Zhurmë rreth një çelësi në Evropë
T ndodhurit e gjenocidit n Gadishullin Ilirik, varrezat masive pushtonin hapsirn deri t Guri i Shpuar. Kthehesha nga Klni. Besoja se Evropa nuk do jet ajo far e kishte par Fishta. N guaskn e vet do mbyllet, shtetet q zgjoheshin mund t frymonin. Kt e dshmon e drejta pr t lvizur, pasaporta. Fatkeqsisht, ksaj here nuk isha i barabart me t tjert. M mungonte shumka. Friksohesha se mos do t mbesja i fundit n maratonn kah Kodra e Diellit. Kisha pyetur pr shumknd q nuk ishin m. Po un si ta gjej shtpin kur m kishte humbur edhe elsi, q n Bremen, n Takimin Ndrkombtar t PEN-it, ishte
aq zhurme rreth tij. Dikur kisha shkelur n vendin tim q kishte humbur edhe oxhakun q nuk tymonte e ku nuk pushonte as Zogu i Kombit. M von zura t’i zbuloja rrugt q shpinin n qendr t qytetit, aty pash dhe ann tjetr t jets q i kishte shptuar vdekjes. Pastaj kisha filluar t’i shfletoja librat dhe t ndalesha para ndonj pikture t viteve t vona. Kisha krkuar mesazhin. Ajo q m habiste ishte shfaqja e artistve vizuel. Me instalacionet e tyre pr her t par shiheshin npr galerit tona. Nuk u mungonte guximi intelektual i artistve vizuel q sillnin mesazhe groteske, megjithat e kaluara nuk ishte harruar ende nga plagt e vendit. Megjithat, ktyre revoltuesve nuk u mungonte mllefi dhe zjarri pr t thn t vrtetn. N mes tyre dallohej pr vizionin e guximin intelektual Zeni Ballazhi. N do instalacion t tij na bnte t besonim se ajo q e thoshte prmes veprs s tij ngrihej n mbrojtje t identitetit kombtar, t paguar dhe me jet. Njra nga to, Kafka e bullit me ata sy t mjegulluar q e kisha par, m prcillte derisa zhdukesha nga shkalla e fundit. At kafk nuk mund ta harroj, se ishte nj simbolik e tmerrshme. Por ecejaket e mesazhet e Zenit ishin t lexueshme. Kt e pash edhe n realizimin e tems Identiteti. Pas shum hulumtimeve ky artist i talentuar na zbulonte se pas asaj q ndodhte rreth nesh, nuk i duhej m shum se nj lkur dashi, pakz ironike, por ajo lkur do t’i mbshtillte t gjitha klithjet e trupat e coptuar, por artisti do t’i hedh aty fjal e shkronja shqipe. N t vrtet, me lkurn dshironte t na tregonte lashtsin ton, me t ishte mbshtjell, thoshin, shpesh dhe Nna Terez sapo ndiente ndonj ligsi. N Oslo (1979) me rastin e marrjes s mimit “Nobel” pr Paqe kishte deklaruar: “Un gjithmon e kam n zemr popullin tem shqiptar. Shum luti zotin q Paqja e tij t vjen n zemrat tona”. Instalacioni Lkura e dashit, ku prmes shkronjave kaligrafike, na kujton lashtsin iliro-shqiptare. Prkthyesi i lutjeve t Nns Terez n gjuhn gjermane, Hans Joachim Lakschi thot: “Me gjith randesn kolosale t thatsis spirituale âsht mâ heroike nga do fitore kreshnike me shpat e pushk…” Instalacioni v n spikam t kaluarn ton t lasht, megjithse ndaj ksaj figure nacionale nuk prajn tellallxhinjt. Shkuan t marrt aq larg, sa t mohojn edhe origjinn e Nns Terez, por kjo sht karakteristik e popujve t varfr q bjn mos ta mbajn botn n tension. Mirpo, me t pabest na mungonte kuraja. Besonim se fqinjt gllabrues do t qetsohen, harruam se t paidentitett bjn mos t dalin n siprfaqe: cave duke u rrmbyer figurat nacionale e t tjerve duke u nprkmb historin, kulturn e shpirtin e gjeniut. Kto vazhdojn t ndodhin edhe tani. E gjith kt t keqe Ballazhi na thot edhe n instalacionin Bunkeri, nj sukses tjetr, metafor e zymt para bots, q u vu n lvizje, n katr rrota. Bunkeri do t dal nga hapsira e mbyllur dhe lvizja e tij do t thot se ballkanasit nga skterra e tmerrit ndoshta do t lirohen. Artisti beson se ky bunker do t shprngulet edhe nga qendra e Shkupit pr t’i treguar bots se gjrat ndodh t ndrrojn si dhe sistemet shoqrore e politike. Fatkeqsisht, paskemi harruar se dikur Shkupi na ishte kryeqyteti i Vilajetit t Kosovs. Tekstin e mbyll me nj thnie t mikut ton, q na u gjet n koht m t vshtira aty n Reak, Uliam Vokerit: “Mos i humbni vlerat kombtare q i keni pasur”.
Kt njeri t madh shpesh duhet ta kujtojm dhe t mbahemi pr rrnjt tona.
(Ulpian, 2010)