Banka e Shqipërisë dhe Politika
28/05/2005 1. Banka e Shqiperise dhe statistikat
Shqiptaret jane familiarizuar me postulatet: deficiti buxhetor do reduktohet, inflacioni do te jete stabel 2-4 %, te ardhurat buxhetore do te rriten, papunesia do jete ne nivelin 14%, ndersa do te ruhet GDP 6%. Deri ne ’90, komunistet çdo gje e krahasonin me statistitikat e kohes se Zogut, tani pasaardhesit e tyre ideologjik dhe biologjik zhvillimin ekonomik e krahasojne me kohen e Berishes. Nuk arrij te kuptoj se çfare saktesie dhe vertetesie shkencore pritet nga statistikat shqiptare, kur pas 15 vjetesh tranzicion nuk ekzistojne dhe nuk rakordohen statistikat e llogarive kombetare? Pa ekzistencen e llogarive kombetare absolutisht çdo kalkulim, çdo diskutim eshte i pasakte. Çfare presim qe INSTAT, si insttitucion shteteror ekskluziv, me varesi totale nga qeveria te publikoje shifra qe tregojne realitetin? Eshte momenti i zgjidhjes reale te ketij problemi emergjent. Vetem ne kete menyre mund te frenohen makinacionet abuzive te politikeberesve ne fshehjen e se vertetes dhe ne orientimin drejt politikave te gabuara ekonomke. Eshte nje fakt i pakontestueshem qe statistikat e servirura nuk rezultojne nga nje kalkulim i gjendjes reale se ekonomise, por nga loja me shifrat qe bejne zyrtaret politike te Ministrise se Financave dhe Bankes se Shqiperise, me bekimin zyrtar te Qeverise shqiptare. Eshte ne nderin e politikeberesve te çdo lloj spektri politik qe te pranojne se “ hyneret “ e tyre zene fill ne momentin kur u shpall ne teori fitorja e nocionit kapitalist te zhvillimit ekonomik ne Shqiperi. Rezultatet e dobeta te punes se Shqiperise i kane fillimet ne ’91–shin me ndryshimet ne sistem, te cilat erdhen si pasoje e renies se sistemit social te transfertave automatike buxhetore Nje pohim i tille eshte bere me mjaft korrektese nga Banka Boterore ne raportin “ Shqiperia, performancen me te dobet fiskale 2004”. Mjaft domethenes eshte fakti qe gjate periudhes se “invazionit te kuq“ pushtetaret sa here jane ndodhur para skandaleve potenciale teknikisht i jane referuar te dhenave te institucioneve nderkombetare, duke i konsideruar si “barka e shpetimit”. Por, ata harrojne se tani e kane kaluar cakun dhe nuk kane partner ne mashtrimet e tyre Te mos harrojme se behet fjale per nje korrupsion shteteror qe reflekton ne nje semundje endemike te sistemit, per te cilin uroj qe te mos kete bashkepunetore te tjere perveç autoreve (klika ne fuqi). Jemi deshmitare te debatit deri ne fyerje mediatike ne mes BSH, INSTAT dhe Ministrise se Punes per numrin e te papuneve ne Shqiperi. Po keshtu dhe te “bufonadave“ te krereve te Ministrise se Financave dhe BSH mbi shpenzimet qeveritare te 2005 etj. Politikat ekonomike nuk jane abstrakte, por konkretizohen mbi nje sistem kompleks sasior e cilesor agregatesh teknike. Nese kemi te bejme me perceptim te gabuar te ketij sistemi te dhenash statistikore, atehere perfundimi dihet. Do perballemi me politika te gabuara.
2. Banka e Shqiperise dhe politika.
Shkarazi ish–governatori i Bankes se Shqiperise, Kristaq Luniku, permendi pak dite me pare ne nje interviste te Zeri i Amerikes dhe “sukseset“ e Bankes Qendrore. Permenden “arritjet“ ne politiken monetare, ne stabilitetin makroekonomik, normat e interesit dhe per bonot e thesarit. Me sa arrita te kuptoj, ish–governatori ne menyre e tij te njohur “enigmatike“ i largohet impaktit te politikes shqiptare ne funksionimin e institucioneve fiananciare e bankare.
Ne teori, Banka Qendrore mund te quhet e pavarur vetem nese respektohen realisht kornizat ligjore ne raportet e saj me politiken dhe institucionet kushtetuese te Kuvendit. Keto raporte reale mund te realizohen vetem nese e gjithe veprimtaria e bankes mbeshtetet ne tre kollona: pergjegjshmeria, pavaresia dhe transparenca. Nuk jane objekt i komentit tim “bemat“ e Shokut Çim Cani, mekembesit te z.Luniku ne postin e Governatorit te BSH, aktualisht ne stazh partie prane “shokeve te idealit“ ne organizaten e partise “meme“ ( Fakulteti Ekonomik ). Besoj se Kiçoja dhe shqiptaret nuk e kane harruar faktin se “naivi i lindur“ Cani nuk dinte se ka inventar thesari te shtetit ne Krrabe (faturen e vjedhjes e paguan ca gomare “hajdute“ dhe pronaret e tyre). As vjedhjen 600000 euro ne daljen e kartemonedhes se re (faturen e pagoi zv/governatori Dhame Pica). As faktin se eshte projektuesi dhe zbatuesi i ndertimit te nje sistemi unikal bankar, ku 95% te monopolit bankar e kane te huajt. Ky bashkautor dhe zbatues i teorise se ”portave te shqyera” ne sistemin bankar, harron se vetem rreth monumentit te Skenderbeut, ne me pak se 500 meter katrore siperfaqe jane instaluar kater banka greke dhe nje banke ”teper e fuqishme” bullgare. Nuk jam partizan i nacionalizmit ekonomik, por jam kunder politikes ekonomike te ”hanit pa porta”. Le t’i referohemi Italise, nje vend me nje kulture te vjeter liberale ekonomike. Italia ka 800 banka ne sistem dhe kohet e fundit eshte bere polemike e madhe per blerjen e dy bankave italiane nga te huajt. Behet fjale per blerjen e bankave “Bnl“ dhe “Antonveneta“ nga holandezet e Abn Amro dhe spanjollet e BBVA. Le te marrin pak shembull nga kolegu i tyre, Governatori i Bankes se Italise, z.Fazio ne qendrimin e tij per kete problem. Eshte mallengjyes fakti qe ky “Shvejk i bankave“ gjithmone ndodhet ne vendin dhe kohen e gabuar, si dhe ne rastin kur nuk dinte se po vidheshin ndihmat nga dueti Nano–Levante & Co (ne ‘91 Shoku Cani ishte zv/kryeminister i ustait te tij, Nano). Nuk do jete e larget dita qe do kemi rastin te diskutojme ne teori dhe te konkludojme ne praktike per menyren si eshte menaxhuar sistemi bankar ne periudhen ‘97 –‘04 .
Objekt i komentit eshte: a ka impakt politika shqiptare ne respektimin e pavaresise se Bankes Qendrore? Behet fjale per nje teori te mirefillte politiko – ekonomike : per nderhyrjen e politikes ne ekonomi. Per te arritur nje konkluzion per realitetin shqiptar do i referohemi Bankes se Shqiperise. Nese nisemi nga perkatesia politike e anetareve te Keshillit Mikeqyres dhe “xhaketave te kthyera“ te kohes se Qako Mihalit, te gjithe jemi te ndergjegjshem per pozicionimin e tyre te “eger“ partiak. Pra, eshte nje problem i ezauruar. Per t’i freskuar kujtesen “shokeve qendrore“, te BSH qe “vikasin“ per nenin 24/1 te perdorur nga qeverisja demokratike, i ftoj t’i referohen faktit se ne periudhen ’93 – ’97, asnje nenpunes i BSH nuk eshte hequr nga puna me kete nen. Ndersa kur erdhen “bankieret e kuq“ ne krye te BSH, brenda nje dite realizuan spastrimin masiv te 40 nepunesve te Bankes se Shqiperise me motivacionin politik “pakesim i vendit te punes“. Akoma sot asnje nga zyrtaret e Bankes Qendrore nuk ka marre guximin te kerkoje falje publike per kete genocid politik te ushtruar ndaj nje grupi nepunesish, gjynahi me i madh i te cileve ishte te qenurit demokrat. Nje fakt i tille ne sensin praktik pasqyron pozicionin politik te ketij institucioni. Duke dashur t’i mbetemi besnik objektit te diskutimit, pretendoj se esencial eshte gjykimi per pozicionin e ketij institucioni, strategjia qe ndjek dhe efektet ne sistemin tone ekonomik. Do i referohem fakteve te koheve te fundit.
Ka pak kohe nga momenti kur Keshilli Mbikeqyres i BSH vendosi ne menyre “historike“, ulja e normes baze te interesit qe do te zbatohet per marreveshjet e riblerjes (REPO) ne masen 5.0%. Ne radhe te pare eshte detyre e politikeberesve te BSH qe te kalkulojne ne menyre shkencore masen reale te normes se interesit, duke mos lejuar bankat e nivelit te dyte (qe per fatin tone te keq jane te huaja) te pasurohen ne menyre abuzive ne kurriz te gjithe shqiptareve. Ka ardhur koha qe “shkencetaret“ e BSH te kuptojne se nuk jane ato qe nominojne normat e interesit. Norma mesatare e ponderuar e interesit per çdo ankand si rregull duhet te percaktohet nga ligji baze i ekonomise se tregut : kerkese – oferte. Pra nga njera ane kemi kerkesen e qeverise per borxh dhe nga ana tjeter oferten e “publikut“ per te dhene hua. Por absurdi ne Shqiperi qendron ne faktin se “publiku“ real eshte zevendesuar me banka te nivelit te dyte. Ky ”publik” i konvertuar ne menyre diabolike ne banka te nivelit te dyte kur japin hua (shtetit), natyrisht qe do kerkojne nje norme me te larte se kosto e parase qe do te ofertojne. Mendoj se mbajtja e normave artificialisht te larta te interesit ka te beje kryesisht me mospjesemarrjen e publikut real ne ankande te bonove. Me publik real kuptoj individet dhe subjektet private, te cilet per fat te keq as nuk e njohin nje mekanizem te tille. Ne kete moment eshte mjaft shumedimensional roli i BSH ne afrimin e ketyre aktoreve kyç te tregut dhe heqja dore nga ”diabolika” informatike. Nje nga menyrat me efikase te afrimit eshte lejimi i publikut real per pjesemarrje falas ne ankandet e bonove te thesarit. Si shembull mund te merret Banka e Italise. Shteti italian paguan komision bankave te nivelit te dyte 0.2% te interesit per bonot me maturim te shkurter dhe nje interes 0.3 per obligacionet ”long term”. Nese do veprohej keshtu tek ne atehere shteti do paguante 0.2% komision per bankat e nivelit te dyte dhe jo 1.9% siç ndodh aktualisht. E thene shqip ketu kemi te bejme me “fajde“ elektronike qe perben nje fitim (vjedhje) te bankave te nivelit te dyte. Per te qene sa me i lexueshem ne konkluzione, dhe per refraktuar per menyren se si eshte vjedhur ne menyre konstante qytetari dhe shteti shqiptar, po i referohem dy ankandeve paralele te bonove te thesarit te zhvilluara ne Shqiperi dhe Itali, ne janar 2004.
Interesi i repove Banka e Shqiperise = 5.5 %
Interesi i bonove te thesarit 3 muaj = 6.36 %
Interesi i bonove te thesarit 6 muaj = 7.59 %
Interesi i bonove te thesarit 12 muaj = 8.49 %
Interesi i repove BCE ne Itali / Evrope = 2 %
Interesi i bonove te thesarit 3 muaj = 2.003 %
Interesi i bonove te thesarit 6 muaj = 2.065 %
Interesi i bonove te thesarit 12 muaj = 2.283 %
Publiku eshte fare i qarte per diferencen ne vlere absolute dhe relative ndermjet interesit te repove te Bankes se Shqiperise dhe interesit te bonove te thesarit te shtetit shqiptar. I ftoj lexuesit t’i referohen situatave analoge ne Itali dhe ne gjithe eurozonen. Absurdi eshte fare i qarte: ne Shqiperi me repo te BSH 5.5%, kemi bono thesari 3 mujore me 6.36%, kurse ne Evrope kemi repo te BCE me interes 2% e bono me interes 2.003%. Çdo shqiptar paguan 6.36% interes per borxhin e tij ne kushtet e repove prej 5.5%. Nese bejme nje llogaritje mbi bazen e ketyre kordinatave te mesiperme na rezulton se shteti shqiptar ne kete periudhe ka pasur nje borxh prej 2800 miliarde leke. E gjithe kjo eshte nje borxh i “turpshem“ dhe i padrejte ne kurrizin e te gjithe shqiptareve dhe nje fitim i pa merituar i bankave te huaja. Ne periudhen kur jane bere kalkulimet e mesiperme ne Shqiperi na rezulton se dy bankat me te medha qe kane monopolin e kursimeve (mbi 70%) japin interesa me libreza kursimi 3 mujore vetem 4.40%. Nese nje arsyetim te tille e zgjasim ne menyre ekonometrike per periudha te gjata kohore na rezulton nje humbje prej dhjetera miliona euro e shtetit shqiptar dhe nje grabitje elektronike e bankave te huaja ne kurriz te qytetarit me te varfer te Evropes. Nuk e di se sa i vret “ndergjegjja“ politikeberesit shqipfoles te BSH per situaten ku e kane katandisur sistemin bankar. Nga e gjithe kjo “kuzhine“ elektronike e servirur nga Banka e Shqiperise bazuar ne nje “terr“ informatik, demagogjia punon vetem ne sensin diabolik: Banka e Shqiperise nxjerr me “fitim artificial“ nje sistem bankar “te shendoshe“ ne kurriz te shtetit, por ne radhe te pare te qytetareve shqiptar. I referohem Governatorit aktual te BSH qe ne nje nga “dekllaratat“ e tij e perkufizon sistem bankar me “fat“. Mendoj se fati i sistemit bankar dhe i politikeberesve nuk qendron ketu, por ne pamundesine e publikut per te kuptuar se çfare luhet ne kurrizin e tyre.
Se ç’kuptojne me vendim “historik“ historianet e BSH vetem ata e dine. Nese duan te bejne historine, s’duhet te harrojne se vetem ne ‘04 eshte ndermarre pese here nje nisme e tille e ne te gjitha rastet eshte quajtur vendim “historik“. Per lexuesin e thjeshte mund te sqaroj se ne kushte normale arsyet kryesore qe duhet te nxisin Banken Qendrore ne ndermarrjen e nje operacion te tille jane:
1. Mbajtja nen kontroll e inflacionit dhe forcimi i lekut,
2. Prodhimi bujqesor i bollshem,
3. Perdorimi eficent i te ardhurave nga privatizimet strategjike,
4. Mbeshtetja me e mire e nevojave te ekonomise per kreditim nga sistemi bankar,
5. Reduktim i problemeve energjetike,
6. Situata monetare dhe fiskale nen kontroll,
7. Shpenzimet qeveritare dhe deficiti buxhetor brenda parashikimeve.
P.S. Marre nga interneti. Faqja e Bankes se Shqiperise
Para se analizojme ne menyre iterative bllok-skemen e mesiperme, shtroj pyetjen: eshte e pergjegjshme dhe transparente Banka Qendrore ne ndermarrjn e e nje operacioni te tille financiar. A respekton ne kete rast Banka Qendrore dhe Governatori i saj, betimin e bere per ruajtjen e pavaresise dhe imunitetit te veprimtarise se saj? Po mundohem te jap nje pergjigje, e cila nuk pretendoj te jete “pergjigje e arte“. Nga “Historia e PPSH“ ose ”Dhjata e Vjeter ” e anetareve te Keshillit Mbikeqyres te BSH, kemi mesuar se kur merren vendime te tilla “historike“ duhet te dime nese ka ardhur koha per ekzekutimin e tyre:
Vendimi “historik“ eshte marre me 30 mars 2005. Mbeshtetur ne eksperiencen boterore dhe nga teorine bankare rezulton se operacione te tilla nuk ndermerren ne asnje rast ne prag te zgjedhjeve parlamentare (sidomos ne vitin e fundit qeverises). Na rezulton se vendimi “historik“ i Bankes se Shqiperise eshte ekzekutuar pikerisht dy muaj para zgjedhjeve. Le te na japin ndonje rast analog politikeberesit e BSH, qofte dhe nga fqinjet tane te nderuar, me te cilet jemi ne “gare“ per integrim financiar ne BE. Le t’i referohen Maqedonise, Serbise, Bosnjes pa tentuar drejt Turqise, Rumanise dhe Greqise. Pse nuk marrin si sistem konvergjence qendrimin e Bankes Qendrore te Bullgarise para zgjedhjeve parlamentare? Pra, jemi dy vende analoge nen asistencen e vazhdueshme te FMN-se dhe Bankes Boterore. Nisur nga mungesa e integritetit, pozicioni jotransparent dhe i papergjegjshem i Bankes Qendrore, keto vendime kthehen nga vendime ekonomike ne vendime “diabolike“ politike. Nje levizje e tille e normave te interesit ne prag te zgjedhjeve parlamentare ben qe te stimulohet qeveria ne fshehjen e shpenzimeve buxhetore pa pasur nevoje per “axhustime“ nga Komisione Parlamentare te tipit “Bufi“. Si rezultat behet e mundur qe ne sistemin makroekonomik te perfshihen shpenzime buxhetore “fine“ pa perfshirjen e tyre ne buxhetin e aprovuar nga parlamenti yne “i nderuar“. Pra, behet fjale per shpenzime te “padukshme“ qe ne fakt shkojne ne miliona euro. Nese “shoket e nderuar“ politikeberes kane ndonje pretendim per faktin e permendur me siper, ju jap te plote ne te ardhmen skemen e plote “diabolike“ te situates analoge te perdorur ne zgjedhjet parlamentare 2001. Ketu nuk behet fjale per shfrytezimin e fondeve publike ne sensin e rritjes se pagave te buxhetoreve apo per “çikerrima“ te tjera, por per fonde teper te medha, te cilat i rendohen kurrizit te drobitur te taksapaguesve shqiptare. Ne kundershtim me eksperiencat ekonomike bashkekohore, qeverite e korruptuara realizojne nje “disipline financiare“ te programuar, pra shterngim i shpenzimeve dhe rritje e te ardhurave vetem ne dy vitet e para te pushtetit, leshime ne vitin e trete dhe “prerje shiritash“ ne vitin e katert. Ne te njejten kohe keto lloj qeverish antikombetare (siç eshte rasti i qeverise aktuale), pa pasur nevojen e akteve normative per kerkimin e akteve normative shtese nga Parlamenti dhe pa pasur nevoje per ndryshimin e ligjit te buxhetit te shtetit qe sanksionon financim drejtperdrejt nga Banka Qendrore ne masen 5%, intrigojne skema te tilla “diabolike“, siç eshte ajo e uljes se normave te interesit parazgjedhor. Ne kuadrin e respektimit te pozicionit transparent te BSH dhe Ministrise se Financave do ishte me vend qe te publikoheshin nivelet e stokut te brendshem, duke eliminuar rritjen e shpenzimeve korente dhe te investimeve pertej kufijve normativ. Nje menaxhim “diabolik“ i borxhit si efekt i pompozitetit elektoral do kishte pasoja katastrofike ne stanjacionin e borxhit publik, me tendence rritje ne borxhin e brendshem. Perben nje çudi fakti se asnje parti politike nuk ka perfshire ne programin e saj kursimet publike dhe stabilitetin e borxhit. Po t’i referohemi situates aktuale te borxhit publik na rezulton se shuma e akumuluar e borxhit publik qe Shqiperia u detyrohet bankave dhe vendeve te huaja tashme ka kaluar vleren e nje miliard dollareve. Rritja galopante e borxhit ka si pike kritike vitin 2000. Ne vitin 2001 borxhi publik arriti ne 687 milione dollare nga 616 milione qe ishte ne 2000. Po te vazhdojme me analizen korente do perballemi me nje situate te frikshme. Na rezulton se borxhi publik per nje periudhe katervjeçare eshte dyfishuar. Ne vitin 2002, ky borxh arriti 979 milione USD, ne vitin 2003 ne 1.2 miliarde USD dhe ne vitin 2004 shqiptaret jane ”borxhlinj” te botes ne nje shume prej 1.389 miliarde USD. Do ishte ne nderin e ”shokeve qendrore ” te BSH qe para se te kerkojne binjakezime utopike me Bundesbank apo Federal Reserve, te jene transparente para shqiptareve dhe te tregojne se ne çfare borxhi i ka groposur qeverisja antikombetare aktuale. Çdo shqiptar duhet te kete parasysh qe ky eshte nje borxh, te cilin do ta paguajme ne dhe femijte tane. “Te mjeret“ shqiptare! Akoma sot nuk e dine se zgjedhjet parlamentare 2001, gjate fushates elektorale u shpenzuan dhe te ardhurat e kestit te dyte te privatizimit te AMC, rreth 43 milione USD (nga 85 milione USD ne total). Nese nuk eshte e vertete, atehere te na tregojne destinacionin e shpenzimit te parave te privatizimeve strategjike, e pasurive kombetare te vendit me te varfer te Evropes. Le te behen te pakten nje here te pergjegjshem e te tregojne se ku kane perfunduar milionat e takses se rruges se shokut Pandi Majko. E vetmja gje e pasigurt per momentin eshte se cilit nga “qengjat e kopese“ se privatizimeve skandaloze, Fatos Protopapa (Nano) i ka “vene syrin“ per ta bere kurban elektoral. Eshte per te ardhur keq per shqiptaret e thjeshte, sepse gjithe kjo kakofoni socialiste behet nen slloganin “Mbro te ardhmen“. E perkthyer ne shqip kjo do te thote: “Mbro te ardhmen, mbro vjedhjet tona“. E gjithe kjo maskarade behet per çimentimin e pushtetit “te kuq“ nepermjet manipulimit te politikes, mediave dhe biznesit. Strategjia e perdorimit te ketyre skemave diabolike eshte venia ne funksionim e te gjitha mekanizmave qeverisese me qellimin e perfshirjes se faktoreve me te rendesishem te jetes publike te vendit dhe te konvertimit te tyre ne aleate te qeveritareve aktuale. Perdorimi “diabolik“ i buxhetit te shtetit dhe perdorimi i parave te pista ne kete pragzgjedhje parlamentare eshte me evident se kurre. I keshilloj “shoket qendrore“ te Bankes se Shqiperise qe te jene “ syhapur “ siç i ka mesuar Partia, sepse ortaku i tyre ne kete pazar eshte Qeveria shqiptare, e cila eshte ne “pole position“ te te gjitha “hipodromeve“ te Evropes per sa i perket “galopit“ te korrupsionit, kriminalitetit, prostitucionit, pastrimit te parave, kapjes se shtetit, informalitetit etj. Per me tej çdokush eshte i lire t’i referohet raporteve te FMN-se, Bankes Boterore, USAID, PNUD etj. Te me ndjejne “shoket qendrore“ te Bankes. Besoj se e kuptojne se nuk ishte momenti per te ndermarre iniciativa te tilla “historike“.
Shqiptaret jane familiarizuar me postulatet: deficiti buxhetor do reduktohet, inflacioni do te jete stabel 2-4 %, te ardhurat buxhetore do te rriten, papunesia do jete ne nivelin 14%, ndersa do te ruhet GDP 6%. Deri ne ’90, komunistet çdo gje e krahasonin me statistitikat e kohes se Zogut, tani pasaardhesit e tyre ideologjik dhe biologjik zhvillimin ekonomik e krahasojne me kohen e Berishes. Nuk arrij te kuptoj se çfare saktesie dhe vertetesie shkencore pritet nga statistikat shqiptare, kur pas 15 vjetesh tranzicion nuk ekzistojne dhe nuk rakordohen statistikat e llogarive kombetare? Pa ekzistencen e llogarive kombetare absolutisht çdo kalkulim, çdo diskutim eshte i pasakte. Çfare presim qe INSTAT, si insttitucion shteteror ekskluziv, me varesi totale nga qeveria te publikoje shifra qe tregojne realitetin? Eshte momenti i zgjidhjes reale te ketij problemi emergjent. Vetem ne kete menyre mund te frenohen makinacionet abuzive te politikeberesve ne fshehjen e se vertetes dhe ne orientimin drejt politikave te gabuara ekonomke. Eshte nje fakt i pakontestueshem qe statistikat e servirura nuk rezultojne nga nje kalkulim i gjendjes reale se ekonomise, por nga loja me shifrat qe bejne zyrtaret politike te Ministrise se Financave dhe Bankes se Shqiperise, me bekimin zyrtar te Qeverise shqiptare. Eshte ne nderin e politikeberesve te çdo lloj spektri politik qe te pranojne se “ hyneret “ e tyre zene fill ne momentin kur u shpall ne teori fitorja e nocionit kapitalist te zhvillimit ekonomik ne Shqiperi. Rezultatet e dobeta te punes se Shqiperise i kane fillimet ne ’91–shin me ndryshimet ne sistem, te cilat erdhen si pasoje e renies se sistemit social te transfertave automatike buxhetore Nje pohim i tille eshte bere me mjaft korrektese nga Banka Boterore ne raportin “ Shqiperia, performancen me te dobet fiskale 2004”. Mjaft domethenes eshte fakti qe gjate periudhes se “invazionit te kuq“ pushtetaret sa here jane ndodhur para skandaleve potenciale teknikisht i jane referuar te dhenave te institucioneve nderkombetare, duke i konsideruar si “barka e shpetimit”. Por, ata harrojne se tani e kane kaluar cakun dhe nuk kane partner ne mashtrimet e tyre Te mos harrojme se behet fjale per nje korrupsion shteteror qe reflekton ne nje semundje endemike te sistemit, per te cilin uroj qe te mos kete bashkepunetore te tjere perveç autoreve (klika ne fuqi). Jemi deshmitare te debatit deri ne fyerje mediatike ne mes BSH, INSTAT dhe Ministrise se Punes per numrin e te papuneve ne Shqiperi. Po keshtu dhe te “bufonadave“ te krereve te Ministrise se Financave dhe BSH mbi shpenzimet qeveritare te 2005 etj. Politikat ekonomike nuk jane abstrakte, por konkretizohen mbi nje sistem kompleks sasior e cilesor agregatesh teknike. Nese kemi te bejme me perceptim te gabuar te ketij sistemi te dhenash statistikore, atehere perfundimi dihet. Do perballemi me politika te gabuara.
2. Banka e Shqiperise dhe politika.
Shkarazi ish–governatori i Bankes se Shqiperise, Kristaq Luniku, permendi pak dite me pare ne nje interviste te Zeri i Amerikes dhe “sukseset“ e Bankes Qendrore. Permenden “arritjet“ ne politiken monetare, ne stabilitetin makroekonomik, normat e interesit dhe per bonot e thesarit. Me sa arrita te kuptoj, ish–governatori ne menyre e tij te njohur “enigmatike“ i largohet impaktit te politikes shqiptare ne funksionimin e institucioneve fiananciare e bankare.
Ne teori, Banka Qendrore mund te quhet e pavarur vetem nese respektohen realisht kornizat ligjore ne raportet e saj me politiken dhe institucionet kushtetuese te Kuvendit. Keto raporte reale mund te realizohen vetem nese e gjithe veprimtaria e bankes mbeshtetet ne tre kollona: pergjegjshmeria, pavaresia dhe transparenca. Nuk jane objekt i komentit tim “bemat“ e Shokut Çim Cani, mekembesit te z.Luniku ne postin e Governatorit te BSH, aktualisht ne stazh partie prane “shokeve te idealit“ ne organizaten e partise “meme“ ( Fakulteti Ekonomik ). Besoj se Kiçoja dhe shqiptaret nuk e kane harruar faktin se “naivi i lindur“ Cani nuk dinte se ka inventar thesari te shtetit ne Krrabe (faturen e vjedhjes e paguan ca gomare “hajdute“ dhe pronaret e tyre). As vjedhjen 600000 euro ne daljen e kartemonedhes se re (faturen e pagoi zv/governatori Dhame Pica). As faktin se eshte projektuesi dhe zbatuesi i ndertimit te nje sistemi unikal bankar, ku 95% te monopolit bankar e kane te huajt. Ky bashkautor dhe zbatues i teorise se ”portave te shqyera” ne sistemin bankar, harron se vetem rreth monumentit te Skenderbeut, ne me pak se 500 meter katrore siperfaqe jane instaluar kater banka greke dhe nje banke ”teper e fuqishme” bullgare. Nuk jam partizan i nacionalizmit ekonomik, por jam kunder politikes ekonomike te ”hanit pa porta”. Le t’i referohemi Italise, nje vend me nje kulture te vjeter liberale ekonomike. Italia ka 800 banka ne sistem dhe kohet e fundit eshte bere polemike e madhe per blerjen e dy bankave italiane nga te huajt. Behet fjale per blerjen e bankave “Bnl“ dhe “Antonveneta“ nga holandezet e Abn Amro dhe spanjollet e BBVA. Le te marrin pak shembull nga kolegu i tyre, Governatori i Bankes se Italise, z.Fazio ne qendrimin e tij per kete problem. Eshte mallengjyes fakti qe ky “Shvejk i bankave“ gjithmone ndodhet ne vendin dhe kohen e gabuar, si dhe ne rastin kur nuk dinte se po vidheshin ndihmat nga dueti Nano–Levante & Co (ne ‘91 Shoku Cani ishte zv/kryeminister i ustait te tij, Nano). Nuk do jete e larget dita qe do kemi rastin te diskutojme ne teori dhe te konkludojme ne praktike per menyren si eshte menaxhuar sistemi bankar ne periudhen ‘97 –‘04 .
Objekt i komentit eshte: a ka impakt politika shqiptare ne respektimin e pavaresise se Bankes Qendrore? Behet fjale per nje teori te mirefillte politiko – ekonomike : per nderhyrjen e politikes ne ekonomi. Per te arritur nje konkluzion per realitetin shqiptar do i referohemi Bankes se Shqiperise. Nese nisemi nga perkatesia politike e anetareve te Keshillit Mikeqyres dhe “xhaketave te kthyera“ te kohes se Qako Mihalit, te gjithe jemi te ndergjegjshem per pozicionimin e tyre te “eger“ partiak. Pra, eshte nje problem i ezauruar. Per t’i freskuar kujtesen “shokeve qendrore“, te BSH qe “vikasin“ per nenin 24/1 te perdorur nga qeverisja demokratike, i ftoj t’i referohen faktit se ne periudhen ’93 – ’97, asnje nenpunes i BSH nuk eshte hequr nga puna me kete nen. Ndersa kur erdhen “bankieret e kuq“ ne krye te BSH, brenda nje dite realizuan spastrimin masiv te 40 nepunesve te Bankes se Shqiperise me motivacionin politik “pakesim i vendit te punes“. Akoma sot asnje nga zyrtaret e Bankes Qendrore nuk ka marre guximin te kerkoje falje publike per kete genocid politik te ushtruar ndaj nje grupi nepunesish, gjynahi me i madh i te cileve ishte te qenurit demokrat. Nje fakt i tille ne sensin praktik pasqyron pozicionin politik te ketij institucioni. Duke dashur t’i mbetemi besnik objektit te diskutimit, pretendoj se esencial eshte gjykimi per pozicionin e ketij institucioni, strategjia qe ndjek dhe efektet ne sistemin tone ekonomik. Do i referohem fakteve te koheve te fundit.
Ka pak kohe nga momenti kur Keshilli Mbikeqyres i BSH vendosi ne menyre “historike“, ulja e normes baze te interesit qe do te zbatohet per marreveshjet e riblerjes (REPO) ne masen 5.0%. Ne radhe te pare eshte detyre e politikeberesve te BSH qe te kalkulojne ne menyre shkencore masen reale te normes se interesit, duke mos lejuar bankat e nivelit te dyte (qe per fatin tone te keq jane te huaja) te pasurohen ne menyre abuzive ne kurriz te gjithe shqiptareve. Ka ardhur koha qe “shkencetaret“ e BSH te kuptojne se nuk jane ato qe nominojne normat e interesit. Norma mesatare e ponderuar e interesit per çdo ankand si rregull duhet te percaktohet nga ligji baze i ekonomise se tregut : kerkese – oferte. Pra nga njera ane kemi kerkesen e qeverise per borxh dhe nga ana tjeter oferten e “publikut“ per te dhene hua. Por absurdi ne Shqiperi qendron ne faktin se “publiku“ real eshte zevendesuar me banka te nivelit te dyte. Ky ”publik” i konvertuar ne menyre diabolike ne banka te nivelit te dyte kur japin hua (shtetit), natyrisht qe do kerkojne nje norme me te larte se kosto e parase qe do te ofertojne. Mendoj se mbajtja e normave artificialisht te larta te interesit ka te beje kryesisht me mospjesemarrjen e publikut real ne ankande te bonove. Me publik real kuptoj individet dhe subjektet private, te cilet per fat te keq as nuk e njohin nje mekanizem te tille. Ne kete moment eshte mjaft shumedimensional roli i BSH ne afrimin e ketyre aktoreve kyç te tregut dhe heqja dore nga ”diabolika” informatike. Nje nga menyrat me efikase te afrimit eshte lejimi i publikut real per pjesemarrje falas ne ankandet e bonove te thesarit. Si shembull mund te merret Banka e Italise. Shteti italian paguan komision bankave te nivelit te dyte 0.2% te interesit per bonot me maturim te shkurter dhe nje interes 0.3 per obligacionet ”long term”. Nese do veprohej keshtu tek ne atehere shteti do paguante 0.2% komision per bankat e nivelit te dyte dhe jo 1.9% siç ndodh aktualisht. E thene shqip ketu kemi te bejme me “fajde“ elektronike qe perben nje fitim (vjedhje) te bankave te nivelit te dyte. Per te qene sa me i lexueshem ne konkluzione, dhe per refraktuar per menyren se si eshte vjedhur ne menyre konstante qytetari dhe shteti shqiptar, po i referohem dy ankandeve paralele te bonove te thesarit te zhvilluara ne Shqiperi dhe Itali, ne janar 2004.
Interesi i repove Banka e Shqiperise = 5.5 %
Interesi i bonove te thesarit 3 muaj = 6.36 %
Interesi i bonove te thesarit 6 muaj = 7.59 %
Interesi i bonove te thesarit 12 muaj = 8.49 %
Interesi i repove BCE ne Itali / Evrope = 2 %
Interesi i bonove te thesarit 3 muaj = 2.003 %
Interesi i bonove te thesarit 6 muaj = 2.065 %
Interesi i bonove te thesarit 12 muaj = 2.283 %
Publiku eshte fare i qarte per diferencen ne vlere absolute dhe relative ndermjet interesit te repove te Bankes se Shqiperise dhe interesit te bonove te thesarit te shtetit shqiptar. I ftoj lexuesit t’i referohen situatave analoge ne Itali dhe ne gjithe eurozonen. Absurdi eshte fare i qarte: ne Shqiperi me repo te BSH 5.5%, kemi bono thesari 3 mujore me 6.36%, kurse ne Evrope kemi repo te BCE me interes 2% e bono me interes 2.003%. Çdo shqiptar paguan 6.36% interes per borxhin e tij ne kushtet e repove prej 5.5%. Nese bejme nje llogaritje mbi bazen e ketyre kordinatave te mesiperme na rezulton se shteti shqiptar ne kete periudhe ka pasur nje borxh prej 2800 miliarde leke. E gjithe kjo eshte nje borxh i “turpshem“ dhe i padrejte ne kurrizin e te gjithe shqiptareve dhe nje fitim i pa merituar i bankave te huaja. Ne periudhen kur jane bere kalkulimet e mesiperme ne Shqiperi na rezulton se dy bankat me te medha qe kane monopolin e kursimeve (mbi 70%) japin interesa me libreza kursimi 3 mujore vetem 4.40%. Nese nje arsyetim te tille e zgjasim ne menyre ekonometrike per periudha te gjata kohore na rezulton nje humbje prej dhjetera miliona euro e shtetit shqiptar dhe nje grabitje elektronike e bankave te huaja ne kurriz te qytetarit me te varfer te Evropes. Nuk e di se sa i vret “ndergjegjja“ politikeberesit shqipfoles te BSH per situaten ku e kane katandisur sistemin bankar. Nga e gjithe kjo “kuzhine“ elektronike e servirur nga Banka e Shqiperise bazuar ne nje “terr“ informatik, demagogjia punon vetem ne sensin diabolik: Banka e Shqiperise nxjerr me “fitim artificial“ nje sistem bankar “te shendoshe“ ne kurriz te shtetit, por ne radhe te pare te qytetareve shqiptar. I referohem Governatorit aktual te BSH qe ne nje nga “dekllaratat“ e tij e perkufizon sistem bankar me “fat“. Mendoj se fati i sistemit bankar dhe i politikeberesve nuk qendron ketu, por ne pamundesine e publikut per te kuptuar se çfare luhet ne kurrizin e tyre.
Se ç’kuptojne me vendim “historik“ historianet e BSH vetem ata e dine. Nese duan te bejne historine, s’duhet te harrojne se vetem ne ‘04 eshte ndermarre pese here nje nisme e tille e ne te gjitha rastet eshte quajtur vendim “historik“. Per lexuesin e thjeshte mund te sqaroj se ne kushte normale arsyet kryesore qe duhet te nxisin Banken Qendrore ne ndermarrjen e nje operacion te tille jane:
1. Mbajtja nen kontroll e inflacionit dhe forcimi i lekut,
2. Prodhimi bujqesor i bollshem,
3. Perdorimi eficent i te ardhurave nga privatizimet strategjike,
4. Mbeshtetja me e mire e nevojave te ekonomise per kreditim nga sistemi bankar,
5. Reduktim i problemeve energjetike,
6. Situata monetare dhe fiskale nen kontroll,
7. Shpenzimet qeveritare dhe deficiti buxhetor brenda parashikimeve.
P.S. Marre nga interneti. Faqja e Bankes se Shqiperise
Para se analizojme ne menyre iterative bllok-skemen e mesiperme, shtroj pyetjen: eshte e pergjegjshme dhe transparente Banka Qendrore ne ndermarrjn e e nje operacioni te tille financiar. A respekton ne kete rast Banka Qendrore dhe Governatori i saj, betimin e bere per ruajtjen e pavaresise dhe imunitetit te veprimtarise se saj? Po mundohem te jap nje pergjigje, e cila nuk pretendoj te jete “pergjigje e arte“. Nga “Historia e PPSH“ ose ”Dhjata e Vjeter ” e anetareve te Keshillit Mbikeqyres te BSH, kemi mesuar se kur merren vendime te tilla “historike“ duhet te dime nese ka ardhur koha per ekzekutimin e tyre:
Vendimi “historik“ eshte marre me 30 mars 2005. Mbeshtetur ne eksperiencen boterore dhe nga teorine bankare rezulton se operacione te tilla nuk ndermerren ne asnje rast ne prag te zgjedhjeve parlamentare (sidomos ne vitin e fundit qeverises). Na rezulton se vendimi “historik“ i Bankes se Shqiperise eshte ekzekutuar pikerisht dy muaj para zgjedhjeve. Le te na japin ndonje rast analog politikeberesit e BSH, qofte dhe nga fqinjet tane te nderuar, me te cilet jemi ne “gare“ per integrim financiar ne BE. Le t’i referohen Maqedonise, Serbise, Bosnjes pa tentuar drejt Turqise, Rumanise dhe Greqise. Pse nuk marrin si sistem konvergjence qendrimin e Bankes Qendrore te Bullgarise para zgjedhjeve parlamentare? Pra, jemi dy vende analoge nen asistencen e vazhdueshme te FMN-se dhe Bankes Boterore. Nisur nga mungesa e integritetit, pozicioni jotransparent dhe i papergjegjshem i Bankes Qendrore, keto vendime kthehen nga vendime ekonomike ne vendime “diabolike“ politike. Nje levizje e tille e normave te interesit ne prag te zgjedhjeve parlamentare ben qe te stimulohet qeveria ne fshehjen e shpenzimeve buxhetore pa pasur nevoje per “axhustime“ nga Komisione Parlamentare te tipit “Bufi“. Si rezultat behet e mundur qe ne sistemin makroekonomik te perfshihen shpenzime buxhetore “fine“ pa perfshirjen e tyre ne buxhetin e aprovuar nga parlamenti yne “i nderuar“. Pra, behet fjale per shpenzime te “padukshme“ qe ne fakt shkojne ne miliona euro. Nese “shoket e nderuar“ politikeberes kane ndonje pretendim per faktin e permendur me siper, ju jap te plote ne te ardhmen skemen e plote “diabolike“ te situates analoge te perdorur ne zgjedhjet parlamentare 2001. Ketu nuk behet fjale per shfrytezimin e fondeve publike ne sensin e rritjes se pagave te buxhetoreve apo per “çikerrima“ te tjera, por per fonde teper te medha, te cilat i rendohen kurrizit te drobitur te taksapaguesve shqiptare. Ne kundershtim me eksperiencat ekonomike bashkekohore, qeverite e korruptuara realizojne nje “disipline financiare“ te programuar, pra shterngim i shpenzimeve dhe rritje e te ardhurave vetem ne dy vitet e para te pushtetit, leshime ne vitin e trete dhe “prerje shiritash“ ne vitin e katert. Ne te njejten kohe keto lloj qeverish antikombetare (siç eshte rasti i qeverise aktuale), pa pasur nevojen e akteve normative per kerkimin e akteve normative shtese nga Parlamenti dhe pa pasur nevoje per ndryshimin e ligjit te buxhetit te shtetit qe sanksionon financim drejtperdrejt nga Banka Qendrore ne masen 5%, intrigojne skema te tilla “diabolike“, siç eshte ajo e uljes se normave te interesit parazgjedhor. Ne kuadrin e respektimit te pozicionit transparent te BSH dhe Ministrise se Financave do ishte me vend qe te publikoheshin nivelet e stokut te brendshem, duke eliminuar rritjen e shpenzimeve korente dhe te investimeve pertej kufijve normativ. Nje menaxhim “diabolik“ i borxhit si efekt i pompozitetit elektoral do kishte pasoja katastrofike ne stanjacionin e borxhit publik, me tendence rritje ne borxhin e brendshem. Perben nje çudi fakti se asnje parti politike nuk ka perfshire ne programin e saj kursimet publike dhe stabilitetin e borxhit. Po t’i referohemi situates aktuale te borxhit publik na rezulton se shuma e akumuluar e borxhit publik qe Shqiperia u detyrohet bankave dhe vendeve te huaja tashme ka kaluar vleren e nje miliard dollareve. Rritja galopante e borxhit ka si pike kritike vitin 2000. Ne vitin 2001 borxhi publik arriti ne 687 milione dollare nga 616 milione qe ishte ne 2000. Po te vazhdojme me analizen korente do perballemi me nje situate te frikshme. Na rezulton se borxhi publik per nje periudhe katervjeçare eshte dyfishuar. Ne vitin 2002, ky borxh arriti 979 milione USD, ne vitin 2003 ne 1.2 miliarde USD dhe ne vitin 2004 shqiptaret jane ”borxhlinj” te botes ne nje shume prej 1.389 miliarde USD. Do ishte ne nderin e ”shokeve qendrore ” te BSH qe para se te kerkojne binjakezime utopike me Bundesbank apo Federal Reserve, te jene transparente para shqiptareve dhe te tregojne se ne çfare borxhi i ka groposur qeverisja antikombetare aktuale. Çdo shqiptar duhet te kete parasysh qe ky eshte nje borxh, te cilin do ta paguajme ne dhe femijte tane. “Te mjeret“ shqiptare! Akoma sot nuk e dine se zgjedhjet parlamentare 2001, gjate fushates elektorale u shpenzuan dhe te ardhurat e kestit te dyte te privatizimit te AMC, rreth 43 milione USD (nga 85 milione USD ne total). Nese nuk eshte e vertete, atehere te na tregojne destinacionin e shpenzimit te parave te privatizimeve strategjike, e pasurive kombetare te vendit me te varfer te Evropes. Le te behen te pakten nje here te pergjegjshem e te tregojne se ku kane perfunduar milionat e takses se rruges se shokut Pandi Majko. E vetmja gje e pasigurt per momentin eshte se cilit nga “qengjat e kopese“ se privatizimeve skandaloze, Fatos Protopapa (Nano) i ka “vene syrin“ per ta bere kurban elektoral. Eshte per te ardhur keq per shqiptaret e thjeshte, sepse gjithe kjo kakofoni socialiste behet nen slloganin “Mbro te ardhmen“. E perkthyer ne shqip kjo do te thote: “Mbro te ardhmen, mbro vjedhjet tona“. E gjithe kjo maskarade behet per çimentimin e pushtetit “te kuq“ nepermjet manipulimit te politikes, mediave dhe biznesit. Strategjia e perdorimit te ketyre skemave diabolike eshte venia ne funksionim e te gjitha mekanizmave qeverisese me qellimin e perfshirjes se faktoreve me te rendesishem te jetes publike te vendit dhe te konvertimit te tyre ne aleate te qeveritareve aktuale. Perdorimi “diabolik“ i buxhetit te shtetit dhe perdorimi i parave te pista ne kete pragzgjedhje parlamentare eshte me evident se kurre. I keshilloj “shoket qendrore“ te Bankes se Shqiperise qe te jene “ syhapur “ siç i ka mesuar Partia, sepse ortaku i tyre ne kete pazar eshte Qeveria shqiptare, e cila eshte ne “pole position“ te te gjitha “hipodromeve“ te Evropes per sa i perket “galopit“ te korrupsionit, kriminalitetit, prostitucionit, pastrimit te parave, kapjes se shtetit, informalitetit etj. Per me tej çdokush eshte i lire t’i referohet raporteve te FMN-se, Bankes Boterore, USAID, PNUD etj. Te me ndjejne “shoket qendrore“ te Bankes. Besoj se e kuptojne se nuk ishte momenti per te ndermarre iniciativa te tilla “historike“.