Ushtarët e izoluar të monumenteve

Specialistët e monumenteve: Ushtarë të izoluar!

T mbledhur n restorant “Saraji”, ish-godin e Institutit t Monumenteve, e quajtn veten “ushtar t izoluar” me z pak m t fort. Kjo mendohet si shoqri civile q dje patn iniciuar nj takim pr t “lshuar nj mesazh m t fort” pr situatn alarmante ku ndodhen monumentet. Deri ktu shqetsimi sht real. Sa koh njerzit ulen n tavolin, i thon gjrat, debatojn, shkruajn edhe promemorie t fuqishme sa gjendja e degradimit t duket mu te kmbt - sht vshtir t prcaktohet kjo si mas presioni ndaj institucioneve prgjegjse. Para disa javve, n Komisionin parlamentar t Medias nj relacion hyrs, material nga parqet arkeologjike, sht drguar nga Ministria e Kulturs pr t’u diskutuar nga deputett. Me t drejt nga krahu opozitar tha se pr parqet arkeologjike duhet ditur se far prodhojn dhe meq nuk prodhojn, pr ironi, makarona - ato duhet t jen pr kultur dhe identitet. Pr kt arsye ky debat pr punt e trashgimis u vlersua si nj gj q t’i bashkoj sesa t’i ndajn, pa u trajtuar politikisht. Skema q sht propozuar pr reformat n trashgimin kulturore, sht vlersuar si e vjetr, pr t’iu ruajtur ides q shteti t fus nn sqetulla institucionet e trashgimis. Pra, bhet fjal pr nj proces decentralizmi t trashgimis, pr t ciln duhen dhe njerzit e duhur. Por deri ktu ka mundur t mbrrij ky debat n komisionin parlamentar, pr nj arsye tepr t thjesht se aty nuk ka njerz kompetent pr trashgimin e kshtu deputetve iu krkua t dalin n terren t gjejn specialist q t’u shpjegojn m gjat se si qndron shtja. Protagoniste e ktij debati n komision ishte Ledi Shamku, nj studiuese gjuhe, por lidhjet me arkeologjin i ka nga bashkshorti, specialisti i monumenteve, Artan Shkreli - e cila nuk ka harruar t shtoj edhe ironin e kutive, si raste t vjetra q nuk funksionojn. Nga ajo dit, n t djeshmen sht debati i dyt q bhet pr trashgimin, n nj koh kur po qarkullon nj dokument q bn fjal pr nisjen e reformave dhe krijimin e institucionit prgjegjs q do ta largoj varsin nga shteti, pr t’i ln n njfar kuptimi t lir monumentet t prodhojn kultur dhe identitet.

Por meq monumentet jan n kmb ende, ca prej tyre u jan grryer muret, ca pr faj t kohs, se jan t vjetra, por m shum t njerzve, specialistve. Kta jan “ushtart e izoluar me z pak t fort”, q e luajn historin e tyre, n da t degradimit, apo dhe shkatrrimit, apo dhe lulzimit si t duan, e m shpesh e shpesh si t jet politika. Ndrsa thelbi, problemi, pse disa njerz t shoqris civile vijn n nj debat pas ksaj panorame, qndron tek “rrzimi”! Artan Lame ka qen iniciuesi i takimit dhe shkrimit t nj teksti si promemorie ku theksi n pak fjal vihet n zhdukjen e monumenteve, q para dhjet viteve ekzistonin; denoncimi i gjendjes n shtyp por pa pasur impakt n publik; prezantimi i nj inventari fizik mjaft t dmtuar t monumenteve; shkurtimi i buxhetit pr monumentet nga viti n vit, sidomos pr shtje q kan t bjn me ndrgjegjsimin publik, me publikimin e trashgimis, me prfshirjen nn mbrojtje te objekteve te reja etj.; niveli i ult shkencor i institucioneve dhe ndikimet politike brenda tyre, bjn q rezistenca e ktyre institucioneve ndaj ndrhyrjeve abuzive n trashgimin kulturore t jet shum e ult dhe jo efektive; - rnies s prgjithshme t nivelit shkencor t institucioneve, i jan mbivendosur edhe marrveshjet politike, t cilat reflektohen edhe n ndarjen e parcelave t pushtetit deri n nivelin e institucioneve shkencore; prekja e procesi t decentralizimit, duke ndalur n ndikimin negative, ku rasti sht gjendja e objekteve t trashgimis kulturore q kan kaluar n vartsi t njsive vendore, n prgjithsi sht m e keqe sesa kur ishin n vartsi t pushtetit qendror; varfrimi i njerzve, kufizon edhe m tej mundsin e tyre pr ruajtjen, mirmbajtjen dhe restaurimin e saj, kur sht pron private.

T gjitha kto e kan shpresn e vetme pr t’u lexuar n shtyp, ndrsa Lorenc Bejko, specialist i monumenteve, Qendra Ndrkombtare e Arkeologjis, e pa kt si nj prpjekje prej “ushtarve t izoluar me nj z pak m t fort”, me shpresn se t ket impakt real n institucionet e shtetit, por dhe n shoqri. far Bejko beson n zrin e tij jan rezultate t paktn n dy apo tri pika: e para, lidhet direkt me reformimin ku ka sugjeruar nj sistem rrnjsor t ndryshuar pr trashgimin kulturore n vend. “Me sa jam i informuar, Parlamentit shqiptar sht duke i shkuar kto dit nj material q do t votohet dhe do t marr formn e disa ndryshimeve t rndsishme ligjore. Un personalisht duke prfaqsuar edhe zrin e disa kolegve t tjer, jemi t shqetsuar thelbsisht pr ndryshimet e propozuara dhe mnyrn se si sht arritur deri n kto propozime”, - tha Bejko. Nj nga pikat pr t cilat u fol m shum ishte ndrtimi i infrastrukturs s vendit dhe impakti q ajo t ket mbi trashgimin mjedisore dhe kulturore t vendit. “Besoj se shoqria shqiptare ka ardhur tani n momentin q duhet ta theksoj fort dhe kjo tryez mund t ndihmoj, q nuk mund t anashkalohet n procedurn n transformimin e territorit t vendit studimi i impaktit mbi mjedisin dhe mjedisin kulturor n veant”, - ishte rezultati i dyt ku besonte Bejko se mund t ndikonte ky takim. Nj nga pikat e promemories q Lame pati firmosur ishte theksimi i nevojs q bashkit dhe komunat t integrojn edhe n planin e zhvillimit t territorit shtje t trashgimis kulturore. Pr kt, Bejko tha se qeveris qendrore i duhet krkuar seriozitet n implementimin e studimit t impaktit mbi mjedisin e vlerave: fjala ishte ktu pr autostradn e madhe t veriut, pr rrugn n Butrint, pr do vepr t madhe publike, q n fakt ndrtohen n mnyr t paplanifikuar si duhet.

E mundshmja tjetr, q mund t rezultoj efikase nga ky takim, Bejko ka prmendur edhe ruajtjen e asaj pjese t trashgimis shqiptare q ende nuk e njohim, q ende nuk sht dokumentuar. “Ruajtja e asaj nuk mund t marr form reale, sitet arkeologjik jan t shumta dhe t padokumentuara ende, objektet e arkitekturs qoft tradicionale, qoft t m t reja, jan objekte q ende nuk jan dokumentuar. E v theksin te edukimi dhe te nevoja reale pr t formuar profesionist t trashgimis kulturore dhe t arkeologjis”, - ka thn fjaln e tij, nj prej njerzve q njohin nga afr monumentet, Bejko.

N “Saraj” ishte i pranishm edhe Gjergj Bojaxhiu, kryetar i Inspektoratit Ndrtimor, q punt e trashgimis s pari i lidhi me edukimin si nj element thelbsor dhe i pazvendsueshm pr ruajtjen e trashgimis kulturore. Ktu flitet pr fenomenin e vazhdueshm q nuk po i vihet fre, ndrtimin e objekteve n zonat e shpallura monumentet kulture dhe q mbrohen nga shteti.

Por, indinjimi i Bojaxhiut se n nj vend ku njerzit ndrtojn objekte pa leje, dyqane apo shtpi pran varrit t heroit ton kombtar, kjo nuk mendohet se sht nj shtje edukimi. Kjo nuk do t thot m, sipas Bojaxhiut, shtje individi, por shtje ligji, q tek ata t injektohet frika e ndshkimit nga ligji. Bojaxhiu n kt rast, ka raportuar se n inspektoratin q ai drejton, kan filluar n kto zona procedurat dhe ndoshta, shum shpejt edhe gjat periudhs s vers, do t nisin aksionin e pastrimit t ktyre objekteve.

Por fenomeni n t cilin ka trhequr vmendjen Bojaxhiu, kishte lidhje edhe me publikimet n media, ku ka pasur edhe raste melodrama, q n vend t denoncimit i sht qar halli atij q i sht prishur objekti i ndrtuar pa leje, mu te zona t rndsis s veant, si jan zonat arkeologjike. N kto raste zyrtare t prezantimit gjithmon ka hapsir pr t thn: Jemi t hapur t presim informacione!

Shqetsimet e Bojaxhiut i ka pasur edhe ish-drejtori i Institutit t Monumenteve, Artan Shkreli, duke thn se raste t tilla, t strzgjatura t ndrtimeve, jan n Kalan e Lezhs dhe t Krujs. “Un them kt, zoti Bojaxhiu, ne si shoqri civile, nse ka nj lloj njoftimi pr raste t tilla, ne vijm dhe bhemi sfond i ndrhyrjes n zonat monumentale dhe n trashgimin kulturore. Dhe duke ju siguruar dhe ju nj mbshtetje morale”, - sht prgjigjur Shkreli. Ky forum i djeshm ndoshta duket dhe i vonuar ose mund t marr dhe ngjyra politike, t paktn pr t’u bashkuar n nj pik: shqetsimin real, q ekziston pr funksionimin e monumenteve, trashgimis kulturore dhe si strategji turizmi. Por, kto jo si n kohn e revolucionit kinez, por n kushtet e tregut, ku shoqria civile t mos zgjohet vetm pr interesa politike!