Si fisnikërohet qyteti i Zija Çelës?!

Zija Çela: Letërsia shpëton nga vizioni për njerëzimin, jo realiteti!

Kurrizi, shpina e njeriut, sht kufiri i vetm q na ndan nga njri-tjetri, madje gjith botn. Jo kufijt fizik, as kreshpat e maleve. Nse bota sot bashkohet pa luft, shkrimtari Zija ela uron q nj dit po pa luft ta bj ndarjen, jo si ka treguar historia. Romani i tij m i fundit “Goja e bots”, nj nga titujt alegorik m t bukur q kemi par nga letrsia n kto 20 vite, - pra ky roman i fundit nuk sht nj fantazi, as imagjinat, ndonse tregimi, estetika sht e till. Sepse shkrimtari Zija ela jep vizionin si do t donte ta shihte qytetrimin shqiptar, n fisnikrimin e tij, duke krkuar q nga rilindja Hamletin, nj mbretri. Q n fund kuptohet e gjitha shpirtrore, si besimi tek Zoti. Dje, n teatrin e Metropolit, miq, shkrimtar e t ftuar ndoqn nj bashkbisedim t rrall, promovim q nuk ndodh n kto an, shkrimtar brezash. Arjan Leka dhe Zija ela prball njri-tjetrit, lexues i ri dhe romani i ri q tregon t metat e problemeve tona “t fshehura” nn metafor, si gjuh dhe shprehje krijuese e romanit “Goja e bots”, dhe pse predikimi i realitetit merret si shptim i letrsis. Vetm vizioni i shkrimtarit pr njerzimin do ta shptoj letrsin, jo realiteti sht aksioma prfundimtare e Zija els, pas shkrimit t 17 romaneve, para dhe pas ’90-s.

Arjan Leka: ’sht ajo kryeqendr e bots, q Zija ela prpiqet t na jap dhe me shum sukses prmes romanit m t ri “Goja e bots”? Romani “Goja e bots” ka nj fabul tejet t thjesht, pasi mjeshtria e tij sht tek struktura e rrfimit, dhe tek ngjarja e rrall, kur nj qytet i mbyllur dhe i kufizuar n vetvete, por i rrethuar me t ngjashmit e vet, qyteti me emrin Fifara, q tingllon si Fanfar, q hapet e mbyllet si fizarmonik duke u
her qendr dhe her fundi i bots, her gazi dhe her vaji i ksaj bote - n kt qendr pra, jetojn ca njerz apraz nga truri, q kan vetm dy brenga n shpirt; brenga e par sht se ata nuk e din se kush jeton prtej malit t Ridrivs, malit t tyre t shenjt, dhe q ndryshe nga gjith malet e bots, sillej dhe vrtitej 360 grad rreth vetes, duke i
banort e Fifars banor t dy pjesve; Fifara nj dhe Fifara dy, n ndrr.

Brenga e dyt sht se ata njerz nuk e dinin se cilit qytetrim i prkisnin. Por kta njerz kishin dhe nj breng t tret, brengn e tyre t fsheht, e cila ishte nj breng jo grryese si dy t parat, por nj breng e mbl, teatrin veror. Kta njerz prve punve me rndsi jetike, n zemrat e tyre t rreshkura si guri, rrisnin ndrrn e paqme n dukje, t vinin n sken nj vepr teatrore, ku t gjith t kishin rastin t luanin nj rol n kt teatr. Pasi spektatorin e kishin provuar, dhe e kishin n xhep prej kohsh. Dhe nuk ishin njerz hi pa shije, ata dinin t zgjidhnin dhe kishin marr Hamletin, t cilin e kishin vn n sken plot 13 vjet rresht. Prfytyroni ather 989 hamletian, dhjetra Hamlet dyshues, dhjetra Ofeli t mbla, dhjetra fantazma t frikshme, dhjetra Getrud e Apolon, varrmihs, oborrtar etj. Jan shum pr nj qytet sa Fifara. Ndaj njerzit n Fifar edhe pse shihnin ndrra jetonin t shtrnguar si n nj dhom gazi. Brenda ksaj dhome gazi jetonin me nj cilsi dyfishe, ata ishin dshmitar dhe t pushtuar, ndaj nguteshin pr t dal sa m par jasht asaj dhome, dhe rrethit t dyshimit, sa pa u rralluar dhe mbaruar ajri. Dhe t mendosh se gjithka n at qytet shkonte mir e bukur, gjer at mbrmje, kur n skenn e teatrit, q ishte kthyer n jet pr fifarasit, Hamleti i vrar n teatr nuk u ngrit pr t prshndetur as spektatort q duartrokisnin pr t. Kishte vdekur n sken Hamleti i tyre.

Ai njeri q kishte ardhur nga Tirana pr t’u
princ i fifarasve, ai njeri q kishte ngritur ndrkaq dhe shembur besimin e fifarasve, po u bnte rrengun e radhs, pasi i kishte ln pa mbyllur fjalin: lirin nuk ua solla un!

E gjitha kjo Zija ngjan me nj atmosfer krejtsisht absurde me personazhe, krejtsisht absurd me nj utopos, q vetm emri i kryeqendrs nuk sht shpikur, dhe kjo kryeqendr sht rrethuar me emra real. Dua t t pyes, a nuk do t ishte e udhs, q ktij absurdi t madh t ngritur prej teje t’i ofrohet si dram pr t luajtur nj absurd tjetr tashm i konfirmuar, si veprat e Ioneskos ose Beketit¸ kur nj kryevepr si Hamleti, q prfaqson pikrisht Rilindjen evropiane, pikrisht n kt qytet ku rilindja ka pak gjasa t duket?

Zija ela: Asnjher nuk m ka rn rasti q t bj nj prurim libri, i cili n mnyr rastsore, por dhe t prkohshme, prputhet me at q kam shkruar dhe un. “Goja e bots” qysh n faqen e par, fillon kshtu si jemi ne, n sken dhe salla. Gjith romani kshtu do zhvillohet n sken. Pas tet vjetsh, i vetmi aktor profesionist, i cili ka guxuar t shkoj nga kryeqyteti n Fifar, me shpresn se do t’i jepnin menjher Hamletin, m n fund ia japin at rol. Fifara sht nj qytet me 4700 banor, n krah t Dajtit, n male q un i shoh nga ballkoni i shtpis.

Malet q jan prtej. Nj regjisor i mendur, duke e par q jeta ishte banale, ishte e mrzitshme, t gjith i mrziteshin fytyrave t njri-tjetrit, vendosi q ta fisnikroj at qytet. Po, q ta fisnikronte qytetin ai mori nj vepr ku kishte mbretr, mbretresha, princr dhe plot oborrtar. do vit jepeshin tre ose katr shfaqje n teatrin veror. Asnjri nuk e luante rolin deri n fund, sepse regjisori, donte q t fliste sa m shum Fifara. Kt e bnte si trajnert e futbollit, q mbajn lojtar rezerv n stol. Kur mbaronte akti i dyt, Hamletin e vazhdonte nj tjetr dhe kshtu shtohej numri i ktyre fisnikve. Ulrima e ktij qyteti sht q t komunikoj me botn. N kt komunikim vjen dhe titulli i romanit, “Goja e bots”.

’sht Fifara? Matan malit, ktej Dajtit, dhe andej Dajtit, mendohet se sht nj qytet tjetr si Fifara, me t cilin ato nuk komunikojn. Dikur jan zn pr arsye toke. Nj pal ka zbuar paln tjetr dhe thot se ajo pal ka themeluar at qytet atje. Ka qen nj shpell e madhe, e cila kalohej n kmb dikur, por tashi me kalimin e kohs, shpella sht zn. Kto q jetonin nga Lindja, kur frynte era pr andej mbanin vesh se far po thot perndimi, ’hall ka, si jeton, ku po shkon bota. Kurse ato t lindjes mbanin vesh t kundrtn, kur era kthehej ishte perndimi tashi q mbante vesh se ’po thuhet nga lindja. T ndar kshtu na kujton datn n t ciln jemi sot. Se pas tre-katr ditsh vjen dita e 2 korrikut, kur na than se u shembn muret, muret e ambasadave, dhe fituam lirin.

Ktu qndron tani vizioni i shkrimtarit! Mbas 20 vjetsh, un mendoj, se - jo muret tona, dakord u shembn, u shemb dhe muri i Berlinit - ky vend ka nj mur t prjetshm, t cilit her i shembet dhe her i rindrtohet. sht nj mur q t gjith ne e provojm, dhe ky mur sht kurrizi i njeriut. Sa her ja kthejn shpinn njri-tjetrit, ata kan ngritur n mes nj mur. Ndrpritet komunikimi, ndrpritet dashuria, ndrpriten marrdhniet. Kshtu ishin ndrprer marrdhniet e Fifars nj e Fifars dy, dhe meq nevoja e komunikimi sht e madhe, sepse ka dy shtpi q duan t bjn bashk, pra nuk e lejojn kt t kaloj kreshpn. N astin q zemra e njeriut bhet gur, sht guri q bhet zemr, mali n form piramidale sht nj mal q nga ndjeshmria shpesh futet n mes dhe fillon kt aventur...

pr ta uar kt nga lindja drejt perndimit, dhe nga perndimi te lindja. Ata asnjher nuk e shihnin njri-tjetrin, por n nj kuptim ato prjetonin me njri-tjetrin at ndjesi t meridianve dhe paraleleve, at q tek e fundit e prjeton gjith globi. Asnj pal n kt glob, n kt njerzim, nuk mund t jetoj pa paln tjetr. Pyetja sht shum e drejt, pr shembull pse “Hamleti” dhe jo n “Pritje t Godos”?! Un kam ngulur kmb dhe ngul kmb gjithnj se kam qen dhe mbetem nj shkrimtar realist, pavarsisht, se ktu sht shkruar pr librat e mi, edhe m quajn realist magjik. Nse shkrimtart e absurdit kishin nevoj t krijonin letrsin e absurdit, dhe e krijuan, un jam shkrimtar q shkruaj pr realitetin absurd.

Kjo m bn q t zgjedh nj vepr klasike, dhe nj vepr gjithprfshirse si sht Hamleti. Dy t kundrta duhen, dy t ngjashme shtyhen. N kt trheqje e bhet m i vrtet romani.

Arjan Leka: Po kalojm ather n fillim t romanit. Ka ndodhur nj vdekje Jul Jusi, Hamleti, sht prdhe, dhe njerzit q ndodhen n kt, q e quajtn dhom gazi, jan t detyruar t rrfehen pr t shfajsuar veten. Por aty dshmitar sht nj hoxh dhe nj prift. Rrethimi i tyre merr nj vler si komunikim me Zotin, dhe kaq do t mjaftonte q kta njerz q rrfehen njri pas tjetrit t ishin t shfajsuar. Ajo, q dua t di, sht; nse libri “Las Varrezas” sht nj libr q flet pr mekanizmin e vdekjes, si funksionon, ’merr dhe ’na jep, nse “Sos, nj buzqeshje”, flet pr dlirsimin e shpirtit, at q ne kemi harruar, libri i fundit “Goja e bots”, mos do t liroj njerzit nga ndjenja e fajit? A mund t quhet nj roman i pafajsis, n krkim t pafajsis?

Zija ela: Ju prmendet pranin e Hafiz Alibes dhe Dom Ernest Markajani, pavarsisht se jan klerik n roman, ata jan t barabart me personazhet e tjer. Sepse ata kishin zgjedhur, jan aktor. Hoxha e Prifti lozin n sken, vese e bjn me radh, sepse kishin zgjedhur pr t luajtur pr Laertin, mikun e virtytshm. N kt kuptim romani nuk sht pun e pafajsis. N roman ka nj gj, nj batut direkte, nj dit ju mund ta gjeni vrassin e Jul Jusit, por nuk keni pr t gjetur asnjher shkakun e vrassit.

Nse jam i sakt, sht nj poezi e Naimit pr Krishtin, q fillon me vargun: njeri, bir i perndis. Nse do t thosha nj sintagm pr romanin, pr Jul Jusin do t thosha sht bir i njeriut. N kt roman jan 160 personazhe t listuar. Dhe falnderoj time shoqe, q m ka ndihmuar t listoj personazhet. Prania e priftit dhe hoxhs, nuk sht thjesht pse jan aktor, sepse kan nj marrdhnie q e tejkalojn dhe vet rolin e tyre. Diku n fund, Dom Markajani do t thot: nuk sht e rndsishme q njeriu vetm t besoj te Zoti. Njeriu duhet t msoj dhe te teknikat dhe shkencat q prdor Zoti. Dua ta them vetm me dy fjal, q pa ndihmn e Zotit nuk do kisha mundur ta bja kt roman. Ka qen nj kaos. Nuk sht puna t administrosh 160 personazhe. Por ka qen nj kaos e tra, me gjith ato ngjarje dhe kompleksitet q ka ky roman. N kt kuptim jam prpjekur t bj teknikn q ka prdorur Zoti n rrmujn e njerzve, kur nga nj shtjell e tr, Zoti vuri rregull. Un jam prpjekur q nga kaosi t v nj rregull.

Arjan Leka: Zoti si duket e ka dgjuar dhe ka vn rregull. Brenda librit dhe nga shkrimet e tij, dy shkrimtar n mnyr krejt t pavarur, duke lexuar librin n distanc kohore dhe hapsinore, kan arritur tek i njjti konstatim; q ky roman, “Goja e bots”, mbyll nj triptik q fillon me “Las Varrezas”, vazhdon me “Sos buzqeshjen” dhe mbyllet me kt t fundit. Pa dashur t’i kontestoj ata, do t shtoja, duke sjell n kujtes t t gjith atyre, q t kan lexuar para ’90-s, se ndoshta fillimet e ktij trekndshi, pr ta
katrkndsh, peskndsh, heksagon... q mund ta prmendim si krijimtari t para ’90-s, te “Mali i tejdukshm” i ‘87-s, “Gjaku i dallndyshes” i ’89-s, dhe pr pas ’90-s te “Banketi i hijeve” - ku do ta vendossh vet, n qoft se mali i Fifars lviz, rrotullohet dhe kthen fytyrn aneknd bots? A krijon nj projekt me kt krijimtari, a sht nj “opera aperta”, apo sht thjesht nj vendosje n kt faz krijimtarie?

Zija ela: M duket se t dy shkrimtart e nderuar, Mehmet Kraja dhe Rudolf Marku kan konstatuar t njjtn gj sepse e kan zbuluar si t vrtet. Pavarsisht se, kto jan romane q kan pavarsi t plot sht nj bot e tr, nj frym q qarkullon, i rrethon, dhe q i bashkon. Por, un dua t jem i sinqert. Dua t kthehem tek romani q ju prmendet m lart, te “Mali i tejdukshm”, dhe kam prshtypjen se, duke filluar prej ather dhe gjer tani, kam vazhduar n nj far kuptimi t bj t njjtn gj. Tek un nuk ka ndonj qytet t rrall. N do roman un krijoj nj qytet nga e para, e populloj, bj urbanistikn e atij qyteti - dhe n frymn e prgjithshme, gjrat e njjta, krijojn nj ansambl romanesh. Kshtu q nuk mund t them, se ka qen me vetdije t plot. Por nganjher instinkti fillon t on n nj rrug q n nj ast e kupton se ku je. Nuk e di si do t quhet m von, por nuk mendoj se kjo sht nj praktik e njohur, pr sa koh q vazhdoj t shkruaj. E mbyllur do t quhet kur t kem shkruar romanin e fundit!

Arjan Leka: Ather m duhet t citoj nj njeri, nj poet dhe duhet ta citoj sakt, Jean Cocteau kur thoshte: un krkoj t shkruaj realin e prpikt, pasi nuk jam i aft t prfytyroj, dhe t fantazoj asgj. Ju bni pikrisht t kundrtn, gati do gj n romanin e tuaj sht imagjinare, e ngopur me trill, me pasion t t shkruarit, fantazi prmbytse dhe plot atmosfer fantastike. Tani bota sht
e tejdukshme Zija, nuk sht m e mbyllur. Ne arrijm t’i shohim t tjert, “Mali i tejdukshm”, i ’87-s, tani nuk sht m, sht hapur si perde dhe bott kan filluar t komunikojn. Madje nuk ka nevoj t rrotullohet q Lindja t quhet Perndim, dhe Perndimi Lindje. A ndihet e rrezikuar gjuha metaforike e shkrimtarit, gjuha alegorike e t shprehurit t Zotit, n kt koh kur priret gjithmon e m shum drejt konkretizimit, drejt thjeshtzimit, minimalizmit t quajturit koh reale. Sa ndjehet gjuha e shkrimtarit n krijimin e metafors, alegoris?

Zija ela: Arjan do guxoja t thosha q data sot sht 29, ora sht 11:30, viti 2010. N roman vitet kalojn mbi 2010. Pra, i prmenda datn, vitin, orn sepse guxoj t them q romani fillon sot. Zhvillohet pikrisht sot, dhe sht i mbytur me konkretsi q ka t bj me fate njerzish. E kuptoj far doni t thoni, por nse vdes metafora ka vdekur letrsia. Letrsia e gjitha kohrave nuk sht zhvilluar nga nevoja e pasqyrimit t realitetit, por t vizionit q ka pasur shkrimtari pr njerzimin.

Ai mali q rrotullohet, ai dshmon se bota ka qen n bashkime t mdha. Ta thuash kt n kohn ton, sinqerisht, nuk sht e favorshme. Por kjo Evrop e Bashkuar, dhnt Zoti, q nj dit si sht krijuar pa luft, kjo perandori nj her t shprndahet pa luft. Njerzimi gjithmon do t ket probleme t marrdhnieve dhe jo t heqjes s kufijve t shtetit. Kufijt ekzistojn dhe midis njerzve, midis njerzve n familje, midis vllezrve, midis miqve etj. Ky mbetet kufiri q shtyhet, kufiri q lviz. Ky mbetet objekti i letrsis.

Arjan Leka: Pra, sht e detyrueshme krijimi i metafors apo shprehjes n gjuh metaforike?

Zija ela: Pr mendimin tim, po. Sot ka shum gazetar. Ata raportojn t njjtn ngjarje, por ndryshe. Kurse shkrimtari sheh at q nuk sht e dits. Dua t them n pikpamjen time, q do e vrtet universale sht e qllimshme. Niset nga nj realitet konkret dhe pastaj, nse arrin nj meridian sht mir.

Arjan Leka: Mbetemi pikrisht po tek kjo pyetje, pra tek imagjinarja. Fifara sht nj qytet imagjinar, si jan qytetet e padukshme t Italio Calvinos, dhe kjo bot imagjinare sht e rrethuar me nj bot reale q quhet Tiran, Durrs, Shkodr sidomos Kruj. Personazhet e ktij romani flasin shqip dhe punt e veta i zgjidhin krejt shqiptare. Talenti m i madh i ktyre njerzve sht t rropasin dhe t mundojn veten e tyre, dhe t’i shtyjn t tjert drejt vetvrasjes. Ky qytet adhuron aktort, dhe jo shkrimtart. I vetmi shkrimtar q adhuron ky qytet sht Shekspiri, por ai sht i vdekur. Si do t ndihej nj shkrimtar i gjall po t jetonte n Fifara?

Zija ela: Ju e keni lexuar romanin dhe un nuk dua t zgjatem n kt pyetje. N kt roman n fund jepet nj miks personazhesh, q jan prdorur gjat veprs. Jan ln jasht disa, po mbaron me 160. I 160-shi, sht Zija ela. Un jam brenda atij romani dhe e ke par se si mund t ndihem atje. Kurse teorikisht, pr t thn dy fjal, n roman kur asgjsoj aktorin, jam prpjekur t mos ndjehet se ka autor. Pak a shum sht pozicioni i nj regjisori t fshehur.

Arjan Leka: Duke sjell n kujtes gjith krijimtarin tuaj, fillimisht tregimet “Harrove kpuct o njeri”, “Misteri i jets”, “Malli pr vendlindjen”, “Las Varrezas”, “Gjaku i dallndyshes”, “Gjaku im i errt”, fundi i Jari Kainarit tek “Sos, nj buzqeshje”, dhe tani tek “Goja e bots”- duket se nj personazh, apo kryepersonazh i padukshm, lviz dhe punon m shum se gjith personazhet e tjer. Dhe ky kryepuntori i ktyre veprave, t vogla apo t mdha, t gjinive t shkurtra apo t gjata, quhet Vdekja. Ky sht kryepuntori i ktyre veprave. do t thot t shkruash, jo i dominuar nga vdekja por duke e par vdekjen n sy, duke e par vdekjen prball, duke e dgjuar n vesh, kujtojm vargun: do vij vdekja e do t ket syt e tu?!

Zija ela: Mbase e kam thn dhe her tjetr, bota, njerzimi ka nj krye t rnd, e cila sht vdekja. Dhe ankthi kryesor i njerzimit sht ballafaqimi me vdekjen. Liri absolute e njeriut sht, pikrisht, kur ke mundur iden e vdekjes. Kjo nuk e bn t pavdekshm, por i jep lirin pr t shkuar deri tek caku i fundit. Kurse n rrethana t tjera do isha sigurisht m shpjegues, por sot kam knaqsin q midis jush kam fmijt e Dritanit, dhe n pikpamje t mentalitetit njerzor do t doja t thosha q njeriu duhet t arrij nj ast q sado e madhe t jet mendimi i vdekjes, dhe vet vdekja, duhet t ket nj rikuperim t shpirtit. Thn me dy fjal duhet knaqur jo vetm me lulen q e mbjell vet, por dhe me lulen q mbin nga lulja. Ndoshta kjo prbn dhe thelbin e zhvillimit njerzor. Ndonjher m duhet t punoj n kompjuter me bateri, dhe nganjher m del shenja, nj shkrim q baterit po shkarkohen, pastaj m l n gjysm t puns. Kshtu sht dhe shpirti njerzor. Nganjher jep shenja q je duke shterur. Por, zakonisht sht nj bateri e rikuperueshme. T rikuperosh kt bateri, ta osh jetn n kt prpjekje them se shkon disi ndryshe drejt vdekjes.

Arjan Leka: N rrafshin e absurdit un citova pak m prpara “N pritje t Godos”, por pr shkrimtart shqiptar, prgjithsisht pr shkrimtart e Evrops Juglindore, sht krijuar nj Godo tjetr, dhe ky sht eurolexuesi. T gjith jan n pritje t eurolexuesit, t prkthehen jasht, t’i drejtohen nj lexuesi m t madh, por kjo ka nj kushtzim; sht botuesi i ktij lexuesi, kur her-her botuesi evropian sillet si nj lloj porositsi, mecenati n dukje, qe nga ballkanasit pret temat e dshiruar prej tij, pra prej Shqipris pret temat e prostitucionit, prej Bosnjs pret tema t konflikteve ndrkulturore, prej Serbis pret krimet e lufts, e kshtu me radh. Un e di, q ju jeni autor i nj vllimi me tregime “Nj fjal me lejen e Zotit”, dua t di krkesn tjetr, gjysmn e prgjigjes me lejen e kujt sht shkruar ky libr, se sht shkruar pr gjith botn, apo ka nj lexues t dedikuar ose pr fifarasit e tu?

Zija ela: Letrsia e porositur pr mua prbn nj rrezik t madh pr autorin vet duke krkuar lexuesin perndimor, duke kuptuar faktin t bhet lehtsisht i lexueshm jasht. Por kjo nuk ndodh shum n shkrimtart serioz. Nj shkrimtar bhet vetvetiu i lexueshm edhe duke qen shkrimtar i mir. Duhet t jem shum i sinqert, kam lexuar romanet e Paulo Coelhos, me prjashtim t nj libri, jam betuar q at autor t mos e lexoj m. Sot dgjojm pr libra roz e t leht, q mund t lexohen edhe n plazh. Nuk jam kundra asnjlloj letrsie, por jam kundr vetvrasjes s nj shkrimtari sepse ndodh q vret thelbin tnd. Bhesh i porositshm, lakmues shum mbas tregut, lakmues shum mbas fams. Isha ulur te rruga “Myslym Shyri” sot, dhe po pija nj kafe aty, nn hijen e rrepeve, dhe vura re kur kaloi nj grua e verbr, prkrahu me nj burr q ishte dhe ai i verbr, kishte nga ato syzet e trasha dhe ndoshta shihte pak. Po si flisnin e qeshnin me njri-tjetrin, dhe n at pakz drit ato orientoheshin dhe un mendova; far t gzon n jet? A sht e domosdoshme t jesh i famshm, pr t qen t lumtur? Kalimi i eurolexuesve sht nj mrekulli, pse jo shkrimtari duhet t krkoj lexuesin kudo q t jet, me nj prjashtim q e kam thn dhe nj her tjetr se; kur lexoj u hap kraht t gjithve, kur shkruaj t gjithve u kthej shpinn. T them t vrtetn nuk njoh krknd kur shkruaj, prve vetes.

Arjan Leka: Ata q e kan n kujtes romanin “Banketi i hijeve”, dhe kta q kan mundur ta lexojn “Goja e bots”, do t bja nj paralelizm pr dy kapituj e par: Tek romani “Banketi i hijeve”, ka nj pjes t paraqitjes s njeriut ashtu si Zoti i ka krijuar, pr bibln njeriu sht krijuar n ditn e gjasht, pra sht krijesa e fundit. Ju n “Banketin e hijeve” keni vendosur n kapitullin e par, - dhe sht nj skem grosteske, tragjike, dhe si gjithkund tek ju edhe komike, - t drguarit e zotit thrrasin banort e atij qyteti, q ngjan shum dhe me qytetet tona, dhe fillon procesi i mbushjes s kafks me tru. Vjen nj moment q banor ka m shum se sa tru, dhe zoti jep urdhr q truri t przihet me kungull, te i ngjashmi n substanc me trurin. Erdhi momenti q edhe kungulli mbaroi si przierje me trurin, ather zoti lejon q pjesa e mbetur t tjert, t cilt ne nuk jemi t sigurt, nse jan barabijasit, t’u mbushej truri vetm me kunguj, dhe n kt roman Zija ela e ka mbyllur nj rikrijim t romaneve t tij. N kapitullin e par, prreth bots, ndjek rrjedhn e kundrt dhe bn nj kozmogoni, Ridrivs i rikrijon vendin, se ku do t jetojn kto personazhe. Pse jeni i prirur t’i krijosh personazheve edhe kozmosin e tyre, q nga qielli deri n nntok?

Zija ela: Pr krijimin e njeriut e shpjegove, se si sht
tek “Banketi i hijeve”, mund t them dy fjal pr “Goja e bots”. sht nj mitologji prej s cils kam marr nj substanc t vogl dhe pastaj e kam zhvilluar. Pr mua dora e zotit quhet Ridriva dhe zbret n tok pr nj mision pr t krijuar malet. Me t njjtn koh q krijohen malet, jepen dhe kryeveprat e muziks q do t krijohet. N thelbin e ksaj kozmogonie kam dashur t them se kushedi ka qen dhe s’ka qen e para fjala, ndoshta ka qen lvizja. Dhe i bj, sipas meje, homazhin m t madh artit. Kjo bot nuk mund t krijonte harmonin pa pasur muzikn brenda.

Arjan Leka: E fundit, letrsia klasifikohet tek produktet shoqrore, kur prfundon dhe studiohet, por akti i krijimit mbetet krejtsisht personal, pra sht nj vullnet shum i madh t marrsh e t detyrosh veten t shkruaj prditshm, t botosh kur sht pr t botuar, n nj klim thuajse t plot mosvmendje, pa dashur t jem aq i ashpr sa ’ishte Ceslav Milosz me polakt e tij kur thoshte: se inati, urrejtja, shprfillja ka zvendsuar t gjitha institucionet e tjera dhe luan rolin e kritiks, mimeve dhe do atmosfere pozitive. N nj klim t till pas 30 vjet krijimtari, me 17 vepra t botuara, pas prmbushjes se nj korpusi t cilin Rudolf Marku e quan “Komedia hyjnore” e Zija els - cila sht ajo forc, q ju shtyn t mos braktisni, t mos dorzoheni por t vazhdoni, sepse me sa di keni n dor, prsri nj roman t ri?

Zija ela: Jemi n kampionat botror dhe m bn shum prshtypje spektakli i afrikanve. Kudo q sht zhvilluar kampionati bhet nj spektakl, afrikant knduan, vallzuan sikur nuk i shihte asnj sy nga stadiumi dhe asnj sy kamera, kur shihej nga e gjith bota. Ata, po ashtu do t bnin, sikur mos t kishte asnj njeri prqark. Un kur shkruaj, shkruaj pr vete, e prjetoj at q shkruaj. Nuk kam parasysh asknd, se nj dit do t arrij n dorn e dikujt. Lexuesi i par i romanit jam un dhe a e dini kur e marr vesh; kur kam shkruar fjalin e fundit! Vrtet sht vuajtje krijimtaria, shkruaj sepse dua t zbuloj veten. Kjo sht para. E dyta, Zoti m ka ruajtur prej nj gjje dhe nuk e di, nse sht mir apo keq. Nuk bj gar me krknd. Un bj gar vetm me vetveten. I falnderoj kur t tjert m thon se “Sos...” sht m i mir se “Las varreza”, e kshtu… Por jo, nuk sht ai qllimi im. Qllimi im sht q n do roman, q shkruaj, t jap m t mirn e vetvetes. Nse arrij t bj dika tjetr, kjo nuk do t thot se nuk e dua pastaj lexuesin. E dua, si nuk e dua. Pr nj gj u siguroj, se e fundit q do t dal nga un sht mirnjohja. Ju falnderoj q gjett mundsit n nj dit vere, me miq q vijn dhe nga larg, t ndaj me ne nj bashkbisedim njerzor.