Vitet e krizes dhe financat shqiptare

Feti Zeneli
Ekonomia dhe financat boterore kaluan me se dy vite te veshtira, te pushtuara nga ethet e krizes me te rende qe ka njohur njerezimi qysh nga vitet '30 te shekullit te kaluar. Goditja qe moren buxhetet dhe besimi publik i shume vendeve, duke filluar nga vendi me i zhvilluar i globit u reflektua ne renien me te thelle ekonomike te 50 viteve te fundit, qe ato pesuan. Renia absolute e te ardhurave dhe inefektiviteti i masave fiskale per rigjallerimin e sektorit real beri qe buxhetet e ekonomive te medha te dobesohen ndjeshem. Mjafton te permendim se vetem ne vitin e fundit, borxhi publik i G 20-es u rrit me te pakten 21 per qind te PBB-se. Fenomene te tilla si falimentimi, paaftesia paguese, renia e eksporteve, bllokimi i investimeve direkte, rritja e papunesise, renia e ndjeshme e indeksit te konsumit, etj., u bene gjithnje e me prezente ne shumicen e ekonomive te globit. Pothuajse ne te gjithe vendet e BE-se, te anetaresuara keto 15 vitet e fundit ne kete organizem, pamundesia e financimit te aktivisteve publike per shkak te renies ekonomike, u shoqerua edhe me masa drastike per uljen e pagave dhe te pensioneve. Ndersa ne vendet e rajonit tone u vu re fenomeni i zhvleftesimit te monedhave kombetare, i cili u shoqerua me pakesimin drastik te rezervave valutore dhe rritje te indeksit te cmimeve, nderkohe qe leku deshmoi qendrueshmeri te larte. Per te perballuar krizen, vetem nga vendet e G-20 u mobilizuan me urgjence mbi 9 mije miliarde dollare, nderkohe qe pasojat e krizes per vendet e ndryshme, bizneset apo individet llogariten ne rreth 45 mije miliarde dollare. Humbjet ekonomike e financiare llogariten te jene me te medha se ato te Luftes se Pare dhe te Dyte Boterore se bashku.
Ne ekonomine dhe financat shqiptare, pasojat e kesaj krize u ndjene shume pak, sidomos ne drejtim te pakesimit disi te remitancave me rreth 6,2 per qind, rritjes se deficitit buxhetor nga 4.2 % ne 6.8% te PBB kete vit, shtrenjtimit te kreditimit te ekonomise, renies se kerkeses te eksporteve shqiptare ne tregjet rajonale, ngadalesimit te ritmit te te ardhurave buxhetore, zhvleftesimit te moderuar te kursit te kembimit ne raport me euron ne masen 7-8 per qind gjate 12 muajve te shkuar, etj. Kredia e shtrenguar dhe remitancat e uleta kane ndihmuar ne uljen e deficitit korrent, i cili eshte parashikuar te bjere nga 14.9% ne 11 % te PBB kete vit. Nderkohe qe konsumet nga importi rane ndjeshem, importet e mallrave te investuara u rriten ne 15% ne gjysmen e pare te ketij viti. Por ne pergjithesi, ekonomia dhe financat shqiptare performuan teper pozitivisht ne kushtet e krizes globale, duke reflektuar qendrueshmeri makroekonomike dhe stabilitet financiar. Kesisoj, nese ekonomia e vendeve te tjera kishte renie drastike, ekonomia shqiptare u rrit ne kete periudhe me 5-6 per qind, vellimi i investime publike dhe investimeve te huaja po keshtu. Mjafton te kujtojme qe hyrjet nga investimet direkte te huaja u dyfishuan ne gjysmen e pare ne 460 m euro. Nderkohe rritje ka patur edhe treguesi i te ardhurave buxhetore, pagat dhe pensionet, etj. Dhe e gjithe kjo performance u arrit ne kushtet e aplikimit ne vazhdimesi te politikes se taksave te uleta, me synim krijimin e sa me shume stimujve fiskale per mbeshtetjen e ekonomise reale. Ruajta e stabilitetit makroekonomik, mbajtja e deficitit n? norma t? uleta, zvogelimi i borxhit publik, si dhe zbutja e deficitit t? llogarise korrente kane p?rb?r? objektivat baz? t? politikave t? koordinuara monetare e fiskale t? vendit tone gjate periudhes se krizes.
Keto fakte tregojne se efektet negative te krizes globale ne Shqiperi, gjate dy viteve te shkuara jane amortizuar nepermjet rritjes se eficiences qeverisese, ku dikasteri i financave ka patur nje rol vendimtar per rritjen dhe miradministrimin e te ardhurave publike. Te investosh pa t'u dridhur dora ne projekte te shumta publike ne nje situate kur shume vende te tjera ngurojne te rritin edhe rrogat e pensionet, madje disa dhe t'i ulin ato, do te thote se qeverisjen dhe drejtimin financiar te shtetit e ke shnderruar ne shkence. Mjafton te kujtojme se per kontribute te kesaj natyre ne vendin e vet, ministrja franceze e financave, Christine Lagarde u cilesua nga nje juri prestigjioze e revistes "Financial Times" si "star"-i i botes se financave. Revista ne fjale vleresonte se ekonomia franceze rezultoi si nje nga me rezistentet e gjithe botes industriale ne raport me efektet negative te krizes globale. Ajo u shfaq si nje ekonomi e ekuilibruar, qe nuk varej as nga eksportet e importet, nuk kishte nje sektor imobiliar te atrofizuar dhe mbi te gjitha, dispononte nje sektor publik solid qe kontribuoi mjaft ne ruajtjen e ekuilibrave. Se fundi, "Financial Times" konkludonte se "masat e marra nga qeveria franceze gjate gjithe kesaj periudhe krize, dhe vecanerisht nderhyrjet efektive buxhetore, frenuan nje recension te rrezikshem". Te njejtin mesazh percjelle edhe dhenia e cmimit "Nobel" ne ekonomi per vitin 2009, ku ai nuk i buzeqeshi as ekonomistit amerikan W.Fama i shkolles se biznesit ne universitetin e Chicago-s me teorine e tij mbi "tregjet eficente" dhe as P.Romer i Universitetit te Stanford-it, i njohur per studimet e thelluara ne "ndikimin e teknologjive te reja ne rritjen ekonomike dhe zhvillimin", si dy prej pretendenteve me te favorizuar deri ne minuten e fundit, por iu dha ekonomistes amerikane Elinor Ostrom e universitetit te Indiana-s dhe ekonomistit amerikan Olivier E.Williamson i universitetit te Bercley ne Kaliforni, te cilet u vleresuan per punimet e tyre ne fushen e "qeverisjes ekonomike".Mesazhi themelor i "Nobel"-it te sivjetshem ne ekonomi duket se eshte pikerisht interesi dhe rendesia e madhe qe po merr cdo dite e me teper koncepti dhe praktikat e "qeverisjes ekonomike", si ne planin mikro ashtu dhe ne ate makro, e orientuar sic duhet nga "ylli polar" i financave.
"Qeverisja ekonomike" mbi bazen e reformimit dhe normimit financiar te veprimtarise ekonomiko-shoqerore apo administrative tek ne ka moshen e qeverise "Berisha". Koha, por mbi te gjithe kriza e rende globale e dy viteve te fundit provoi drejtesine e parimeve qeverisese te sanksionuara qysh me programin e pare te ketij kabineti ne vjeshten e vitit 2005, per "qeverine e sherbimit dhe te sherbesave" dhe "luften me tolerance zero ndaj korrupsionit". Nderkohe qe nuk eshte gjetur ndonje miniere floriri apo ndonje burim tjeter ekonomik i rendesishem per prodhim te ardhurash publike, shumefishimi i tyre ne menyre periodike nga njeri vit ne tjetrin lidhet teresisht me miradministrimin financiar. Ne kete menyre u inkasuan ne buxhetin e shtetit afro 5 miliarde dollare qe me pare perfundonin ne xhepat e qeveritareve majtiste dhe njerezve te lidhur me ta. Gjithsesi nuk mund te kemi nje vleresim te sakte per punen dhe perpjekjet e bera ne kete drejtim nga qeveria "Berisha", ne se nuk kemi parasysh situaten e "tokes se djegur", qe lane trashegim socialist ne veren e vitit 2005, ku buxheti i shtetit ishte boshatisur sipas te njejtes strategjie qe ishin shteruar edhe rezervuaret e hidrocentraleve. Megjithate nga qeveria e demokrateve nuk u deshen me shume se 6 muaj pune qe situate te ndryshonte pozitivisht. Kesisoj ne fund te gjashtemujorit te pare te vitit 2006 u arrit qe te paraqitej per miratim buxheti i pare shtese, per shkak te tejkalimit te te ardhurave buxhetore me 200 milione dollare. Kjo histori suksesi u perserit vit pas viti per te gjithe periudhen qeverisese te demokrateve ne mandatin e tyre te pare dhe nuk ka diskutim qe do te thellohet akoma me tej gjate mandatit te dyte te tyre qe filloi pas fitores se merituar ne zgjedhjet e pergjithshme te 28 qershorit 2009. Kur performancen e kesaj qeverie nuk u zbeh gjate dy viteve te fundit, tani qe kriza e jashtezakonshme ekonomiko-financiare e ketyre dy viteve po shkon drejt fundit, nuk ka me asnje arsye qe mund ta ndal vrapin e reformave dhe sukseseve mbreselenese te vendit tone si nje parameter i rendesishem i integrimit euro-atlantik, duke u prire si gjithnje nga ekspertiza e mendimit ekonomiko-financiar. Nese ne vendet e viktimizuar nga kriza globale po kerkohet llogari se si "doktoret" e shendetit ekonomik e financiar te ekonomise kombetare nuk i paraprine kesaj situate, tek ne qe arritem t'u shpetojme kthetrave te krizes, duhet t'i japim "Cezarit" te financave shqiptare ate qe i takon, edhe per shkak se i orientuan sakte te gjitha mjetet dhe instrumentet e autoriteteve publike drejt realizimit te disa objektivave themelore ne dobi te komunitetit, te tilla si: stimulimi i rritjes ekonomike, mbajtja e nivelit te larte te punesimit, lufta kunder inflacionit, ekuilibri i tregtise se jashtme, rritja e fuqise blerese, stabiliteti i skemave te pensioneve dhe mbrojtjes sociale, cilesia e sherbimeve publike etj.