Miti i Haxhi Qamilit

Libri/ Uran Butka hedh në treg romanin e ri historik që ka në fokus një nga kapitujt më të debatuar të historisë

Vitet e mjegullta plot trazira e dram q mbylln mbretrimin e Vidit, arritur si marrveshje ndrkombtare evropiane n mbshtetje t Shqipris, vijn srish t trajtuara n romanin e Uran Butks, “Miti i Haxhi Qamilit”. Duhet t theksojm q n krye se romani sht shkruar me mjaft mjeshtri dhe lexohet me ndje si premis e nj cilsie letrare. Nga ana tjetr, kur nj vepr e ksaj natyre mbshtetet mbi nj pun studimore serioze edhe n profilin historik, lexuesi sht fatlum, se gjen t bashkuar m njsh shkrimtarin dhe historianin. Ngjarjet n roman vijn nga periferia, nga nj qendr kryesore e Rilindjes Kombtare, mbshtetse jo vetm pr ngritjen dhe funksionimin e shtetit shqiptar, por dhe mbrojtse me arm n dor e tij nga rreziqet kanosse. Veprimet nuk kufizohen atje, ato prfshijn edhe nj sr trevash, ngaq tollovia shkaktohet lehtsisht e vrshon me zulmn e nj rrebeshi. E gjith kjo lngat sht rezultat i intrigave t brendshme e t jashtme, ka nuk ka t sosur me fatin dhe ecurin historike shqiptare, se gjenden kurdoher personazhet e duhura groteske, kriminale e pa principe q nuk e kan pr gj ta kthejn atdheun aren luftrash e raportin shqiptar me shqiptar n mizori. Situatat n roman lvizin gradualisht duke u maturuar e duke krijuar hapsirat e reja pr mtejshmrin e ngjarjeve. Ndodhit dhe personazhet ecin paralelisht duke ndikuar n zhvillimin e njri-tjetrit. Ngarkesa e ngjarjeve sht e prmasave t atilla q krkojn obligimin maksimal t individit; kshtu, edhe karakteret n veprim psojn ndryshimet e tyre dhe ngrihen n nivelin prgjegjs t konfliktit. Ata nuk vijn nga boshllku por jan t grshetuar historikisht me traditn familjare, krahinore e ndrkrahinore q i kulmojn ndeshjet. Atje shpalosen t gjitha: trimria e burrria. dhimbja dhe ndjenja njerzore, q jan prthyerje t goditura psikologjike n roman, brenda nj dileme tragjike, se rrethanat i kan vn t luftojn ndr veti shqiptarin me shqiptar, rreket e lodhet me veten njeriu duke peshuar individin me fatet e atdheut. I gjith ky tragjizm ka si sfond magmn shpirtrore q mban gjall shpresat dhe ndrrat e brishta t shqiptarve, kan tablot piktorike t dhna mjeshtrisht jo vetm si peizazh, por edhe si konstrukt familjar, zakonor me tr koloritin zonal. Haxhi Qamili, ky personazh problemor jo vetm historik, por edhe politik e psikologjik pr dekada me radh, vizatohet me t gjitha detajet fizike e sociale. Ekspozohen rrethanat e daljes n reliev si individ dhe si nnshtres e klaneve m t errta e arbitrare t kohs. Autori na v n kontakt me t prmes prforcimit t veprimit e prfaqsimit. Jan daullet, sht zhurma dhe marrosja e njerzve q paraprijn shfaqjen e ktij personazhi. Atmosfera, veshja, prbrja grupore, gjestikulacioni dhe veprimet primitive, mendimet dhe arsyetimet vulgare krijojn nj grotesk tragjik e t prgjakur. N tr veprimet e gjykimet, po t mund t konsiderohen t tilla, ka vetm marrzi. Atje shfaqet urrejtja e mllefi pr do gj q lidhet me diturin, sulmohen, grabiten e shkatrrohen tregjet, shkollat e gjith qelizat e tjera q mbajn e i japin frym qytetaris. Turma ecn si verbria e nj epidemie vdekjeprurse q molepset e moleps ka gjen prpara. Nuk ka asnj gjas t ndeshsh arsye, linj ligjore apo ndonj skelet programor, por vetm shkretim. Mungojn thuajse do vler njerzore e intelektuale n organizimin dhe funksionimin e asaj tollovie; ve tortura, vrasje, mundim e trajtim njerzor, makutria materiale dhe instinkt kafshror. N kto nivele i ka vn kjo lvizje fatin e individve dhe ardhmrin e Shqipris. E gjith kjo urdi inkoshiente ndrthuret me at pjes t kasts s korruptuar t npunsve dhe delenxhinjve q nuk kan asnj ideal, asnj vizion zhvillimi apo prgjegjsi kombtare. E gjitha kjo vjen drejt nj epilogu tragjik pr vendin ton n prag t Lufts Ballkanike pasuar nga Lufta e Par Botrore. Futja si figur kryesore edhe e nj gazetari i ka dhn dor autorit pr digresione dhe kndvshtrim m t gjer t asaj q ngjet n vepr. Grshetohen figura t njohura historike, t lufts, arsimit, kulturs, ku hidhet drit edhe n origjinalitetin e trashgimis son artistike e artizanale. Situatat jan t gjalla, jo thjesht si veprim skenik, por krye gjithkaje ato jan t tilla nga fjala dhe korpusi gjuhsor. Puna e prgjegjshme pr zgjedhjen, figuracioni n organizimin e t shprehurit, sentencat filozofike meditative e ngren perceptimin artistik jo vetm emocionalisht, por edhe si mendim e urtsi. Linjat kryesore jo vetm jan kryqzuar e ndrthurur organikisht me situatat, por u lexohen qart diferencimet nga njri-tjetri si n nismat dhe n prmbylljen finale t bmave. sht shum origjinale edhe trajtimi i ndjenjs n dy linja dashurie t ksaj vepre. Nse i pari, komandant i forcave mbrojtse t qeveris, dashurin e jeton si nj imazh i ngulur n kujtesn e s shkuars, gazetari e prjeton at si nj realitet, si nj konkretsi, si pjes praktike dhe e domosdoshme e jets. sht trajtuar me penelata t shpejta e t freskta si nj akuarel me linja jo t sfumuara. N ato faqe origjinale ka plot pasazhe t bukura letrare, portretizime dhe situata bindse q mbeten fluide, ashtu si ishin dhe kufizimet e vet kohs. Mendoj se sht me vend t mbshtetet tendenca n rritje e trajtimit t temave si kjo e romanit q po flasim. Periudha t ndryshme historike jo vetm q rezultojn mjaft t pshtjelluara n historiografi, por edhe sikur t jen saktsisht t ndrtuara, brenda nj vepre artistike fitojn prmasa t tjera, ka nuk mund t na i jap kurr historia vet si shkenc. Nuk sht fjala pr t’i zn vendin apo pr t’i shkelur territorin njra-tjetrs letrsia me historin. Por nga ky kryqzim pasqyrues jo vetm divulgohen e nguliten m mir, por dhe merr vlera m t plota vet kultura e nj vendi. Uran Butka jo vetm e ka marr prsipr nj prgjegjsi t till, por edhe e ka realizuar n nivele letrare-estetike.