Një përplasje fatale përcakton fazën për hetimin e dashurisë dhe ndryshimit

Mbi romanin “Aksidenti” të Ismail Kadaresë

Nga Abigail Deutsch (San Francisco Chronicle)

“Aksidenti” i Ismail Kadaresë, një shqyrtim i ndryshimit i pasur dhe i çuditshëm, fillon me një goditje: një taksi përplaset, duke vrarë çiftin shqiptar në sediljen e pasme. Shoferi, i cili mbijetoi, nuk mund të shpjegojë pse humbi kontrollin e makinës, përveç se “ndoshta… në pamjen e pasqyrës së pasme…diçka e kishte hutuar atë”.
Kadare, romancieri pjellor shqiptar dhe fitues ne 2005 i çmimit të “International Man Book”, Njeriut Ndërkombëtar të Librit, ka ndërtuar një labirint me ndoshta ku motivet e errëta të çojnë në pasoja befasuese. Një studiues pa emër e studion aksidentin për arsye të panjohura, duke harxhuar vite për të mbledhur dëshmitë së bashku – shënime, fatura, intervista – me shpresën për të gjetur se çfarë e hutoi shoferin.
Parimet e kritikës letrare i orientojnë të dyja, analizën e tij dhe vetë romanin: Shpallja eventuale e taksisë që pasagjerët e saj po “përpiqeshin të putheshin” e çon studiuesin drejt një turiele semantike. Çdo të thotë që dy personat po përpiqeshin të putheshin?Nëse të dy përpiqen, nuk do të kenë të dy sukses?
Bazuar në gjuhën e ndryshueshme të shkronjave të dashurisë së çiftit, studiuesi ka një shpjegim të mundshëm, një shenjë mosfunksionimi: Në një pikë të marrëdhënies së tyre, pasagjerët, Rovena dhe Besforti, duket se kanë ndryshuar nga të dashur në klient dhe prostitutë. Në fund të fundit, studiuesi shkruan llogarinë e vet për marrëdhënien e tyre, duke u përpjekur të arrijë tek e vërteta (ose, nëse nuk arrin tamam aty, atëherë pak më larg).
Duke i bërë jehonë me referenca letrare, i pasuruar me rëndësi politike, hetimi i Besfortit dhe i Rovenës arrin të duket novator pavarësisht të metave të tij qendrore: Disa paradigma të marrëdhënieve mashkull-femër  janë më prototipe sesa ato ndërmjet prostitutës dhe klientit. Duke kërkuar një lloj te ri dashurie nëpërmjet një modeli të vjetër është sikur po përpiqemi të shkojmë në hënë: Lexuesit mund të admirojnë përpjekjen por mund të pyesin për efikasitetin.
Kështu pra, çfarë ndodhi në taksi?A arriti çifti në një gjendje më të lartë? Karakteristikë e Kadaresë është që ai është më i interesuar në misteret sesa në zgjidhjen e tyre, por ky është një fakt – ose sa më afër me faktin siç gjen dhe shkrimtari i shquar – se çfarëdo që pa shoferi bëri që taksia të fluturonte në ajër përpara se te binte prapë në tokë.