Mbesa e Kim Filbit: Anët e panjohura të gjyshit tim
Sharlotë Filbi tregon se si e njohu gjyshin e tij agjenti më i njohur i Luftës së Ftohtë
Sharlotë Filbi
Unë kam qenë në një gjendje disi kaotike kur u hodha një sy gazetave të enjten në mëngjes; sapo i pashë faqet e para u zgjova menjëherë. Përtej meje isha kureshtare për një fotografi të Entoni Bluntit (Anthony Blunt), kujtimet e të cilit pas 25 vjetësh kishin dalë nga Libraria Britanike. Duke e parë atë, në mendjen time m’u rikthye mëngjesi i acartë i vitit 1991: Unë isha 11 vjeçe dhe për herë të parë mësova për figurën e tij, kur më vështroi në mënyrë të habitur, pa m’i ndarë sytë. Ky nuk ishte thjesht një rast, pasi ai më kishte kërkuar në shkollë disa herë, në një periudhë të shkurtër kohore, dhe që unë akoma e kujtoj sepse e kam ruajtur në mendje.
“Ku ishit ju në lutjet e këtij mëngjesi?” – më pyeti drejtoresha e shkollës, teksa tërhoqi tavolinën e saj në këndin fundor, ndërsa vështrimi im u ngulit midis tavanit dhe këpucëve të mia ngjyrë vjollcë “Doctor Marten”. “Duke lexuar një libër në banjo”, - i thashë, teksa u ula në karrige dhe duke marrë pozicionin poshtë, me një pamje të sertë. “Faleminderit, unë jam shumë, shumë i gëzuar”, - u përgjigj ajo duke parë në drejtim të bankës sime.
Në dukje, në mungesë të një kolori ngjyrash të kishës së vogël, ku kishin qenë ftuar vajzat në mbledhjen e shkollës, tërësisht jashtë blusë dhe për arsye që nuk shpjegohen kurrë, - u shtrua një bisedë e ashpër për Blunt, i cili, bashkë me gjyshin tim, Kim Filbi, Gaj Burges dhe Donald Meklin, kishin shërbyer si agjentë rusë gjatë Luftës së Ftohtë.
Unë mund të kem qenë e vogël, por tashmë njoh në mënyrë të paanshme dhe mjaft reale disa gjëra rreth spiunëve më famëkeq të Kembrixhit, jo thjesht për shkak se isha vajza e djalit të madh të Kimit; por unë kisha bërë vetë disa shtegtime të vogla gjurmimi në gjithë këto ngatërresa në një prej skandaleve më të mëdha në historinë britanike. Që nga koha e lindjes time, në vitin 1983, gjyshi im ishte strehuar thuajse përherë në apartamentin e vogël, në një kat të lartë, në qendër të Moskës.
Unë po përpiqem në mënyrë të çuditshme të njehsoj Kim Filbin që unë njihja, - njeriun e moshuar me vështrim fin, me një ngërdheshje djallëzore që unë e kujtoj gjithmonë teksa vishja fustanin. Por njerëzit flasin shumë për figurën publike të personit që kryesoi seksionin anti-rus të Shërbimit Sekret Britanik, që tradhtoi vendin e tij.
Unë e dija që në fillim fare se Kimi nuk ishte i qetë si gjyshërit e shokëve dhe shoqeve të mia, të cilët merrnin pjesë përherë në ceremonitë e ditëlindjeve apo festat e Krishtlindjeve, por ai për mua mbetet njeriu delikat; kjo dukej në mënyrën se si luante lojën e shahut, të preferuar prej tij, me babanë tim, ku në tavolinë do të gjeje gjithmonë disa gota uiski, teksa ne e vizitonim atë në Moskë. Ai ishte nga ata që bërtiste: “Kush është ulur në karrigen time?”. Në momentet kur ai kthehej në kuzhinë dhe shihte se unë kisha bërë rrëmujë në kolltukun e tij të preferuar, ai kthehej sërish në kuzhinë dhe rimbushte gotën e tij me uiski.
Kur më kthehet tani në mendje gjyshi im, nuk e mendoj kurrë që ai të jetë çliruar nga i ashtuquajturi emër famëkeq i agjentit të dyfishtë, “Njeriu i Tretë”. Një prej momenteve të mia të preferuara me gjyshin tim mbetet një nga vizitat e mia të fundit në Moskë. Kur po kthehesha për në Londër ai më futi në kutinë e rrobave dhe bashkë me babanë tim, u dhanë punonjësve të aeroportit një shishe vodka, u përpoqën për t’i trajtuar ata në mënyrë vëllazërore, duke i hutuar, derisa sa të kaloja unë, pasi nuk mund të fluturoja në atë linjë.
Herën tjetër ne u përpoqëm të linim Rusinë dhe në përfundim të vizitës në familje unë kërkova që të largoheshim me shpejtësi drejt aeroportit dhe të fluturonim në linjën e rezervuar për zyrtarët e lartë dhe personalitetet e shquara. Kemi hyrë në aeroport me një makinë pa targa, e cila nga brenda kishte perde me ngjyrë gri. Ne, sigurisht, nuk e humbëm as atë fluturim.
Akoma ruaj të gjalla disa kujtime më të vockla, të tilla si kapela e tij, nga ato që përdoren për në ekskursione, apo paraqitjen e tij teksa mbante në duar shishet e mustardës, të llojit “Colman” dhe kavanozat e reçelit.
Dikur, kur rrija në apartamentin e tij, pashë dy revolverë polakë te divani në dhomën e ndenjes, teksa po shpërndaja reçelin në fetat e mëdha të bukës, të cilat mezi i fusja në nofullat e mia të vogla dhe i kafshoja me vështirësi. Në fakt, disa nga kujtimet e fëmijërisë që më kanë mbetur në mendje kanë të bëjnë me ato ditët e pushimeve; pasditeve kaloja kohën me mamanë time duke shëtitur nga apartamenti i Kimit nëpër rrugë deri tek parku, apo udhëtimet e natës me tren drejt Leningradit dhe dhuratat e vogla që merrja nga gjyshi gjithmonë kur përfundonte qëndrimi ynë me të.
Njëherë Kimi më dha një seri kukullash ruse, të pikturuara shumë bukur, të cilat, akoma edhe sot e kësaj dite qëndrojnë në oxhakun e shtëpisë time. Herën tjetër ai i kishte dërguar në Basil gjysh-dajës, një libër të Karl Marksit; atëherë sapo kisha lindur unë dhe brenda tij kishte futur një letër me katër faqe shkrim dore për babanë e nënës, të cilin ai nuk kishte pasur rastin ta takonte asnjëherë. Këto momente të njeriut që unë nuk pata asnjëherë shansin të bisedoja me të si një e rritur, më japim pak gjëra për të mësuar për botën e tij të fshehtë; unë jam shumë e interesuar për të mësuar për të, por jo për spiunin profesionist.
Por aty ka gjithnjë e më tepër thashetheme, më tepër çelësa, sesa ato që duken në të vërtetë; unë kam lexuar artikuj të pafundmë që flasin rreth Kimit si një personash misterioz dhe i çuditshëm. Një nga gjërat më të bukura që unë e them në formë anekdote për karakterin e tij ka të bëjë me thelbin e mirë të tij prej anglezi. Në fillimin e këtij viti pashë informacionet rreth skandalit të shpenzimeve, për të cilat është përfolur në media për Kimin gjatë kohës së luftës, kur ai punonte si korrespondent në Francë. Në morinë e gjërave të tij personale pashë një xhup me lëkurë deveje, një çakmak “Dunhill” dhe dorashka me lëkurë derri. Të gjitha këto për mua thoshin shumë.
Me sa duket, shumica e informacioneve që kanë të bëjnë me gjyshin tim janë thjesht të këndshme për t’u lexuar, por unë nuk kam gjetur kurrë ndonjë prej atyre që e vlerësojnë drejt dhe saktë Kimin; këtë gjë e kam parë edhe në bisedat me babanë tim, apo edhe miqtë e tyre. Disa flasin mirë për të dhe disa të tjerë keq; ai ishte një njeri krenar dhe që publikisht u qëndroi veprimeve të veta.
Ndonëse ai bëri një zgjidhje që rrallëkush mund ta bëjë dhe askush nuk mund të thotë se Kimi e kuptonte plotësisht se çfarë pasojash kishin veprimet e tij për shokët apo kolegët që ai tradhtoi, Kimi ishte i përgatitur që të përballej edhe me tërheqjen për atë që ka bërë, sepse ai ndiente se ishte në rrugën e duhur, po bënte gjënë e duhur, sepse kjo ishte për të shpëtuar veten. Unë nuk jam e sigurt nëse kjo është tamam e vërteta. Nëse do të flitej për t’u kthyer prapa dhe për të shtruar alternativat që ai mund të zgjidhte në jetë, unë nuk mund ta them se çfarë vendimesh do të kishte marrë; por me siguri, ai nuk do të kërkonte asnjëherë falje për veprimet që ka bërë.
Entoni Blunt, gjatë linjës së kujdesshme të shkrimit të kujtimeve të tij, të shkruara disa vite pasi ai ishte zbuluar publikisht si “Njeriu i Katërt” dhe që u publikua disa dekada pas vdekjes së tij, bëri më të mirën e tij për ta shfaqur veten në sytë e atyre që ai kishte tradhtuar; të qortonte veten për veprimet e tij, pa kërkuar falje njerëzore as për veprimet e tij, të cilat në libër i cilëson si “gabimet më të mëdha të jetës së tij. Në një moment Blunt fajëson ndikimin negativ të ndjekësit të tij, studentit të tij në Kembrixh, që e rekrutoi atë në kauzën ruse në vitin 1934, në kohën e naivitetit të tij politik. Realisht ai nuk duket në asnjë moment se pranon përgjegjësinë personale për veprimet e tij.
Për më tepër, Blunt priti derisa të ikte nga kjo botë dhe grupi i tij i Kembrixhit, që lidhej me këto pretendime, ndonëse është shumë e vështirë të flasësh për “gjërat e nderuara që bëri” në një histori që është e mbushur me mashtrime dhe tradhti.
Në të vërtetë, në ditarët tij Blunt përpiqet që të kalojë të mënyrë të përciptë. Në mendjen time kjo shërben vetëm për të humbur atë çfarë mbetet tek admiruesit e shumtë që ka pasur deri tani. Megjithëse janë të paktë ata që mund të duartrokasin vendimet që ka ndërmarrë gjyshi im në jetën e tij, së paku në autobiografinë e tij “Lufta ime e Heshtur”, e cila është publikuar në kohën që ai ishte akoma gjallë, në ndryshim me dorëshkrimet e Bluntit, të cilat bëjnë zhurmë në kohën që ai e ka mbyllur historinë e tij dhe është ndarë nga jeta, - gjyshi im u qëndron zgjedhjeve që ka bërë. Por, ai dhe gjyshi im zgjodhën të jetonin me rrugën e shpatës.
Një ndryshim thelbësor midis gjyshit tim dhe Bluntit është se në fund të të gjithë kësaj ai u nda nga jeta në një apartament në Moskë me vetëm pak trofe, - ndoshta më pak se sa ato që i kanë premtuar rusët, për të cilat Kimi priste shumë. Dhe së fundi, duhet të llogarisim edhe diçka tjetër. Këta njerëz, mbi të gjitha, ishin lojtarë profesionistë të “kumarit”, mes shumë gjërave të tjera, dhe dikush që bëri karrierën e tij duke rriskuar ka qenë i përgatitur për ta bërë një gjë të tillë, edhe kur gjithë të tjerët po gremiseshin.
* * *
Ky shkrim është publikuar në mediat britanike dhe ka pasur reagime të shumta në lidhje me vlerësimet që Sharlotë Filbi i bën gjyshit të saj, i njohur ndryshe edhe si “Tradhtari i Shekullit”
20 Gusht 2009
Sharlotë Filbi
Unë kam qenë në një gjendje disi kaotike kur u hodha një sy gazetave të enjten në mëngjes; sapo i pashë faqet e para u zgjova menjëherë. Përtej meje isha kureshtare për një fotografi të Entoni Bluntit (Anthony Blunt), kujtimet e të cilit pas 25 vjetësh kishin dalë nga Libraria Britanike. Duke e parë atë, në mendjen time m’u rikthye mëngjesi i acartë i vitit 1991: Unë isha 11 vjeçe dhe për herë të parë mësova për figurën e tij, kur më vështroi në mënyrë të habitur, pa m’i ndarë sytë. Ky nuk ishte thjesht një rast, pasi ai më kishte kërkuar në shkollë disa herë, në një periudhë të shkurtër kohore, dhe që unë akoma e kujtoj sepse e kam ruajtur në mendje.
“Ku ishit ju në lutjet e këtij mëngjesi?” – më pyeti drejtoresha e shkollës, teksa tërhoqi tavolinën e saj në këndin fundor, ndërsa vështrimi im u ngulit midis tavanit dhe këpucëve të mia ngjyrë vjollcë “Doctor Marten”. “Duke lexuar një libër në banjo”, - i thashë, teksa u ula në karrige dhe duke marrë pozicionin poshtë, me një pamje të sertë. “Faleminderit, unë jam shumë, shumë i gëzuar”, - u përgjigj ajo duke parë në drejtim të bankës sime.
Në dukje, në mungesë të një kolori ngjyrash të kishës së vogël, ku kishin qenë ftuar vajzat në mbledhjen e shkollës, tërësisht jashtë blusë dhe për arsye që nuk shpjegohen kurrë, - u shtrua një bisedë e ashpër për Blunt, i cili, bashkë me gjyshin tim, Kim Filbi, Gaj Burges dhe Donald Meklin, kishin shërbyer si agjentë rusë gjatë Luftës së Ftohtë.
Unë mund të kem qenë e vogël, por tashmë njoh në mënyrë të paanshme dhe mjaft reale disa gjëra rreth spiunëve më famëkeq të Kembrixhit, jo thjesht për shkak se isha vajza e djalit të madh të Kimit; por unë kisha bërë vetë disa shtegtime të vogla gjurmimi në gjithë këto ngatërresa në një prej skandaleve më të mëdha në historinë britanike. Që nga koha e lindjes time, në vitin 1983, gjyshi im ishte strehuar thuajse përherë në apartamentin e vogël, në një kat të lartë, në qendër të Moskës.
Unë po përpiqem në mënyrë të çuditshme të njehsoj Kim Filbin që unë njihja, - njeriun e moshuar me vështrim fin, me një ngërdheshje djallëzore që unë e kujtoj gjithmonë teksa vishja fustanin. Por njerëzit flasin shumë për figurën publike të personit që kryesoi seksionin anti-rus të Shërbimit Sekret Britanik, që tradhtoi vendin e tij.
Unë e dija që në fillim fare se Kimi nuk ishte i qetë si gjyshërit e shokëve dhe shoqeve të mia, të cilët merrnin pjesë përherë në ceremonitë e ditëlindjeve apo festat e Krishtlindjeve, por ai për mua mbetet njeriu delikat; kjo dukej në mënyrën se si luante lojën e shahut, të preferuar prej tij, me babanë tim, ku në tavolinë do të gjeje gjithmonë disa gota uiski, teksa ne e vizitonim atë në Moskë. Ai ishte nga ata që bërtiste: “Kush është ulur në karrigen time?”. Në momentet kur ai kthehej në kuzhinë dhe shihte se unë kisha bërë rrëmujë në kolltukun e tij të preferuar, ai kthehej sërish në kuzhinë dhe rimbushte gotën e tij me uiski.
Kur më kthehet tani në mendje gjyshi im, nuk e mendoj kurrë që ai të jetë çliruar nga i ashtuquajturi emër famëkeq i agjentit të dyfishtë, “Njeriu i Tretë”. Një prej momenteve të mia të preferuara me gjyshin tim mbetet një nga vizitat e mia të fundit në Moskë. Kur po kthehesha për në Londër ai më futi në kutinë e rrobave dhe bashkë me babanë tim, u dhanë punonjësve të aeroportit një shishe vodka, u përpoqën për t’i trajtuar ata në mënyrë vëllazërore, duke i hutuar, derisa sa të kaloja unë, pasi nuk mund të fluturoja në atë linjë.
Herën tjetër ne u përpoqëm të linim Rusinë dhe në përfundim të vizitës në familje unë kërkova që të largoheshim me shpejtësi drejt aeroportit dhe të fluturonim në linjën e rezervuar për zyrtarët e lartë dhe personalitetet e shquara. Kemi hyrë në aeroport me një makinë pa targa, e cila nga brenda kishte perde me ngjyrë gri. Ne, sigurisht, nuk e humbëm as atë fluturim.
Akoma ruaj të gjalla disa kujtime më të vockla, të tilla si kapela e tij, nga ato që përdoren për në ekskursione, apo paraqitjen e tij teksa mbante në duar shishet e mustardës, të llojit “Colman” dhe kavanozat e reçelit.
Dikur, kur rrija në apartamentin e tij, pashë dy revolverë polakë te divani në dhomën e ndenjes, teksa po shpërndaja reçelin në fetat e mëdha të bukës, të cilat mezi i fusja në nofullat e mia të vogla dhe i kafshoja me vështirësi. Në fakt, disa nga kujtimet e fëmijërisë që më kanë mbetur në mendje kanë të bëjnë me ato ditët e pushimeve; pasditeve kaloja kohën me mamanë time duke shëtitur nga apartamenti i Kimit nëpër rrugë deri tek parku, apo udhëtimet e natës me tren drejt Leningradit dhe dhuratat e vogla që merrja nga gjyshi gjithmonë kur përfundonte qëndrimi ynë me të.
Njëherë Kimi më dha një seri kukullash ruse, të pikturuara shumë bukur, të cilat, akoma edhe sot e kësaj dite qëndrojnë në oxhakun e shtëpisë time. Herën tjetër ai i kishte dërguar në Basil gjysh-dajës, një libër të Karl Marksit; atëherë sapo kisha lindur unë dhe brenda tij kishte futur një letër me katër faqe shkrim dore për babanë e nënës, të cilin ai nuk kishte pasur rastin ta takonte asnjëherë. Këto momente të njeriut që unë nuk pata asnjëherë shansin të bisedoja me të si një e rritur, më japim pak gjëra për të mësuar për botën e tij të fshehtë; unë jam shumë e interesuar për të mësuar për të, por jo për spiunin profesionist.
Por aty ka gjithnjë e më tepër thashetheme, më tepër çelësa, sesa ato që duken në të vërtetë; unë kam lexuar artikuj të pafundmë që flasin rreth Kimit si një personash misterioz dhe i çuditshëm. Një nga gjërat më të bukura që unë e them në formë anekdote për karakterin e tij ka të bëjë me thelbin e mirë të tij prej anglezi. Në fillimin e këtij viti pashë informacionet rreth skandalit të shpenzimeve, për të cilat është përfolur në media për Kimin gjatë kohës së luftës, kur ai punonte si korrespondent në Francë. Në morinë e gjërave të tij personale pashë një xhup me lëkurë deveje, një çakmak “Dunhill” dhe dorashka me lëkurë derri. Të gjitha këto për mua thoshin shumë.
Me sa duket, shumica e informacioneve që kanë të bëjnë me gjyshin tim janë thjesht të këndshme për t’u lexuar, por unë nuk kam gjetur kurrë ndonjë prej atyre që e vlerësojnë drejt dhe saktë Kimin; këtë gjë e kam parë edhe në bisedat me babanë tim, apo edhe miqtë e tyre. Disa flasin mirë për të dhe disa të tjerë keq; ai ishte një njeri krenar dhe që publikisht u qëndroi veprimeve të veta.
Ndonëse ai bëri një zgjidhje që rrallëkush mund ta bëjë dhe askush nuk mund të thotë se Kimi e kuptonte plotësisht se çfarë pasojash kishin veprimet e tij për shokët apo kolegët që ai tradhtoi, Kimi ishte i përgatitur që të përballej edhe me tërheqjen për atë që ka bërë, sepse ai ndiente se ishte në rrugën e duhur, po bënte gjënë e duhur, sepse kjo ishte për të shpëtuar veten. Unë nuk jam e sigurt nëse kjo është tamam e vërteta. Nëse do të flitej për t’u kthyer prapa dhe për të shtruar alternativat që ai mund të zgjidhte në jetë, unë nuk mund ta them se çfarë vendimesh do të kishte marrë; por me siguri, ai nuk do të kërkonte asnjëherë falje për veprimet që ka bërë.
Entoni Blunt, gjatë linjës së kujdesshme të shkrimit të kujtimeve të tij, të shkruara disa vite pasi ai ishte zbuluar publikisht si “Njeriu i Katërt” dhe që u publikua disa dekada pas vdekjes së tij, bëri më të mirën e tij për ta shfaqur veten në sytë e atyre që ai kishte tradhtuar; të qortonte veten për veprimet e tij, pa kërkuar falje njerëzore as për veprimet e tij, të cilat në libër i cilëson si “gabimet më të mëdha të jetës së tij. Në një moment Blunt fajëson ndikimin negativ të ndjekësit të tij, studentit të tij në Kembrixh, që e rekrutoi atë në kauzën ruse në vitin 1934, në kohën e naivitetit të tij politik. Realisht ai nuk duket në asnjë moment se pranon përgjegjësinë personale për veprimet e tij.
Për më tepër, Blunt priti derisa të ikte nga kjo botë dhe grupi i tij i Kembrixhit, që lidhej me këto pretendime, ndonëse është shumë e vështirë të flasësh për “gjërat e nderuara që bëri” në një histori që është e mbushur me mashtrime dhe tradhti.
Në të vërtetë, në ditarët tij Blunt përpiqet që të kalojë të mënyrë të përciptë. Në mendjen time kjo shërben vetëm për të humbur atë çfarë mbetet tek admiruesit e shumtë që ka pasur deri tani. Megjithëse janë të paktë ata që mund të duartrokasin vendimet që ka ndërmarrë gjyshi im në jetën e tij, së paku në autobiografinë e tij “Lufta ime e Heshtur”, e cila është publikuar në kohën që ai ishte akoma gjallë, në ndryshim me dorëshkrimet e Bluntit, të cilat bëjnë zhurmë në kohën që ai e ka mbyllur historinë e tij dhe është ndarë nga jeta, - gjyshi im u qëndron zgjedhjeve që ka bërë. Por, ai dhe gjyshi im zgjodhën të jetonin me rrugën e shpatës.
Një ndryshim thelbësor midis gjyshit tim dhe Bluntit është se në fund të të gjithë kësaj ai u nda nga jeta në një apartament në Moskë me vetëm pak trofe, - ndoshta më pak se sa ato që i kanë premtuar rusët, për të cilat Kimi priste shumë. Dhe së fundi, duhet të llogarisim edhe diçka tjetër. Këta njerëz, mbi të gjitha, ishin lojtarë profesionistë të “kumarit”, mes shumë gjërave të tjera, dhe dikush që bëri karrierën e tij duke rriskuar ka qenë i përgatitur për ta bërë një gjë të tillë, edhe kur gjithë të tjerët po gremiseshin.
* * *
Ky shkrim është publikuar në mediat britanike dhe ka pasur reagime të shumta në lidhje me vlerësimet që Sharlotë Filbi i bën gjyshit të saj, i njohur ndryshe edhe si “Tradhtari i Shekullit”
20 Gusht 2009