Fjala dhe dinjiteti krijues
Ne biseden shteruese me Borhesin nga Osfalt Ferrare ishin prekur edhe proceset krijuese 1985. Vlen te permenden dy konstatime 1 Letersi133 do te thote te shkruash misteriozisht ose ne fryme profetike dicka ta kalosh qellimin e castit dhe 2 Ferri eshte atdheu i abstraktes dhe i kerkesave te fatit.
Tek lexoja romanin 147Edhe te cmendurit fluturojne148 Onufri Tirane 2004 shpalosja faqe tronditese mbi fatet njerezore ku hija e zymte e shtetit represiv serb kishte fshehur thuaj cdo gje ke te besh me njerez nga nje kohe gjenocidale. Nje grusht i mbyllur shpirtrash ne spitalin psikiatrik diku ne Kosove me ne fund shperthejne muret dhe shtresimi i metutjeshem te nje problemi tjeter te shtetit shpie te te zezat e tij qe jane nentekst romanor. Shteti represiv serb i cili kishte ushtruar dhune dhe kishte bere cmos te realizoje endrren e kahershme Kosova te zbrazet edhe nga shqiptari i fundit dhe gjithcka te rrenohet. Nga ky pozicion racist u pa ceshtja e Kosoves tash e njeqind e pesedhjete vjet e ushtruar me pare gjithandej Topolices. Ja vlen ta Lexoeni librin 147Betejat e Topolices148 te Dimitrije Petroviqit. Disa vjet me vone piramida e Shtetit ideologjik Shqiptar ishte bere bezdisese me retoriken e muget. Te pranohej se ishte antikombetar Fishta i cili vendin e popullin i kishte ngritur ne mit Mund te kapercehej 147Lahuta e Malcis148 dhe te pajtohesh me etiketat e kuzhines se diktatures Ne vitin 1940 moren pjese ne varrimin e tij nga te gjitha trevat shqiptare. Ne krye ishte dhe kremi i letrave shqipe. Ata qe kishin ardhur per ta percjelle ne udhetimin e tij te fundit e dinin se kush kishte qene Fishta por gogolet e diktatures nuk mund ta pranonin madheshtine e tij. Qendrimi i tyre fyente dhe rrugetimin historik te popullit. Akuzat ndaj vepres dhe personalitetit te tij ishin absurde. Nuk kishin asgje nga kodi yne etik. Ishim pjelle e logjikes sllavo-otomane e cila bente cmos t146i shembte majat e kombit.
Komunikimi me opusin letrar te Fishtes eshte i rende pakez i trishte por krenar. Shpalos ngjarje te medha te kohes se arte te shqiptarizmit kur atdheu ishte mbi cdo gje. Kujtojini heronjte nga Lidhja e Prizrenit 1878 u ngjanin atyre te koheve mitike. Ishin tubuar te mbronin cdo pellembe te vendit i cili po e humbiste gjeografine historike. Fishta nuk mund te conte dore se Lidhjen e Prizrenit e konsideronte ngjarje kombi. Si ta kaperdinte kete Piramida ideologjike kur veten e mendonte te paprekshme ndersa propaganda e fqinjeve kryente punet e veta. Shqiptaret besonin se do te prajne krrokamat e gelltitesve po qe se ate dhe bashkemendimtaret e tij i rrokullisnim nga Panteoni shqiptar.
Ne romanin ne shqyrtim verehet se Kraja ka bere seleksionim detajesh dramatike pikante ku perfytyrohen dhe elemente fantastike. Para nesh kalojne ndoshta fantastet e fundit te mileniumit te dyte. Pra recepientin e hedh mes realitetit te hidhur dhe irreales. Shkas te elaborohet forca e verber behet derdhja e spitalit psikiatrik dhe bredhjet e njerezve mentale kodrave te Malesise se Recakut qe t146i kujtojne perendite antike te vetmuar dhe te frikesuar. Permes levizjeve marramendese sheh rrenimin e nje bicim shteti qe fatkeqesisht ishte ngritur mbi krime e rrene sic thote baba i serbizmit. Ky eshte nenteksti kryesor i romanit i cili shpaloset permes individit dhe forces se verber. Ndeshemi me ate te mistershmen e shkrimit qe e theksonte Borhesi jo vetem ne biseden e cituar. Mehmet Kraja ka deshmuar edhe me pare per mjeshteri te tekstit e guxim intelektual. Ne romanin 147Edhe te cmendurit fluturojne148 poston ne letrat shqipe dicka te vecante e qe te shtyn te grithesh se deri ku mund te vete njeriu kur shfaqet e keqja.
Ky ishte ai turpi nacional nga i cili duhet te lirohemi. 147Lahuta e Malcis148 ne njefare menyre ishte abetare historike. Te vetmin problem Magi e kishte ekzistencen e Shqiperise. Kjo e ben te madh ate ma te madhin nder te medhenjte. Kjo disi ma kujtonte dhe udhetimin tim ne Horen Arbereshe ku mbahej Simpoziumi me rastin e 500 vjetorit te ngulitjes se shqiptareve ne Jugun e Italise. Pasi i kisha lexuar ca poezi me motive arbereshe prifti i Kishes se Hores me ishte afruar dhe ma kishte dhuruar nje ekzemplar te 147Lahutes se Malcise148. Gjesti i tij me kishte prekur. Nuk e kishte biznes patriotizmin.
Ngjarjet lemeritese Fishta nuk pranonte t146i harroje populli. Mu per kete kishte lexues-degjues te shumte. Keta duhet te njiheshin me te kaluaren e tyre konkretisht me ngjarjet qe i kishte per subjekt ne 147Lahuten e Malcis148 duke u dhene atyre permasa mitologjike. Prizreni ishte dhe metafore. Nga te gjitha skajet e vendit kishte tubuar luftetare per te mbrojtur nderin dhe nje cope toke. Me renien e diktatures gjerat nderruan. Fishta i atdheut u be qytetar edhe i metropoleve. Toleranca nderfetare mbetet njera nga stolite shqiptare. Fishta kishte respekt per besimet shqiptare. Figurat historike nuk mund d146i ndante ne myslimane e te krishtere. Ne galerine e tij kishte vend per te gjithe. Si dhe pse ndodhi te ne islamizmi dihet. Por ekziston frika se mund te vihet ne pyetje lashtesia iliro-shqiptare. Pansllavizmi ka kohe qe merret me te kaluaren dhe origjinen tone duke lansuar genjeshtra gjithandej Evropes pikerisht per lashtesine dhe autoktonine tone. Ndodh lufte e heshtur per dominimin e hapesires Ballkanike. Mirepo ne vazhdojme te mbeshtesim se identiteti yne mbetet ai evropian. Ky eshte realitet qe nuk mund te nderrohet per hir te askujt. Shkas ndoshta eshte njera nga deget e besimeve tona qe deshmon per trungun nacional se kush jemi e nga vijme. Te merremi tani me perkatesine tone te zgjidhur qe ne shekullin e nentembedhjete nga rilindesit me behet se i fyejme pararendesit tane.
Me vrau fjala kishte thene poeti magjistari si e quan Oktavio Paz. Ne laboratorin krijues ndodhte avari. Mund te deshtonte ideja qe rastesisht i kishte lindur tek kapte ndonje cast nga jeta njerezore. E kishte te qarte se cdo fjale nuk arrihet as nuk mund te zere vend ne ngrehinen poetike. Ekzistonte ajo 147largesia vigane148 mes poetit e fjales per te cilen fliste Ungareti. Pra me shume se fjala asgje nuk mund t146i nxjerre probleme krijuesit po qe se nuk e ka te qarte cfare kerkon dhe cfare deshiron te 147mjeshteroje148 me te. Per nje fjale ose nje varg poeti kishte pritur gjate te kurorezoje idene. Ne aktin krijues nuk mund te hyjne ne perdorim bollek gjerash. Reduktimi e seleksionimi i skajshem jo vetem i elementeve shprehese nxit te pranohet madje edhe sakrifica. Markezi thote 147Krijimi eshte nje lufte mes fantazise dhe arsyes148. Perballemi me ate ndjenjen vrastare ne kerkimin e qenesores magjikes. Poeti si percues e transmetues i fateve njerezore komunikon me lexuesin permes shenjave e fjaleve celes sensibilitetit e botes imagjinative. Pranon te beje edhe ndonje aventure me plot te papritura per shkak te elementeve shprehese struktures poetike persosjes begatimit dhe harmonise tekstore. Po ku fillonte historia arti yne i vertete Tkurrja para se gjithash shpie ne asgjesim. E turpshme te pranohet ta zeme se poezia jone moderne fillon nga dje dhe te qiten ne harrese Sibilat e Pjeter Bogdanit te cilat edhe ne dite te sotme pas kater shekujve mbeten filigran i te menduarit e te intelektualizmit shqiptar. Perkufizimet e ndryshme na nxirrnin gjithnje me te vegjel e me te vonshem ne kontekstin historik dhe i lexon pak me ndryshe. Ai tani eshte variant i pagjumesise sate i shqetesimit tend i fjaleve tua.
Kamy thoshte 147Veprat e medha lindin shpesh ne kthesen e nje rruge ose ne kthinat e nje restoranti148. Une nuk njoh kthese me te madhe se kjo e jona Nga nje shoqeri totalitare me te gjitha shenjat e aparteidit i pergjakim enderrat per nje jete njerezore. Ne dhomen tende ne shtratin tend kalon naten me te panjohuren ose ne biruce te ndonje kazamati mesjetar nis punen e veshtire Shkundjen e shpirtit nga hijet lirimin e tekstit nga zvetenimet teprimet. Nuk te dhimbsen as fjalet pas te cilave ke vrapuar kushedi sa kohe. Zhurme e tyre te tmerron. Ke mesuar mjeshterine e shkrimit. Je nje gjahtar i relikteve. Epitet krahasimet rimat i var ne ndonje tra te shtepise. Pikas idene permbajtjen motivin formen. Traumat e perditshmerise levizjet shoqerore-politike-historike-mitike- te ngacmojne vazhdimisht nuk te lene rehat. Thelle ne nate degjon fishkellimen e fjaleve tua. I mbyll veshet. Kamxhiku te mbeshtjelle nga maja e kokes deri te gishterinjte.
Pas hulumtimesh e persiatjesh do te bindesh se fjala eshte kryesorja. Vendosja e saj ne tekst eshte me pergjegjesi dhe kerkon shkathtesi mjeshterore. Loja me te ta kujton lojen e klaunit me flake ne tel. Fjala te mundeson cdo gje edhe kenaqesine edhe deshperimin. Duhet te kesh durim te te mos nenshtroje ajo te dish si te sillesh me te dhe te kuptosh se asgje nuk eshte e persosur.
Danillo Kishi e kishte trilluar nje varg Shiko kohen si rrjedh. Ne frymen e simbolisteve franceze permes tij kishte krijuar pastaj nje poezi qe ishte ne te pare vetem nje lojefjale. Ne te vertete Kishi ua terhiqte verejtjen krijuesve te rinj se fjala eshte dicka magjike mundeson veprime te medha kur bie ne dore te mjeshtrit.
Gjate projektimit ke harruar ta lesh nje dritare nga faqja e Shkretetires. Dino Buxatin e ke dashur. Ose pse dritaret i ke harruar te mbyllura nga ana e Liqenit te dermitur. Nositin e Lasgushit ke enderruar ta mbyllesh ne fjale ta shpetosh nga grabitqaret. Bindesh se me te vertete duhesh vene nje rend te ri. Pas nje kohe i kthehesh prap tekstit. Fillon riparimi ndertimi i gjerave. Dhe gjuetia e zogut sic do te thoshte Danillo Kishi. Nga dita ne dite veren konturat si zbulohen dhe nis e i lexon pak me ndryshe.