...askujt nuk i shkonte mendja te puna mendore

Që kur isha i ri, miq, po edhe të njohur dashamirës, të cilët ishin në dijeni të udhëtimeve të mia nëpër Shqipëri

Q kur isha i ri, miq, po edhe t njohur dashamirs, t cilt ishin n dijeni t udhtimeve t mia npr Shqipri (1906 deri n 1912) dhe t interesit tim pr studimet albanologjike, m kishin kshilluar t shkruaja dika pr kt tem. Kundrejt ktyre nxitjeve qllimmira un jam treguar gjithmon i prmbajtur dhe kjo pr dy arsye: e para, se nuk e kam quajtur kurr personin tim t rndsishm sa duhet dhe e dyta, se nuk i kam mbivlersuar kurr dijet e mia.Por ngulmimi i miqve dhe i t njohurve t mi t mir m shtyn nj dit prej ditsh t’i futesha nj sprove. Prfundimi i ktij vendimi qen ato veprat e vogla t rinis t cilat u hartuan dhe u botuan ndrmjet 1906-s dhe 1912-s, shkrime t krijuara n nj koh t lumtur, entuziaste, madje pasionante, do t thosha, t jets time. Shprehjet dhe mendimet, tablot dhe konceptet e tyre pasqyrojn ngazllimin e tepruar pr vendin tim dhe njerzit e tij dhe, edhe pse prmbajtja i qndron besnike s vrtets, pr shkak t njanshmris s tyre, ato nuk mund t mtojn se i kan
ndonj shrbim shkencs. Ndonse, nga ana tjetr, as e patn kurr kt qllim dhe u menduan thjesht si prshkrime udhtimi apo polemika me qllim t mir.

Pas vitit 1912 fati e deshi q un t qndroja n atdhe, n Shqipri. lirimi prej sundimit otoman, pavarsia e tij, solln realizimin e idealeve q pata ndrruar n rinin time.

Un i shijova plotsisht knaqsit, po edhe hidhrimet e shumta q na solli ky sukses i papritur, por jam gjithashtu i bindur se, hiq qndrimin tim t prkohshm, sa vullnetar aq edhe t detyruar n Shqiprin e lir t viteve t para nuk do t kisha jetuar dot gjat atje. Frkimet e t gjitha llojeve, mungesa e rendit dhe intrigat, keqkuptimet edhe pr gjrat m t thjeshta, ishin n Shqiprin e asaj kohe dukuri bashkshoqruese normale pr do kmbim mendimesh dhe pr do veprimtari. Ato ishin pasoj e papjekuris shpirtrore, shoqrore, ekonomike dhe politike t popullit, por n radh t par i zvetnimit moral t shtresave te larta dhe t mesme, q me krkesat dhe mtimet e tyre t pathemelta ia rnduan aq shum jetn shtetit t ri, sa vshtir q ai t rritej e t zhvillohej i shndetshm. Kaosit t vshtirsive t brendshme i shtoheshin ngatrresat e shteteve fqinje, t cilat kan qen prej kohsh nj krcnim i prhershm pr ekzistencn e Shqipris: grekt, serbt dhe italiant, por edhe turqit, rrekeshin t‘a mbysnin q n shprgnj kt foshnj t lindur mes njerkash smirzeza. T mos kishte qen dora shptimtare e Monarkis Austro-Hungareze ( s cils, me hir apo pahir, iu bashkua edhe Italia), q u ngrit n mbrojtje t Shqipris, prpjekja e par pr t krijuar nj Shqipri t mvetsishme, do t kishte qen sot nj ndrr tashm e harruar. Pastaj pllakosi Lufta e Par Botrore. Pushtimi i Shqipris nga trupat e shteteve t ndryshme ndrluftuese, lufta e t gjithve kundr gjithkaje q mund t quhej rend, tradit, e drejt dhe ligj, dallgt e pasioneve t lshuara nga zinxhiri, q prmbytn edhe Shqiprin pr katr vjet t tra, t gjitha kto lan gjurm t thella n formimin e Shqipris dhe t shqiptarve.

N kto rrethana askujt nuk i shkonte mendja te puna mendore. Edhe pasi mbaroi lufta u desh nj koh mjaft e gjat deri sa t mnjanoheshin vshtirsit politike dhe ekonomike. Pas rnies s sundimit turk dhe t trysnis s tij, Shqipria u b nj mendin. Rendi i vjetr patriarkal i jets, sado primitiv, kishte mundur sadopak, t‘a mbante m kmb strukturn e mykur shoqrore, e cila q nga koha e reforms s Tanzimatit kishte filluar t shkrmoqej. Pastaj doln rishtar aguridh me idet e tyre t parakohshme q filluan, edhe ata, ta shkundnin me sa mund kt bina. Fillimisht ishin vetm orvatje t druajtura, por sidoqoft ishin veprime q e oroditn popullin, prishn rendin e tij jetsor dhe krijuan probleme t reja, zgjidhja e t cilave n rrethanat ekzistuese ishte e pamundur.

Ky lmsh, me emrimin si Kryeministr t peshkopit ortodoks Fan Noli n vitin 1924, erdhi dhe u shndrrua n nj kaos t paprshkrueshm q, detyrimisht, i solli popullit shqiptar diktaturn e Ahmet Zogut, diktatur e cila, natyrisht, nuk u prgjigjej idealeve t nj shteti demokratik, por s paku i siguronte vendit qetsin politike. E n kto rrethana, afrmendsh, nuk ishte aspak e kshillueshme q, duke jetuar e punuar n vend, t shkruaje t vrtetn pr Shqiprin.

Tendosja e ksaj pasigurie politike q zgjati dymbdhjet-pesmbdhjet vjet, e bri popullsin qytetare m t pjekur politikisht, por edhe m t paprgjegjshme. Shpirti i saj u trazua, mendja e saj u pushtua nga nj frym kryengritse. Dhe nuk kishte m qeveri, nuk kishte m udhheqs q mund ta bnte zap! Shtresa e mesme, pra ajo borgjezi mjerisht e pakt, e cila me ndikimin e saj t kufizuar, me mjetet e saj financiare jo aq t mdha, me dijet m se modeste dhe organizimin tejet mangsor, kurr nuk do t kishte shpresuar t merrte pushtetin u frynte urve tashm t shuara e t mbuluara nga hiri t urrejtjes klasore, pr t krijuar kshtu kushtet e prmbysjes me dhun t rendit shoqror dhe politik. Shtresa e mesme dhe gjysm t arsimuarit n gjirin e saj, e ndjenin veten t ln pas dore. Po a kishin t drejt? Un mendoj q jo. Nga radht e saj kishin dal pothuajse t gjith npunsit shtetror, t gjith msuesit dhe oficert po ashtu i prkisnin ksaj shtrese. Dhe sa m tepr q konsolidohej shteti shqiptar, aq m shum, nprmjet arsimimit t tyre, dilnin n sken element t rinj, aq m e madhe bhej mundsia e shtress s mesme pr t shtn n dor administratn shtetrore. Por shtresa e mesme nuk dshironte t priste, ndaj edhe komunizmi gjeti truall pjellor n at fush t kaosit shoqror e politik dhe t lufts pr pushtet. N periudhn 1925–1939, shtresa e mesme, ziliqare pr pronat dhe ndikimin q bejlert zotronin ende, u verbua aq shum nga urrejtja, sa jo vetm nuk e pikasi rrezikun komunist q po vinte, por, pa vetdije, edhe ndihmoi suksesin e tij.

Duhet t pohoj kshtu, se n kto rrethana krejt t papranueshme dhe bezdisse pr qenien time, e kisha t pamundur t shkruaja dika. Gjat fmijris un nuk kisha pasur thuajse asnj kontakt me popullin. Gjat viteve t rinis e pata par at me syzet e nj entuziazmi t tepruar, kisha formuar nj prfytyrim krejt vetjak pr virtytet dhe cenet e tij, por edhe e kisha dashur at me gjith shpirt! Isha marrosur pas Shqipris: malet e saj t zhveshura karstike, fushat e saj moalore, luginat e varfra, pyjet qerose, m dukeshin mrekullia vet. M plqente gjithka e saj. Njerzit e saj un i shihja ose si heronj t keqkuptuar, ose si martir t prndjekur padrejtsisht. Kjo sepse un dashuroja pikrisht Shqiprin “time”, krijes t dshirave, prodhim t fantazis sime t ndezur dhe jo t vrtetn, e cila vetm m von, n rrjedh t shndrrimeve t lartprmendura, m´u zbulua me tr shmtin e saj reale.

Pas shum e shum zhgnjimesh, rryma e ngjarjeve m hodhi nga stuhia e Lufts s Dyt Botrore n shtrngatn e rrmbimit t pushtetit nga komunistt. S bashku me mijra shqiptar t tjer, dallgt e saj t harbuara m flakn edhe mua n brigje vendesh t huaja. Filloi ather dhe pr mua nj luft e re, por tashm nj luft pr mbijetes! E kjo sht nj luft e vshtir, shum m e vshtir sesa ajo q na u desh t bnim n vendin amtar. Ndonse nj ngushllim m mbeti: dashuria pr vendin tim. Ajo nuk humbi, vetm sa ndryshoi trajt. Prvoja q kisha fituar n prplasje me realitetin m kishte kushtuar shtrenjt, (por ishte shum e vlefshme), forca e qndress sime ishte rritur. Un u zgjova nga ndrrimet - mbase ca si von - dhe zbrita n tok: u lirova nga dashuria ime e tepruar, por edhe nga urrejtja tjetrsuese kundrejt gjithkaje dshtake. Sot un i kuptoj gjrat m mir dhe gjykoj m drejt. Tani, mbase, edhe mund t shkruaj.

Por, sa udi! T njohur, por edhe miq t huaj, si t ishin marr vesh mes tyre, m kshilluan dhe m nxitn prsri t shkruaja kujtimet e mia. E pranova ather, porosin dashamirse t Institutit pr Evropn Juglindore n Mynhen, pr t botuar kujtimet e mia s bashku me shnimet prkatse. Ndonse nuk e pata aspak t leht kt vendim. Shpesh un nuk ndihem i sigurt pr kujtimet e mia, jo aq pr vet ngjarjet, sesa pr at gjendjen shpirtrore aq t vshtir pr t´u prcaktuar, brenda s cils zhvillohen ngjarjet; m duket sikur mes s djeshmes dhe s sotmes ka rn nj perde e rnd, e hekurt, sikur nuk kam qen un, por nj tjetrkush, nj i huaj, i cili i ka prjetuar t gjitha ato q kam par, apo
un vet. sht kjo dobsi kujtese apo frik prpara nj detyre q mund t kaprcej fuqit e mia? Jo. M tepr besoj se sht nj lloj reagimi i natyrshm, nj dshir e pavetdijshme pr t harruar t kaluarn e lumtur n kt koh t pashpres q po jetoj.

Pr t kryer kt pun un nuk pata asnj shnim dhe asnj dokument. Kam hedhur n letr vetm ato q kishte ruajtur kujtesa ime. Shumica e blloqeve t mia t shnimeve, gjith koleksioni im me histori t shkurtra q shkrova n periudhn 1912-19363, dorshkrimi i vyer i t ndjerit tim at me kujtimet e tij, t tra humbn n dhjetor t vitit 1944, kur komunistt konfiskuan bibliotekn ton n Vlor. Nuk kisha pra, rrug tjetr, vese t mbshtetesha n kujtesn time. Dhe ajo, lavdi zotit, nuk m la n balt!

Nga ana tjetr jam i bindur se t gjith ata q m nxitn dhe m’u gjendn pran gjat hartimit t dorshkrimit, nuk se prisnin prej meje ndonj vepr letrare apo shkencore, por vetm dshironin q tabloja e atyre kohve dhe ngjarjeve shum interesante q un kisha prjetuar, t rilindte dhe t ruhej n t mir dhe n dobi t brezave t ardhshm.

Un nuk e di nse i kam prligjur apo jo kto shpresa.

***

Mund t them vetm se fatin e librit tim po e ndjek me zemr te dredhur. Ka t ngjar q prmbajtja e tij t mos sjell shum risi. Fate si imi dhe i klass sime nuk prbjn ndonj dukuri t rrall pr kto koh t trazuara n Evropn Qendrore dhe Lindore. N dekadat e fundit shum nga pinjojt e familjeve q qndronin n majat e hierarkis s shoqris njerzore, jan rrzuar teposht dhe kan humbur nn grmadhat dhe nn pluhurin e marrzis s barazimtaris. ’interes mund t zgjoj pra, prmbysja e nj dere t vogl fisniksh shqiptar?

Megjithat besoj se kam t drejt t them: padyshim ky libr ofron dika q e vlen mundimin pr ta njohur nga afr. Rrethanat evropianoqendrore dhe evropianolindore jan t njohura prej kohsh. Me qindra jan librat ku prshkruhet historia dhe mnyra e jetess s fisnikris gjermane, austro-hungareze, polake dhe ruse. Prkundr, asgj nuk dihet pr shtresn e fisnikve shqiptar, e cila - vetm disa or fluturimi larg pothuaj t gjitha qendrave kulturore evropiane - deri dje ka jetuar dhe vepruar n mjedise thuajse mesjetare. Edhe n kt vend kan ndodhur prmbysje t paparashikuara. Njerz dhe sende jan ndryshuar brenda nats. Asnj ndryshim i mparshm i gjendjes politike dhe shoqrore n pesqind vjett e fundit nuk ka sjell shndrrime m rrnjsore t rrethanave, sesa marrja e pushtetit nga komunistt. Njerzit dhe gjrat iu nnshtruan nj riformimi t dhunshm.

Rom - Mynhen, 1963

Si lidhen fatet e shqiptarve

“Kujtimet” e Eqrem bej Vlors, q ribotohen, pas nj viti mungese n treg, nga Instituti i Dialogut dhe Komunikimit, mund t lexohet sot, me frikn e dyshimt se mund t jemi akoma shqiptart e para 100 vjetve. Prderisa Eqrem bej Vlora, ashtu si dhe plejada e mendimtarve t viteve ‘30, ndrhyjn krejt natyrshm qoft n vakuumin ton shpirtror, ashtu dhe at t trajtimit mendor, t nj jete mendore t gjall, kjo t l pak shpres se far sht ndryshuar n ne. Ndoshta nuk sht vetm kjo arsyeja si mund t lexohen kujtimet e Eqrem bej Vlors, por dhe situatat se si Shqipria qllon duket riprsritje e historis. Pas Perandoris Osmane, pas Lufts s Par dhe t Dyt Botrore, pas komunizmit e lshojn gjithmon Shqiprin n rrjedha sa absurde aq dhe konfuzioni historik. Duke mbetur n procesin transformues shqiptar, ky libr me kujtime sht nj tablo e t panjohurave. Ashtu si Mit’hat Frashri, kmbngulte n smundjen e shqiptarve, s pari pr zbulimin e saj, dhe pastaj shrimin, edhe diagnoza q jep Eqrem bej Vlora sht krejt e qart, edhe pse prmban jetshkrimin e tij, tablo t viteve t fmijris, rinis dhe veprimtaris s tij politike, ekonomike dhe shoqrore. sht gati nj revolt e ngjashme edhe ktij dijetari, me rebelimin e Konics, pr shkak se kishin ndjeshmri t tepruara pr vendin, e donin “Shqiprin e tyre”, si edhe shprehet Eqrem bej Vlora, se “dua Shqiprin time”. “Ato nxjerrin n pah jo vetm tiparet e bukura dhe t mira t karakterit t popullit shqiptar, por edhe gabimet q jan karakteristike pr t dhe q, shpesh, kan pasur pasoja fatale. Prshkrimi i drithijeve, pra bn t mundur t gjykohet sakt pr karakterin e ktij populli dhe t shpjegohen shum gjra q kan ndodhur”, - thot pr kujtimet Vlora.

V. M.