Dosjet, si duhet te zbardhet historia e erret e komunizmit
Historianet me pervoje nga Gjermania, Rumania etj., flasin per menyren si te trajtohet e kaluara
Ligji "Per Pastertine e Figures se Zyrtareve" ka marre fuqi ligjore dhe shume shpejt pritet te nise zbatimi i tij. Nje numer ish funksionaresh dhe zyrtyaresh te tjere te lidhur ngushte me diktaturen komuniste, ende sot, gjenden ne piramiden shteterore. Ata rrezikohen tani nga zbatimi i ligjit per "Dosjet", pasi nje komisioin i posacem pritet t'i kaloje ne site.
Pikerisht per kete argument, historianet po diskutojne ende sot jo vetem ne Shqiperi por dhe ne te tjera shtete pasdiktatoriale qe vuajten jo pak, egersine komuniste dhe pasojat e shtetit autoritar.
A duhet zbardhur?
Pyetja e pare qe te vjen nder mend kur nis te debatosh mbi "Dosjet", eshte: "Kush vendos nese sistemi i kaluar ka qene diktature apo jo?". Historianet kane nje grup kriteresh me te cilat definojme nese nje sistem eshte diktature apo jo. Ne debatin per kete ceshtje futen jo vetem historianet, por edhe politologet dhe sociologet. Dhe ne keto fusha ekzistojne kriteret me te cilat mund te matet e kaluara. Por eshte nje ceshtje tjeter nese rezultati i ketyre matjeve gjen jehone ne publik apo jo.
Nderkohe, pyetjes a duhet zbardhur historia, i eshte kushtuar nje konference e posacme, me historiane nga vende te ndryshme. Para pak kohesh ata u mblodhen ne kryeqytetin gjerman Berlin, duke diskutuar mbi ate nese duhet zbardhur historia apo i duhet hequr viza per te vazhduar me tej? Mendime pro dhe kundra pati ne debatin politik mbi trajtimin e te kaluares. Por ata jane te nje mendjeje se historia nuk mund te harrohet. Prof. Dr. Arnd Bauerkamper drejton Institutin e historise se krahasueshme ne Gjermani, kurse Prof. Dr. Etien Fransua ka krijuar "Centre Marc Bloch" ne Berlin. Ne debatin e gjere gjendej edhe Prof. Dr. Bogdan Murgesku vjen nga Universiteti i Bukureshtit, si dhe Prof. Dr. Holm Sundhausenin.
Si t'i trajtojme
Ajo qe na mundon me shume, eshte si te trajtohen padrejtesite e te kaluares, per t'u cliruar nga ato. Prof Murgesku nga Rumania e di se debati per zbardhjen e historise ne Rumani nuk eshte i qarte. Ne te marrin pjese shume pak historiane.
Kurse Prof. Fransua mendon se historia nuk duhet harruar: "Ajo duhet zbardhur, para se t`i vihet viza per te vazhduar perpara". Sipas dr. Fransua, rruge ideale per ta bere kete nuk ka. "Rruga me e mire do te ishte kombinimi midis proceseve gjyqesore dhe amnistise. Ne shoqerite pasdiktatoriale nuk mund te denohet gjysma e popullsise, prandaj denimi duhet te perfshije persona simbolike, dhe te tjeret qe nuk kane qene aktore kryesore duhet te amnistohen", - thote historiani me pervoje. Sipas tij, kritere per gjetjen e rruges se zbardhjes se historise jane pranimi i saj nga popullsia dhe bindje rreth asaj nese ndihmon kjo zgjidhje, ne ndertimin me te mire te se ardhmes.
Kush duhet te merret
Zbardhja e historise permban nivelin normativ dhe ate diagnostik. Sa i perket normave, historianet duhet te merren patjeter me zbardhjen e historise, por ata duhet te perkrahen nga institucionet. Dr. Mrugesku pohon se eshte mision i veshtire dhe delikat. "Ne praktike kjo sjell probleme me vete, sepse historianet nuk duan qe aktoret shteterore te merren aq shume me kete ceshtje sa te arrijne deri ne gjykimin e rasteve te vecanta", -thote Prof. Murgesku. Ai e di se "ne nivelin normativ mund te thuash qe shteti duhet te qendroje larg, por ne praktike kjo eshte e pamundur". Prandaj me zbardhjen e historise do te merren gjithnje aktoret shteterore. Ata, kane menyren e tyre te perceptimit te te kaluares, menyre qe e shfaqin ne marrjen e vendimeve.
Kontradiktat
Zbardhja politike e te kaluares eshte ne kontradikte me zbardhjen historike. Me zbardhjen e historise duhet te merren te gjithe qytetaret, thote prere dhe shkurt, Prof. Fransua. Ai vlereson se zbardhja e historise eshte ceshtje politike, duke kembengulur se ajo, nuk i takon historianeve. Ndersa pohon: "Historianet mund te marrin pjese ne te, si cdo qytetar. Ceshtja e rikonstruktimit te se kaluares, analizimit te saj eshte detyre e historianeve. Rezultatet e studimeve te historianeve jane pohime relative, pra rezultate te pjesshme qe mund te permiresohen ose ndryshohen me ndryshimin e burimeve ose metodave. Kjo nuk mund te behet ne politike. Ne politike duhet te kete pohime te qarta. "Ndaj ekziston nje kontradikte midis formes se zbardhjes politike te te kaluares, qe duhet te jete shume e qarte ne menyre qe te permiresohet sistemi ose qe te ecet perpara, dhe pohimeve e rezultateve te studimeve te historianeve, qe jane te orientuara drejt kerkimit, afrimit me te verteten," thote historiani francez qe eshte marre me zbardhjen e historise gjermane.
Zbardhja e historise nje projekt i madh qe ka nevoje per kohen e vet
Prof. Holm Sundhauzen nga Berlini, mendon se ne zbardhjen e historise marrin pjese shume aktore, qe nga gjyqet, komisionet qe ngrihen per kete ceshtje, OJQ-te, historianet etj, por mund te shkohet edhe me tej. "Ka njerez qe perkrahin tezen se strukturat autoritare luajne rol te madh per krijimin e krizave. Pra, nese ne te ardhmen do te duam t`i shmangim keto kriza atehere duhet te luftojme strukturat autoritare. "Kjo fillon ne shkolle, kopshte, familje, pra eshte nje projekt gjigant, ne te cilen duhet te marrin pjese sa me shume njerez ne menyre qe te realizohet me sukses", - thote Sundhauzen. Ai mendon se shume e rendesishme eshte shkolla. Po te shohesh librat e shkollave ne vendet post-socialiste sheh se megjithese jane bere disa ndryshime, ka ende deficite te medha.
Ceshtja mbetet ende e hapur
Per Prof. Bauerkamper kushdo qe e ka te nevojshme, duhet te marre pjese ne zbardhjen historise. Kjo do te thote ne rastin ekstrem qe viktimat e diktatures do te duhet te durojne per shembull qe edhe dorasit te marrin pjese ne zbardhjen e historise, duke u perpjekur te shprehin interpretimet e tyre. Por edhe ne kuadrin empirik, sheh se ekzistojne kultura te ndryshme te trajtimit te historise. Popujt kane menyrat e tyre te ndryshme te trajtimit te se kaluares.
Ligji "Per Pastertine e Figures se Zyrtareve" ka marre fuqi ligjore dhe shume shpejt pritet te nise zbatimi i tij. Nje numer ish funksionaresh dhe zyrtyaresh te tjere te lidhur ngushte me diktaturen komuniste, ende sot, gjenden ne piramiden shteterore. Ata rrezikohen tani nga zbatimi i ligjit per "Dosjet", pasi nje komisioin i posacem pritet t'i kaloje ne site.
Pikerisht per kete argument, historianet po diskutojne ende sot jo vetem ne Shqiperi por dhe ne te tjera shtete pasdiktatoriale qe vuajten jo pak, egersine komuniste dhe pasojat e shtetit autoritar.
A duhet zbardhur?
Pyetja e pare qe te vjen nder mend kur nis te debatosh mbi "Dosjet", eshte: "Kush vendos nese sistemi i kaluar ka qene diktature apo jo?". Historianet kane nje grup kriteresh me te cilat definojme nese nje sistem eshte diktature apo jo. Ne debatin per kete ceshtje futen jo vetem historianet, por edhe politologet dhe sociologet. Dhe ne keto fusha ekzistojne kriteret me te cilat mund te matet e kaluara. Por eshte nje ceshtje tjeter nese rezultati i ketyre matjeve gjen jehone ne publik apo jo.
Nderkohe, pyetjes a duhet zbardhur historia, i eshte kushtuar nje konference e posacme, me historiane nga vende te ndryshme. Para pak kohesh ata u mblodhen ne kryeqytetin gjerman Berlin, duke diskutuar mbi ate nese duhet zbardhur historia apo i duhet hequr viza per te vazhduar me tej? Mendime pro dhe kundra pati ne debatin politik mbi trajtimin e te kaluares. Por ata jane te nje mendjeje se historia nuk mund te harrohet. Prof. Dr. Arnd Bauerkamper drejton Institutin e historise se krahasueshme ne Gjermani, kurse Prof. Dr. Etien Fransua ka krijuar "Centre Marc Bloch" ne Berlin. Ne debatin e gjere gjendej edhe Prof. Dr. Bogdan Murgesku vjen nga Universiteti i Bukureshtit, si dhe Prof. Dr. Holm Sundhausenin.
Si t'i trajtojme
Ajo qe na mundon me shume, eshte si te trajtohen padrejtesite e te kaluares, per t'u cliruar nga ato. Prof Murgesku nga Rumania e di se debati per zbardhjen e historise ne Rumani nuk eshte i qarte. Ne te marrin pjese shume pak historiane.
Kurse Prof. Fransua mendon se historia nuk duhet harruar: "Ajo duhet zbardhur, para se t`i vihet viza per te vazhduar perpara". Sipas dr. Fransua, rruge ideale per ta bere kete nuk ka. "Rruga me e mire do te ishte kombinimi midis proceseve gjyqesore dhe amnistise. Ne shoqerite pasdiktatoriale nuk mund te denohet gjysma e popullsise, prandaj denimi duhet te perfshije persona simbolike, dhe te tjeret qe nuk kane qene aktore kryesore duhet te amnistohen", - thote historiani me pervoje. Sipas tij, kritere per gjetjen e rruges se zbardhjes se historise jane pranimi i saj nga popullsia dhe bindje rreth asaj nese ndihmon kjo zgjidhje, ne ndertimin me te mire te se ardhmes.
Kush duhet te merret
Zbardhja e historise permban nivelin normativ dhe ate diagnostik. Sa i perket normave, historianet duhet te merren patjeter me zbardhjen e historise, por ata duhet te perkrahen nga institucionet. Dr. Mrugesku pohon se eshte mision i veshtire dhe delikat. "Ne praktike kjo sjell probleme me vete, sepse historianet nuk duan qe aktoret shteterore te merren aq shume me kete ceshtje sa te arrijne deri ne gjykimin e rasteve te vecanta", -thote Prof. Murgesku. Ai e di se "ne nivelin normativ mund te thuash qe shteti duhet te qendroje larg, por ne praktike kjo eshte e pamundur". Prandaj me zbardhjen e historise do te merren gjithnje aktoret shteterore. Ata, kane menyren e tyre te perceptimit te te kaluares, menyre qe e shfaqin ne marrjen e vendimeve.
Kontradiktat
Zbardhja politike e te kaluares eshte ne kontradikte me zbardhjen historike. Me zbardhjen e historise duhet te merren te gjithe qytetaret, thote prere dhe shkurt, Prof. Fransua. Ai vlereson se zbardhja e historise eshte ceshtje politike, duke kembengulur se ajo, nuk i takon historianeve. Ndersa pohon: "Historianet mund te marrin pjese ne te, si cdo qytetar. Ceshtja e rikonstruktimit te se kaluares, analizimit te saj eshte detyre e historianeve. Rezultatet e studimeve te historianeve jane pohime relative, pra rezultate te pjesshme qe mund te permiresohen ose ndryshohen me ndryshimin e burimeve ose metodave. Kjo nuk mund te behet ne politike. Ne politike duhet te kete pohime te qarta. "Ndaj ekziston nje kontradikte midis formes se zbardhjes politike te te kaluares, qe duhet te jete shume e qarte ne menyre qe te permiresohet sistemi ose qe te ecet perpara, dhe pohimeve e rezultateve te studimeve te historianeve, qe jane te orientuara drejt kerkimit, afrimit me te verteten," thote historiani francez qe eshte marre me zbardhjen e historise gjermane.
Zbardhja e historise nje projekt i madh qe ka nevoje per kohen e vet
Prof. Holm Sundhauzen nga Berlini, mendon se ne zbardhjen e historise marrin pjese shume aktore, qe nga gjyqet, komisionet qe ngrihen per kete ceshtje, OJQ-te, historianet etj, por mund te shkohet edhe me tej. "Ka njerez qe perkrahin tezen se strukturat autoritare luajne rol te madh per krijimin e krizave. Pra, nese ne te ardhmen do te duam t`i shmangim keto kriza atehere duhet te luftojme strukturat autoritare. "Kjo fillon ne shkolle, kopshte, familje, pra eshte nje projekt gjigant, ne te cilen duhet te marrin pjese sa me shume njerez ne menyre qe te realizohet me sukses", - thote Sundhauzen. Ai mendon se shume e rendesishme eshte shkolla. Po te shohesh librat e shkollave ne vendet post-socialiste sheh se megjithese jane bere disa ndryshime, ka ende deficite te medha.
Ceshtja mbetet ende e hapur
Per Prof. Bauerkamper kushdo qe e ka te nevojshme, duhet te marre pjese ne zbardhjen historise. Kjo do te thote ne rastin ekstrem qe viktimat e diktatures do te duhet te durojne per shembull qe edhe dorasit te marrin pjese ne zbardhjen e historise, duke u perpjekur te shprehin interpretimet e tyre. Por edhe ne kuadrin empirik, sheh se ekzistojne kultura te ndryshme te trajtimit te historise. Popujt kane menyrat e tyre te ndryshme te trajtimit te se kaluares.