Vrasjet ende të pazbardhura të shkrimtarëve shqiptarë në MaqedoniNga Fadil Curri, “Lajm”Rrallë shtet tjetër në Evropën Juglindore është si Maqedonia. Ajo ende nuk ka bërë asgjë për zbardhjen e vrasjeve, burgosjeve, vëzhgimeve, përgjimeve, përndjekjev

Nëse dëshironi të lexoni edicionin online të gazetës në PDF klikoni këtu.

Rrallë shtet tjetër në Evropën Juglindore është si Maqedonia. Ajo ende nuk ka bërë asgjë për zbardhjen e vrasjeve, burgosjeve, vëzhgimeve, përgjimeve, përndjekjeve e internimeve të shkrimtarëve e intelektualëve të saj, ndonëse është krijuar një komision lustracioni. Me pak fjalë, Maqedonia nuk dëshiron ndarjen nga komunizmi jugosllav.

Gjatë Luftës së II Botërore Maqedonia ishte laborator eksperimentues për shfarosjen e hebrenjve. Nga 8.000, sa kishte atëbotë këtu, sidomos në Shkup, Shtip e Manastir, vetëm disa qindra i shpëtuan vdekjes, duke u strehuar nëpër botë. Shpëtues më të denjë të jetëve të tyre në Ballkan ishin shqiptarët. Gjermania hitleriane hebrenjtë që i falte nga vrasja ishin vetëm intelektualët e artistët. Rrëfimet e hebrenjve (me disa shkupjanë të shpëtuar nga vdekja kam biseduar), dhe dëshmitë arkivore e botuese bindin se në mars 1943 i tubuan dhunshëm në Shkup dhe i internuan drejt Serbisë, ku u bë shfarosja e parë masive, pjesa e mbetur nga këndej në dhomat e vdekjes nëpër Evropë. Maqedonia atëbotë sundohej nga Bullgaria mbretërore, por Ligji i kobshëm fashist për “shëndet publik popullor”, që dekretonte shfarosjen e hebrenjve në Mbretërinë e Borisit, nuk u zbatua në tërë territorin monarkik bullgar. Brenda Bullgarisë së sotme nuk pati antisemitizëm shtetëror, si në Maqedoni. Disponimi antisemitik në Maqedoni duket se pati frymëzim serb dhe ky edukim gjenocidal u vazhdua ndaj shqiptarëve etnikë në Maqedoni.

Me shqiptarët ndodhi e njëjta gjë. Në Maqedoninë gjysmëshekullore u bë shtypje e nduarnduart ndaj shqiptarëve; përzënia e tyre në Turqi, vrasja e likuidimi misterioz në APJ e burgje, rrënimi i shtëpive, mos-hapja e shkollave dhe e institucioneve shqipe, ndalimi i flamurit, ndalimi i së drejtës së prindërve të kenë më tepër se tre fëmijë, ndalimi i emërtimit të fëmijëve dhe toponimeve sipas dëshirës, mohimi i autonomisë e shtetshmërisë shqiptare. Në Maqedoni burgjet, sidomos Idrizova famëkeqe, u bënë shtëpi e dytë e shumë shqiptarëve që mendonin kombëtarisht e fetarisht.

Deri më sot ende nuk janë hapur dosjet e qindra e mijëra shqiptarëve të burgosur, vrarë, përndjekur, përzënë nga puna e shumë mynxyra të tjera jetësore në Jugosllavinë e dikurshme, opinioni nuk ka dijeni për peripecitë skllavëruese të intelektualëve, ndër ta shumë artistë e shkrimtarë në binomin primitiv komunist Beograd-Tiranë (në këtë segment edhe Shkupi), nuk di për fatin e librave të zhdukur e të ri-autorizuar te tjetri, pak di për Kapllan Resulbegoviçin dhe “Tradhtinë e madhe” të tij të thjeshtësuar në “Tradhti” edhe më të madhe, madje edhe pa thonjëza. Është interesant si një ulqinak të përjetojë me përshkim shpirtëror “Ushtimën e Korabit”, si të ishte dibran.

Censura letrare bëhej nga gjyqi e policia, ushtria e junta, në krye me UDB e LKJ, saktësisht mashat e tyre nëpër redaksi e forume letrare. Mes viktimave kishte edhe shumë tekste-shkrues. Shkrimtarët të padrejtësuar ishin në jetë e në burg, madje edhe pas vdekjes e pësonin familjet, duke ua nëpërkëmbur gratë e fëmijët deri në çnderim, duke ua hequr të drejtën për jetë të dinjitetshme.

Në Maqedoni ende nuk është bërë zhdosjeizimi shoqëror, si ndodhi në vendet postkomuniste në Evropë e gjetiu, madje edhe në Gjermaninë rehabilituese ndaj viktimave hebreje. Është interesante për opinionin jo-komunist të dihet si duket vesi i kodoshllëkut, persekutuesit, liruesit, pastaj për motivin si janë burgosur për “arsye” të mendimit të lirë, pse ky ka qenë i ndaluar, si të ishte plumb terrorist. Dosjet do të ishin lëndë interesante për shkrimtarët e artistët e tjerë: këngëtarët, regjisorët, artistët figurativë, politikologët, filozofët etj.

Në Maqedoni ende nuk janë ndriçuar dosjet misterioze të disa shkrimtarëve që jetuan, vuajtën, vepruan dhe e pësuan në këtë nënqiell të zymtë ballkanik. Është fjala për Mahmud Dumanin, intelektual elitar, dyshohet edhe autor i veprave të zhdukura ose të ri-autorizuara dikujt tjetër sa ishte në burg; Sadudin Gjurrën e Shipkovicës së Tetovës, i cili, pasi doli nga burgu në gjendje të rrënuar mendore, vdiq pashpjegueshëm bjeshkëve të Sharrit; Sefer Selimin e Gostivarit, poet e gazetar, e vranë para shtëpisë së tij; Jusuf Gërvallën e “Flakës” së Shkupit, i vrarë në Shtutgardt të Gjermanisë; Gafurr Lokun, i burgosur i disahershëm politik edhe në Shkup, shpërndarës ilegal i librave e revistave të Shqipërisë, vrarë më 1999 në Paldenicë të Hanit të Elezit nga dora e pazbuluar; Shaqir Sadikun e Kërçovës e çmendën në burg dhe sa ishte gjallë jetoi shpirtërisht e mendërisht i dëmtuar; Avni Elmazin, i burgosur në Maqedoni, vdes në mënyrë të dyshimtë në Itali. Kemi edhe shumë poetë e shkrimtarë që më shumë jetuan me gardianët e burgut se me gratë, fëmijët e prindërit e tyre, gati në të gjitha komunat shqiptare në Maqedoni.

Heshtja dhe moskërkimi i zhdosjeizimit të shkrimtarisë viktimë duket se bëhet nga frika e ri-inkarnimit monist në Maqedoni ose e komoditetit shqiptar në kolltukët e harresës. Në shtetet postkomuniste të vrarët e të burgosurit nga regjimet u dëmshpërblyen. Madje, ndonjë i burgosur erdhi në krye të parlamentit shtetëror (Pjetër Arbnori në Shqipëri) dhe të vetë shtetit (Vaclav Haveli në Çekosllovaki), që të dy shkrimtarë të burgosur në vendet e tyre komuniste. Më tepër punë duhet të bëjnë Shoqata e lodhur e të Burgosurve dhe e të Përndjekurve Politikë Shqiptarë, ajo e historianëve dhe tjetra e shkrimtarëve të disperzuar shqiptarë në Maqedoni (ShShShM)”, apo ndonjë shoqatë tjetër, secila të sferës vepruese.

Amullia konformiste e shoqatave shqiptare në Maqedoni po krijon pastrimin e njollave shpirtërore të disa të dyshimtëve, madje edhe rehabilitimin kombëtar e kulturor të tyre, në vend që ky nder t’u bëhet viktimave të tyre. Ndaj, lëvizjet e figurat historike si Lidhja Shqiptare e Prizrenit, Skënderbeu, Nënë Tereza bëhen pronë përfituese e obskurantistëve letrarë e kulturorë nëpër simpoziume, konkurse shpërblyese e forume, sepse klanet e njëjta të dikurshme komuniste, me “flegmatikën” hipokrite dhe kryekëput në thelb mediokre, të veshur me gëzofët ideologjikë, të trimëruar edhe nga ithtarët e tyre naivë ose mitomanë në Kosovë e Shqipëri, kontinuitetin e riviktimizimit të shkrimtarisë e bëjnë edhe sot pavërejtshëm nga mendja populiste shqiptare. Logjika e mjegulluar e vegjëlisë nga intelektualizmi snobist i klanit obskur, si po rrjedhin trendet opinionore, një ditë do të votojë që edhe bashkëpunëtori i Millosheviçit të nderohet me shpërblimin “Adem Jashari”, mbase në ndonjë forum a parlament ku merr pjesë shqiptari.

Leximi publik i dosjeve të shkrimtarëve dhe të njerëzve të librit të kohës së komunizmit në Maqedoni do të ishte lëndë me interes interdisiplinar drejt hulumtimit e edukimit shoqëror perspektiv. Viktimat janë zemërgjera, falin dosjebërësit dhe kodoshët e tyre, sepse kanë falur edhe shumë gjëra më të shtrenjta e më të dashura për popullin e tokën. Si ka thënë lideri i ndjerë i Selisë së Shenjtë, Papa Gjon Pali II (alias shkrimtari polak Karol Vojtila), kriminelët duhet të falen, por nuk duhet të harrohen. Ndaj, jeta e viktimave duhet të zhdosjeizohet për hir të opinionit, të lirohet shpirti i viktimave gjallë dhe të çlirohet historia e popullit të nëpërkëmbur e të ndaluar, të bindet bota se Maqedonia është përshëndetur pakthyeshëm me komunizmin, njëmendësinë që krijonte antishqiptari.

Zhdosjeizimi i biografive të dënuara dhe të poshtëruara më vonë të tekste-shkruesve shqiptarë duhet të bëhet sa më shpejt, më saktë dhe pa dhelpëri deri në shkallë të rehabilitimit ligjor (lustrues) edhe për një arsye: Kohët e fundit në faqet e internetit publikohen lista emrash të kodoshëve e spiunëve, ata që shkaktuan vrasjen, burgosjen e përndjekjen e shkrimtarëve. Shpesh mes kodoshëve figurojnë vetë shkrimtarë të burgosur e të përndjekur, sa njeriu që i merr informatat e pagdhendura fiton bindjen se shumë shkrimtarë paskan qenë kodoshë të përpunuar nga UDB, madje edhe kundër vetes. Ndonjë hartues listash përpiqet ta mjegullojë rolin e tij keqbërës, tjetri hakmarrës fut pameritueshëm dikë, të tretët pandehin se mund ta fshehin përjetësisht të vërtetën, disa heshtin duke ndërtuar yjësi andrallash për rikthimin e sistemit të sigurimit KOS. Paqartësia autoriale e listave me emrat e kodoshëve, viktimat e singularizmit jugosllav (lexo: maqedonas) shpirtërisht i ri-vret, i ri-burgos, i ri-përndjek, i ri-censuron në të gjallë dhe druhen se vepra e tyre nuk do të nderohet edhe në pas-jetë, duke i bindur fëmijët e të afërmit e viktimave të komunizmit se prindërit e tyre paskan qenë antikombëtarë!

Gjatë Jugosllavisë së Titos mediokritetet e tubuara rreth partisë së vetme LKJ (atdhetarët e intelektualët e rrallë dialektikisht i shuante shteti), me injorancë semantike të fjalive patriotizmin e tyre proletar e artikulonin me betimin “Pasha fenë e Muhamedit, a ina komunista a jo?” Doktrina hipokrite e tyre për mendjen populiste të hipnotizuar ishte e kapshme, kurse për intelektualët e urtakët e popullit dukej farsë deklarativiste politikaneske, sepse feja fisnike e Muhamedit asgjë të përbashkët nuk kishte me komunizmin kundër-islam, madje antipode me njëra-tjetrën. As shterpësia dehumanizuese e ndonjë personi në komunizëm dhe laurimi i tij për “humanizëm, ndikim në popull” s’ ka të përbashkët me veprën e devotshme të së lumnuemes Nënë Tereza. Analogjikisht shpërputhës është emblematizimi e laurimi i klanit kulturo-letrar me biografi plot njolla në Tomorin (jo Olimpin e tyre) e dijes e letërsisë, me tendencë përfaqësuese para botës (duke i përkthyer e promovuar në gjuhët e ndryshme) si të ishte shlyer kujtesa popullore, ende pa vdekur dëshmitarët e dëshmitë e freskëta e të pa-rehabilituara të vuajtjeve, kronikanët e krimit e të dënimit të përjetuar.

*Botohet me shkurtime. Titulli është redaksional