit zmadhohet e bhet ushtime orteku. Dikur mbas oreve te rruges te parruge here shkambijve here zallit here thik ne teposhte e here thik ne te perpjete ku kamba doras ku tue u mbajt per rrajca cetinash te thyeme prej boret e ortigjeve u kapem ne qafen e kufinit simbas udhezimeve qe na epshin m te mesuemet ne bjeshket e kesaj krahine. Nje shteg i parrahun por qe te bnte me kalue prej njanes ane ne faqe tjeter te malit ne te cilen mujte njeriu me u kacavjerre ne teposhte tue u pershkue neper nje zall te imte te formuem nder shekuj prej grimcimit te shkambijve gelqerore nga bora e akulli qe ne ate naltes smungojshin gati kurr. Sigurisht sishte koha me vrojte bukurite as vecantitet perhere terhjekese te maleve tona te vrashta e perhere te virgjra. Po te bjshin aq shume per vedi sa me harrue ku ishe prej kah ishe nise e ku po shkojshe me mbarue. Ishte nje cast takimi me bukurine me naltesite. Martini m vone i thadroi ne art keto caste tmerresisht madheshtore. Fryt i ketij takimi me hanin rrethue prej telash ferrc asht poezia Telat me thepa nen hane e cila ndoshta-ndoshta nuk kishte per tu kuptue si duhet pa kete kornize
Smund ta harroj hanin mbi krye
kur ishte nji rrotull e rrezikshme
hekuri se kuqun. Preksha eshtrat
e shpatullave te mia te ngurta
e trimnohesha.
Telat me thepa kufini i botes
pertej njerzija ishte e veshun
e pa tundime ne shpirt
kendej na lkur para njani tjetrit.
Nper parzmat e holle tejshiheshin
permbrencat per te paren here diktova
se edhe zemrat ishin ngjyra-ngjyra.
Hana ecte kadale mbi krye
astronomet rreth telash e vrejshin
me turbi te gjata ne dore.
Kete mendonte ate cast poeti nders kujdesi i atyne qe na percjellshin e na drejtojshin ishte frika e takimit me roje te kufinit per te cilat skishim njoftes as se sa ishin as me cmjete luftarake ishin te pajisun. Ndoshta edhe ata kishin turbi te gjata te dore. per me p hyjt. E me i vr
Gjithnje na ishim pregatite per ndeshje me arme. Po thom na edhe pse shumica jone ishte e parmatosun e nder n kishte gr e vajza tri gr e dy vajza. Te armatosunt me pushke mitraloza e bomba doret ishin jo m shume se 10. Sigurisht per zemer pervoje e trimn vlejshin m teper se nje batalion ushtaresh. Sdojshim me r ne pushke mbasi qellimi yne ishte me kalue ne Jugosllav e prej andej - mendofshim na gabimisht - me nise kryengritjen te ndihmuem prej jugosllaveve te Titos kundra komunizmit enverian me te cilin Titoja ishte prishe pak kohe perpara. Na sa po i afroheshim vijes se kufinit ku rreziku merrinte kulmin njani prej miqve te mi m te ngushte mu afrue e me tha me z te ulte ne vesh Pater mos kij frike ne kjofte se na kapin fishekun e pare e kam per ty E di se nuk mundesh me mbyte vedin se je meshtr ashtu si e di se b me te kape kane me te shkye kortr-kortr. M mire plumbi em Pater se ne paste pase ndonje here plumbi i dekes mbrende dashteni njeky emi sigurisht ka m fort dashten se deke.
E ndersa isha ndermjet plumbit te kuqve e te mikut tashm e kishim kalue kufinin tue hy ne nje toke ku sna priste liria por te gjitha te zezat.
Pal Dukagjini
Rome qershor 2002
Ana Luka referon kujtimet e Pater Daniel Gjecajt i cili bashke me Camajn e te tjere kaperceu kufirin me 1948.
Arratisja e Camajt nje histori e pazakonte
Mes 32 kumtesave qe komentonin pa kufi Martin Camaj ne Kulturen Shqiptare organizuar nga Qendra e Studimeve Albanologjike historia qe lexoi Ana Luka e shtendosi sallen e kapur ne lodhje dhe monotoni. Ishte nder te paktet zera qe u degjua ne qetesi deri ne fund. Gruaja e fisme rreth te 70-ave solli nje deshmi unikale arratisja e Martin Camajt 1925-1992 nga Shqiperia ku nuk shkeli me gjer sa jetoi. Jane kujtime te fratit franceskan Daniel Gjecajt te takimit te pare te tij me Martin Camajn ne vitin 1948 ne Rrogam te Thethit. Ne kete vend te humbur Camaj bashke me 36 te tjere nder ta dhe Pater Danieli priste te arratisej drejt Jugosllavise. Fale bujarise se Ana Lukes Shekulli po e boton te plote kete kujtim shkruar frati franceskan me 2002 me pseudonimin Pal Dukagjini.
Ana Luka bashkepunetore e redaktore e pater Daniel Gjecajt per vite e ka shkeputur kete kujtim nga nje tufe doreshkrimesh te Bibliotekes se fratit ne Rome qyteti ku Luka jeton dhe punon ne Radio Vatikan qysh prej vitit 1991.
Doreshkrimet nder to letra qe Ana Luka ka shkembyer me Martin Camajn pak kohe se ai te nderronte jete botohen ne permbledhjen e plote te vepres se poetit shkrimtarit gjuhetarit. Bardhyl Demiraj redaktor i kolanes me 10 vellime te krijimtarise letrare te Martin Camajt ben te ditur se puna me vepren ka mbaruar. Pritet te promovohet me rastin e nderimit te Camajt me titullin Nderi i Kombit nga Presidenti i Shqiperise. J.P