Tukiçi duartrokitet gjatë!
Është duartrokitur gjatë premiera botërore e muzikimit për herë të parë të veprës spanjolle nga mjeshtri i kompozimit shqiptar. Akti i dytë i operës Jeta është ëndërr shpërthen në lirizëm dhe dinamikë muzikore, që tregonin origjinën, burimoren shqiptare, atë të pesë shekujve më parë
“Jeta sht ndrr”, e shkruar rreth 300 vjet m par si tekst dramaturgjik nga Pedro Calderon de la Barca, e pamuzikuar ndonjher. A e kaloi provn e vrtet t ndrrs s mjeshtrit David Tukii, duke e sjell at pr her t par si opera n skenn shqiptare? T mrkurn n mbrmje ishte premiera botrore q u shoqrua dhe nga eskorta politike, qoft ardhja e ambasadorit spanjoll Montobbio, meq vepra sht e nj autori spanjoll, qoft dhe ardhja e Presidentit dhe ministrit ton t Kulturs. Q t bhej ceremoniale kjo vepr kishte arsye historike: s pari ishte nj kompozitor shqiptar q po hidhte n tregun botror pr her t par nj vepr t pamuzikuar ndonjher dhe s dyti pritet mendimi kritik se si do mund t kalohej kjo prov nga nj artist shqiptar.
Vepra ishte konceptuar n opera, si paraqitje skenike origjinale, nga regjisori i njohur i teatrit, Alfred Trebicka. Hyrja e dirigjentit David Tukii, shoqruar nga prozhektort e skens, ka qen ceremoniale dhe emocionuese pr publikun, t cilit i sht krkuar t mbaj qetsi absolute, pasi premiera po regjistrohej. E ndar n tri akte, legjenda e Polonis politike, nj mbretri q sundon nga paralajmrimet e errta t afrodiziakut, nis ngjarjen n nj kull-burg. I burgosuri sht princ, djali i mbretit Bazilio. Ai quhet Sixhizmondo dhe gjendet n burg, i izoluar nga i ati, pasi ditn kur lindi, yjet dhe planett n t cilt ai besonte kishin parashikuar se do t bhej nj mbret mizor e tiran. sht akti i par, dhe Sixhizmondo, interpretuar nga tenori Stephen Mullan, vuan dnimin n dshprimin pr lirin e marr, derisa mbrrin Rozaura, n rol sopranoja Emiljana Palushaj. Mes tyre lind dashuria. Ky akt q nis ngjarjen sht i vakt dhe kngtart duken pak t ngurtsuar si pr t qen korrekt me muzikn. Sy e vesh jan drejtuar te dirigjenti, mjeshtri Tukii. Detyrimisht krkon t gjesh n ndjesi muzikore, veshin paralel me muzikn e operave t famshme. Nisja e muziks ka qen rrqethse, tepr lirike nn tinguj melodioz t violinelit t par. Sopranoja Palushaj menjher ka treguar potencn e saj. Por, derisa ngjarja, muzika dhe veprimet skenike u harmonizuan pr gjysm ore, akti i par mbaroi. Akti i dyt, tabloja ka qen prrallore. Muzika e Tukiit ngjante me opern, duke larguar vmendjen drejt ngjarjes ashtu si ndodh n prjetimet e veprave t famshme. Tukii i sht prgjigjur me muzik dinamiks emocionale t ngjarjeve q rrodhn. Koncentrati regjisorial e kishte mbrthyer skenn n piketa t duhura, duke dhn saktsisht legjendn. Ritmi i opers, muzika e dirigjuar nga mjeshtri Tukii e kishin mbrritur zenitin pr t dhn emocionet dramatike q po ndodhnin n legjendn “Jeta sht ndrr”. Ky sht akt sht pjesa m e nxeht e gjith veprs. Aty realizohet ndrra, profecia. Kjo dram sht vepra m e publikuar dhe prezantuar n Evrop, veanrisht n vendet ku mbizotronte regjimi socialist, duke qen se Calderon ka zgjedhur Polonin si vendin ku zhvillohen ngjarjet e drams. sht akti ku princi krkon t dal kundr fatit t parathn, t cilit i lejohet t mbretroj pr nj dit, ose pr gjith jetn, nse ky vrteton se sht nj trashgimtar i menuar dhe i kujdesshm. Akti i dyt vjen mjaft romantik, aq dhe intrigues. Princi kalon nj ndrrndjellse pr pushtetin q i ishte dhn pr nj dit.
Ai zgjohet n nj realitet pushteti t pamas, duke shfaqur zemrimin, krcnuar, fyer. Mbreti Bazilio, me dhimbje e vrteton at s cils i trembej. Djali i tij pr nj dit q mbretroi, vrtetoi at q kishin parashikuar yjet, kshtu q urdhroi q princi t futet prsri n burg. N preludin orkestral, vuajtjeve t Sixhizmondos t aktit t par, tashm i shtohet edhe ajo pr nj dashuri t pamundur. Tukii e ka ndjer fjaln e drams si mendim muzike. N konferencn pr shtyp me t drejt ai ishte shprehur se “sht nj protest kundr dhuns sociale, e cila mbyt lirin individuale, q mund t realizohet vetm brenda dimensioneve ndrrimtare”. Pikrisht ky akt merr gjith forcn dhe fuqin pr t liruar energjit kompozuese, pr t’i kuptuar ato n harmoni dhe ritm me veprn. Skena e opers bhet e magjishme, bhet operistike potente. Nuhatja e lirizmit, asaj burimore sht e spikatur, melodioze, duke nxitur nj arketip muzikor pr kt shfaqje. Sidomos versioni q na ka ofruar Tukii, si e ndryshme nga koncepti i drams, sht domosdo ndrra. Balerint personifikojn jetn e personazheve t legjends, duke ngritur n ngjyra t tjera kt vepr. Meditimi muzikor q Tukii i jep veprs e shndrron at n nj romantizm t thell dhe filozofi njerzore krejtsisht t arsyeshme drejt liris. sht e rndsishme t thuhet se muzika e jep kt psikologji. Tukii ndoshta shkon n kt akt, n nj muzik m t hershme, m t paprekur. Gati na krijohet nj paralele vendesh e legjendash, ashtu si mund t kujtohet muzikimi n filmin “Sknderbeu”, si ide origjine.
Dirigjenti e liron veprn pa krijuar kontraste etnografike, prej nga mund t rrjedh ngjarja. sht e dukshme q Tukii n kt muzikim ka vn nj shpirt origjinaliteti, shqiptar. Por kjo ndjesi sht aq e holl, sa klasikja e pranonte. Por pr muzikimin e ksaj vepre, q t mrkurn n mbrmje ka pasur t parn rrug drejt njohjes botrore, sht koha ajo q do t na bj t kuptojm far sht e nevojshme t kultivojn kompozitort shqiptar. Baleti ka mjeshtrin e koreografis, Agron Aliajn, dirigjent kori Dritan Lumshin, mjeshtr special t prgatitjes Genc Tukiin, me skenografi t Genc Shkodranit. “Jeta sht nj ndrr” njeh disa kndvshtrime interpretimi si filozofik, religjioz, moral, politik. Specifikimi vlersues q na e sjell veprn si filozofi ka t bj me lirin njerzore, meditimi torturues q prcjell mbi vshtirsit pr t mbrritur tek qenia e lir. T gjith e dim se Polonia sht nj ndr vendet ish-komuniste q paralel me instalimin e ideologjis komuniste, nuk humbi dhe ndjesit religjioze, besimin. Ndaj kjo vepr trheq vmendjen ndaj dmeve q mund t vijn si rrjedhoj e sjelljeve t pakontrolluara. Si gjithmon lufta mes pasionit dhe arsyes asnjher nuk ka marr prgjigje morale, ndaj vazhdon t sundoj paradigma e triumfit ndaj ligjeve dhe moralit. “Jeta sht ndrr” rifiton qllimin politik, pavarsisht kohs kur u prezantua n skenn evropiane, duke treguar se far mund ta shkoj dm lirin e individit, duke nxjerr edhe n pah dilemn mes fatit t parashikuar dhe liris s zgjedhjes pr jetn. Vepra konsiderohet si nj refleksion mbi njeriun, historin njerzore se si ndryshohen fatet kur rrjedhja nuk sht e duhur, ndrsa protesta kundr dhuns sociale e jep integritet kompleks veprs. Liria dhe ndrra mbeten dimensionet gjithnjerzore. Pikrisht kt ndrhyrje t fundit, pr ta uar njeriun drejt natyrs ndrrimtare sht ndryshimi i libretit sipas versionit t muzikantit shqiptar, mjeshtrit David Tukii. Konkretisht ndryshimi sht n shtimin e skens s ndrrs, n balet, n aktin e dyt, ku gjithashtu nnvizon n fund t opers iden q dashuria e vrtet bhet e gjall, pas vdekjes. Historit e mbretrve duket se gjithmon kan destinin t mbarojn me “happy end”, duke uar nga zanafilla gjith filozofin njerzore, at t qenies s lir. N ndihm t ktij kontrasti artistik vjen gjithnj ndrra, ajo q liron njerzit nga qenia n tok, duke zgjidhur gjith esencn e jets njerzore, ajo q sht prjetsi me nj rrug parajse. Pas katr vite qndrimi n Paris, Maestro Tukii rikthehet n Kalabri, ku i frymzuar nga drama “La vida es sueno” e Pedro Calderon de la Barca, do t kompozoj opern lirike-balet “Jeta sht ndrr”. Ky mundim, a ndrr u duartrokit fort nga publiku shqiptar n premiern botrore. Ishte muzik impresionuese.