INTELIGJENCA BESIMET E VJETRA DHE SHKENCA E RE

Kur keni lindur dhe jeni pershtatur me kete bote arsimore shume menyra te menduari per mendjet e femijeve kapacitetin inteligjencen dhe per zhvillimin e tyre duken besime absolutisht te thjeshta qe nuk mund te shmangen. Por nese hidhni nje kembe jashte kesaj bote dhe shikoni natyren e mendjes e nxenien ndash dhe nese kete e beni me ndihmen e shkencave kognitive te njohjes ndash atehere gjerat do tju duken krejt ndryshe.

Pergjate shekullit XX sidomos ne dekadat e para te tij ne psikologji ndikoi nje pikepamje e vecante per inteligjencen qe u perhap me shpejtesi neper bote vecanerisht ne boten arsimore. Sipas saj inteligjenca ishte cilesi e vecante e mendjes e ndryshme nga lsquokujtesa ose lsquoperceptimi ndash dhe sigurisht e dallueshme nga lsquopersonaliteti. Inteligjenca shihej si rezervuari qendror i kompetencave mendore jospecifike qe percaktonte si duhej te silleshit ndaj nje rrethi te gjere gjerash. Nese ishit lsquoi zgjuar zgjuarsia juaj do tju shoqeronte ne mesimin e historise atje ku punoni ne vaktin e ngrenies ne familje madje dhe ne seancen e trajnimit ne sport. Kjo lloj inteligjence mendohej si relativisht e pandryshuar.

lsquoAftesia mendohej jo vetem si tipar i qendrueshem i mendjeve njerezore qe jo vetem nuk ndryshonte por qendronte e njejte gjate gjithe kohes. Nese nuk ishit i zgjuar kjo gjendje nuk ndryshonte te ju sikunder nuk ndryshonin grupi i gjakut ose ngjyra e syve. Shume njerez kane menduar se inteligjenca percaktohej gjenetikisht. lsquoNatyra llogaritej se ndikonte mbi inteligjencen shume me teper se lsquoushqimi. Ky theks per pandryshueshmerine e aftesive i coi shume persona ne arsim te perqendrohen me shume mbi cfare nuk mund te ndryshonte ne mendjen e te riut se sa mbi ate qe mund te ndryshonte.

Berthama e ketij modeli ishte racionalizmi. Ndonese zgjuarsia juaj prekte shume nga gjerat qe ju benit ajo manifestohej vecanerisht ne mendimin logjik te matur te qarte te vetedijshem. Sa me te mire te ishit ne kete lloj te menduarit sa me shume ta perdornit ate aq me i mire do te ishit. Ky lloj te menduari shfaqej ne te foluren logjike te qarte dhe ne paraqitjen me shkrim te mendimeve.

Modeli prodhoi idene se suksesi ne zgjidhjen e problemeve te veshtira ndash te cliruar nga kontekstet reale ose pervoja personale sidomos nese e benit ate shpejt dhe nen presion ndash ishte tregues i mire per sasine e lsquointeligjences qe kishit. Te ashtuquajturit teste per lsquokoeficientin e inteligjences IQ mund te perdoreshin si leter lakmusi e lehte e sigurt dhe e besueshme per te treguar sa i thelle ishte rezervuari i aftesise se dikujt. Pra njerezit dallonin nga sasia ose niveli i lsquointeligjences qe kishin dhe kjo ishte gje shume e rendesishme qe duhej njohur.

Nje nga gjerat me te dobishme qe parashikonte niveli i inteligjences ishte aftesia per te nxene. Njerezit e zgjuar mesonin shpejt me lehte dhe me shume krahasuar me njerezit lsquomesatare ose lsquome pak te zgjuar. Te zgjuarit nuk gabonin ata i benin gjerat si duhej qe me here te pare. Keshtu kur zbulohej se dikush kishte veshtiresi ne nxenie ose gabonte shpesh kjo interpretohej si kufizim i lsquointeligjences se tij. Te rinjte qe perpiqeshin me shume ose me shpesh gjate nxenies ne shkolle ishin zakonisht jo aq te zgjuar krahasuar me ata qe perpiqeshin me pak ndash edhe pse kjo mund te vinte per arsye te tjera.

Kjo pikepamje per inteligjencen ka ndikuar fort mbi sistemet arsimore. P.sh. ajo eshte perdorur per te justifikuar futjen e provimeve pas cikleve te ndryshme arsimore provime qe i kanalizojne femijet dhe te rinjte per lloje te ndryshme arsimi mbi bazen e lsquointeligjences se tyre te supozuar.

Kjo pikepamje e pergjithshme rreth inteligjences qe mesa duket u ka bere pershtypje te madhe njerezve eshte sfiduar dhe pershtatur mjaft nga shkencetaret qe studiojne njohjen gjate 20 viteve te fundit kohe kur koncepti i inteligjences perjeton fazen e kalimit nga inteligjenca krejtesisht kognitive ne inteligjencat e shperndara mbi larmi burimesh njohese ose jo individuale apo te ndertuara nga shoqeria. Vijon debati per masen me te cilen inteligjenca eshte e trasheguar apo e fituar. Madje edhe nese ka sic duket te kete dallime gjenetike ne inteligjencen e njerezve ky lsquotipar per kedo luhatet shume pasi ndikohet nga pervoja motivimi dhe vetebesimi.

Keto kane bere qe interesi i shkencetareve te zhvendoset nga perpjekja per tiu pergjigjur pyetjeve shterpe rreth madhesise se kapacitetit mendor te njerezve drejt shqyrtimit se sa elastike dhe shumefaresh jane zakonet dhe orientimet e tyre mendore. Megjithese truri sigurisht nuk eshte i perbere nga inde muskulore por nga rrjeta te nderlikuara neuronesh tani eshte me e thjeshte per shkencetaret te sugjerojne metaforen se truri eshte lsquosi muskul per te shpjeguar idene se mendjet jane te afta jo vetem te mbushen por dhe te zgjerohen ide e profesoreshes se shquar Carol Dweck. Ndaj jo vetem qe eshte me e sakte por dhe me e leverdishme e me interesante te kerkojme menyrat me te cilat mendja e cdo te riu te mund te ushtrohet dhe forcohet se sa te etiketojme mendjen nepermjet sasise hipotetike te lsquofuqise se trurit qe nuk ndryshon. Shume autoritete akademike kane ringjallur dhe po citojne me miratim percaktimin e inteligjences qe ndertoi psikologu i madh zviceran Zhan Piazhe. Ai e mendonte inteligjencen si lsquoaftesine per te bere kur nuk di cfare te besh. Me fjale te tjera thelbi i inteligjences nuk eshte cka mund te beni lehte dhe shpejt por si pergjigjeni kur ndeshni rezistence. A keni strategji dhe kapacitete qe tu drejtoheni per ndihme apo thyheni lehte Te qenet elastik dhe i shkathet perballe veshtiresise duket nje lloj inteligjence shume me e dobishme se sa te pershtateni ne zgjidhjen e problemeve te veshtira dhe te keni koeficient inteligjence IQ te larte. Ne te vertete nje studim i koheve te fundit me autore Angela Duckworth dhe Martin Seligman te Universitetit te Pensilvanise ka gjetur se aftesia e te rinjve per tu perqendruar dhe angazhuar ne detyra te veshtira pa u dorezuar lejon te parashikohet rezultati i tyre ne testet shkollore dy here me mire se IQ e tyre. Gjithashtu lsquodisiplinimi i vetes parathote se cilet nxenes do ti permiresojne notat vitin e ardhshem shkollor ne nje kohe qe IQ nuk e tregon kete.

Nese elasticiteti dhe shkathtesia mendore jane cilesi qe mund te kultivohen kjo do te thote se nxenesit mund te ndihmohen lsquote behen me te zgjuar. Profesore Lauren Resnick me e vjetra ne komunitetin e kerkueseve te inteligjences ne SHBA sugjeron Inteligjenca eshte zakoni i perpjekjes kembengulese per te kuptuar gjerat dhe per ti bere ato te funksionojne me mire. ... Shkurt inteligjenca e dikujt eshte teresia e zakoneve mendore habis of mind te tij. Kerkimi i shkencetares tregoi se kete lloj inteligjence ne te vertete subjektet e nxene prandaj ajo mund tu mesohet. Profesori i Harvardit David Perkins nje tjeter figure e shquar ne boten e lsquointeligjencen qe mund ta nxesh learned intelligence arrin ne perfundimin se lsquomenyra si punon mesuesi ka ndikime te zgjatura dhe domethenese mbi menyrat e mendimit dhe nxenies se perditshme te nxenesve keshtu qe ato mund te behen natyre e dyte e tyre. Lauren Resnick shpjegon Nxenesit qe jane trajtuar per nje kohe te gjate si te ishin inteligjente faktikisht behen te tille. Nese ata nxene si te pyesin rreth permbajtjes lendore si te kerkojne tu shpjegohet si te gjejne lidhjet si te mbajne mend dhe si te veprojne ata nxene me shume dhe me shpejt. Ata e mendojne veten si nxenes. Ata dine si ti perballojne deshtimet afatshkurtra.

Nese arsimi perqendrohet ne zhvillimin e kapaciteteve te dobishme qe i sherbejne perballimit te problemeve dhe paqartesive te jetes reale atehere nuk vlen besimin se mendjet vijne ne kete bote me kapacitete te paracaktuara dhe te pandryshuara. Tashme e kunderta e kesaj ideje e ndihmuar nga te gjitha te dhenat e kerkimit duket se po e merr veten ne menyre mahnitese. Nese ideja se inteligjenca zgjerohet eshte shkencerisht e besueshme praktike nga ana arsimore dhe shoqerisht e deshirueshme perse atehere ideja e vjeter ka kaq shume kontroll mbi mendjet e njerezve Perse p.sh. literatura e organeve arsimore vijon ti bombardoje mesuesit dhe shkollat duke i nxitur tu referohen niveleve lsquote aftesise se nxenesve ndryshe niveleve te standardeve te arritjes

Kerkuesit argumentojne se kur percaktimi i vjeter i inteligjences te lihet menjane me vendosmeri do te jetersohen shume praktika arsimore te reja. Mesuesit do te perqendrohen me shume dhe me mire mbi qendrimet dhe zakonet mendore te nxenesve qe mund te forcohen me tej dhe do te kerkojne menyrat me te mira qe i stervitin dhe ushtrojne keto zakone. Ata do te perqendrohen me shume ti ndihmojne te rinjte te ndertojne inteligjencen funksionale praktike e te gjere dhe me pak mbi mesimet e pafundme rreth gjerave duke i transmetuar analizuar dhe rishpjeguar ato vazhdimisht.