Mongolia mesjetare? Si Amerika e ‘900-s

Në historinë e trazuar të Europës, nuk na ka munguar asgjë, pra, një renditje mes faqeve më të errëta të kontinentit është e pamundur. Kështu që mund të rendisim në kutinë 1241 Rrezikun Numër 1. Në fund të atij viti (me të vërtetë “të mëshirshëm”) Hunët e vërtetë, pra Mongolët, papritur, kishin ardhur para se të iknin. Sigurisht, në një kohë të shkurtër kishin sjellë vdekje dhe shkatërrim në Moskë, Kiev, Poloni, Moravi, Bohemi, Hungari dhe ishin shfaqur edhe në Adriatik, duke bastisur Spalatin e Katarin (sot Kotorrin). Pikërisht për këtë, ndjenja e çlirimit që shoqëroi tërheqjen e tyre ishte e thellë, nga brigjet e Atlantikut deri në Detin e Zi. Tërheqje sa për të thënë. Ata do të kishin vazhduar me kënaqësi kushedi se deri ku, nëse nuk do të ishin përballur me një çështje shumë delikate të politikës së brendshme: vazhdimësinë e djalit të tretë të Xhenxhis Khan Ogodei, që vdiq nga alkooli si shumë prej vëllezërve të tij.
Natyrisht, shumë shpresojnë për një mrekulli, por më dinakët si mbreti Luigji i IX-të i Francës, i ashtuquajtur “i shenjti”, pasi e mori veten nga shoku, bëri një hap përpara. Arsyetimi i tyre ishte i thjeshtë: praktika e Tokёs së Shenjtë, me kryqëzatat e saj, është e mbyllur, mund të verifikohet, nëse rastësisht, pikërisht ata “barbarë” të tmerrshëm mund të na ndihmojnë ta arkivojmë. Kur u përhap zëri që Sartach, Khani i dytë i Turmës së Artë kishte një gjysmë ideje për t’u konvertuar në të krishterë, pas teorisë ishte veprimi. Veprim i kujdesshëm, me stil françeskan. I takoi në fakt një murgu të përulur, Guglielmi i Rubruk-ut, detyra për të dalë haptas. Nuk ishte hera e parë që perëndimorët shkonin drejt tokave të mëdha, pothuajse të panjohura, përtej Portave të Hekurit, të ngritura nga Aleksandri i Madh, midis Kaukazit dhe Detit Kaspik, në qytetin e tanishëm të Derbend, në Dagestan. Në vitet 1245-1247, një tjetër françeskan, Giovanni da Pian del Carpini, vepronte në emër të Papa Innocenzo IV dhe nga aventura e tij mori shkak Historia Mongolorum. Më pas ishte radha e tre domenikanëve: Lorenci i Portugalisë, Ascelino dhe Andrea i Longjumeau.
Tani, misioni i Guglielmit të mirë, i shoqëruar nga vëllai Bartolomeo i Kremonës, nga kleriku i ri Gosset, nga përkthyesi Homo Dei dhe nga shërbëtori Nicola, është një mision autentik diplomatik, sepse Luigji IX, me mjetet e nevojshme, i beson një letër mirësjelljeje për t’ia dorëzuar Sartachit, pas testimit të situatës. Kështu, pasi mori pjesë me mbretin e tij në kryqëzatën e shtatë, nga pranvera e vitit 1253 deri në fillim të verës së vitit 1955, duke nisur nga San Giovanni d’Acri dhe duke u kthyer tek Antiochia, tek Kissinger i vogël mesjetar, duke vuajtur nga uria dhe nga i ftohti, duke u përleshur me zakonet e një bote sa të gjerë dhe të ashpër, u bë etnografi i parë dhe i vërtetë i historisë së tij, diçka më pak se Bruce Chatwin dhe diçka më shumë se një i dërguar special modern.
Në Itinerarin e tij, pra në udhëtimin në Mongoli, braport i hartuar me detaje të hollësishme në ditar dhe tani i propozuar në një botim nga Paolo Chiesa nga Fondacioni Lorenzo Valla/Arnoldo Botues Mondadori (qortimi ynë për legjendat që para dhe pas tij (mendojmë për shembull Giovanni i Mandeville dhe Odorico i Pordenones) të tjerë i kanë përhapur, bindet me kronikën e asaj që ka parë e ka bërë, kënaqet pak me gjykimet morale kundër një shoqërie të ashpër, nëse krahasohet me atë bashkëkohore të Firences ose Parisit, por në evolucion konstant dhe mbi të gjitha, shumetnik. Në pasurinë e tartarëve (të quajtur ndryshe moal) të shekullit XIII, nën grushtin e hekurt të Sartach, Batu dhe Mangu, jetojnë të burgosur gjermanë dhe predikues katolikë të kombeve të ndryshëm, delegacione të sulltanëve indianë, komunitete saracene, aventurierë persianë, emigrantë rusë, të dëbuar kinezë, priftërinj nestorianë dhe deri dy argjendarë francezë. Pra, për shumë, Mongolia mesjetare ishte diçka e ngjashme me atë që do të jetë Amerika e 800 dhe 900 për miliona emigrantë: nëse jo një tokë e premtuar, të paktën një rrugë shpëtimi dhe një mundësi shpërblese.
Ekzistojnë të pasurit e të varfrit, njerëzit dehen dhe tentojnë të mashtrojnë njëri-tjetrin, krerët ushtarakë e politikë luajnë për të ngritur zërin kundër antagonistëve, në lidhje me atë që ne do quajmë “skenë ndërkombëtare”, gratë qëndrojnë të mënjanuara, por orientojnë zgjedhjet e burrave të tyre. Pak a shumë, të njëjtat gjëra që ndodhnin dhe vazhdojnë të ndodhin në Perëndimin e civilizuar. I vetmi ndryshim ishte që, në vend të zemërimit të një Perëndie të vetme, kishin frikë nga zemërimi i disa Perëndive, siç eksperimenton vetë Guglielmi në lidhje me adhuruesit në jetën e përditshme dhe në një mosmarrëveshje interesante ideologjike.
Në krye të Mangu, me kuptimin e thjeshtë të një baze të përbashkët, i thotë Guglielmit: “Për ju, Zoti bëri Shkrimet, por ju nuk i respektoni, ndërsa neve na ka dhënë parashikimet dhe ne bëjmë çfarë thonë ato e jetojmë në paqe”.
Pra, Sartach dhe as ndonjë tjetër mes mongolëve (françeskani i varfër totalizon varfërinë e gjashtë të pagëzuarve) të zgjedhur për konvertim, por ka mundësi që këtë mbreti dinak Luigji e kishte parashikuar. I vetmi që mbeti i zhgënjyer ishte një prift që si shumë të tjerë i kishte kapërcyer pengesat dhe iu postua dërguesit pa as edhe një “falënderim”.