"Nuk jam ne asnje nga punet e mia"
ALBERTO MORAVIA
Nga Anna Maria de Dominicis &Ben Johnson*
Via dell'Oca shtriqet vetem pak nga Piazza del Popolo. Nje rruge e zgjatuar si pafajesisht, qe hapet disi ne mesin e saj per t'i dhene forme nje mjedisi, qe formesohet si nje kon drejt fundit, ku pastaj me shkurtesine e saj drejtohet ne kalimin e kalldremte nga Lungotevere tek njera ane e Santa Maria dei Miracoli. Emri i rruges, "Rruga e Patave", trashegohet, ngjashem me ato gjurmet e shume shtepive ne Rome, qe vine nga tabelat e harruara prej kohesh, me te cilat tregoheshin dikur vendet e ngrenies.
Nga njera ane, zgjatet tejet e pakthim qe nga brigjet e Tiberit drejt Via Ripeta dhe pastaj plandoset drejt shtepive te njerezve te klases punetore: nje rresht i ngushte pragjesh me shkalle te erreta, pak te lageshta, dritare te ngushtuara dhe nje vije dyqanesh te vogla; me kundermimin e frutave te embla, kepucareve, verave te Castelli, dhe makinash te rregjuara; degjohen tej zhurmat e capkeneve te rruges, xhirimet e gomave te Guzz-it, dhe poterja e zakonshme nga pas -kopshtet.
Nga ana tjeter, ndertesat jane me te larta, disi jashte vendit, te realizuara me arrogancen e paqte te kornizave te paciflosura dhe ballkoneve qe strehojne botet e veres, e ku kacavirren bimet nga shtepite e te kamurve. Nga kjo ane, eshte edhe vendi ku jeton Alberto Moravia, ne te vetmen strukture moderne te kesaj fqinjesie, ku ndertesa del jashte si nje gerdalle dhe i ngjan nje dige fildishi drejt nje si rrethimi kuqe-arte.
Dera hapet nga vajza e sherbimit, nje vajze ezmere qe mban veshur uniformen e zeze konvencionale dhe perparesen e bardhe. Moravia duket se eshte pas saj qe ne hyrje, duke e keqyrur vete mberritjen e ketij momenti. Ai largohet. Intervistuesit duhet te drejtohen drejt dhomes se pritjes. Do te flase direkt.
Dhoma ku qendron Moravia, ne shikimin e pare, eshte zhgenjyese. Ajo ka formen elegante dhe anonime te apartamentit qe Parioli e mori me qira nga nje aktor i filmit, por kuptohet me te vogel; pak a shume sa dhoma e recepsionit te Legates zvicerane, merret me mend pa dosjet e udhetimit-apo strukturat e leximit te cfare-do-lloji qofte. Ka shume pak mobilime, qe ne fakt i takojne shekullit te XVIII. Kater piktura i stolisin muret: dy Gutusos, nje Martinelli dhe mbi nje nga divanet e gjera blu edhe nje Toti Scialoja. Nga fundi tjeter i divanit, eshte nje kolltuk; mbajtur ne mes te karrigeve dhe divanit, nje tavoline e ulet dhe e gjate venedikase per kafe, veshur me zbukurimet antike te konstelacioneve te shenjave te zodiakut. Bluja e hapur dhe e kuqja e vjeter e tavolines perseriten edhe me ngjyrat e nje qilimi pers poshte tij. Nje kabinet incizimi qendronte perballe murit; ai permban Bach, Svarlatti-n, Simfonine e Nente te Beethoven-it dhe disa kuartete te hershme te Stravinskit, Prokofiev dhe Orfeun e Monteverdit. Papercaktueshmeria e dhomes duket gati e kalkuluar. Vetem pamja nga dritaret e ndjell disi pranveren qe po afron; lulet kane lulezuar mbi catite e tarracave, qyteti eshte i ngrohte, nje e kuqe varet tej mbi diellin e perendimit. Papritur hyn Moravia. Ai eshte i gjate, elegant, i ashper; gjeometria e fytyres se tij, reflektimi i tij, jane te ftohta, gati metalike; zeri i tij eshte i ulet, gati metalik-dikush mund mendoje ne cdo rast si nje pushke. Dikush mund te kape edhe nje gjurme paqetesie, ndoshta druajtje ne menyren e tij, por ai eshte ne dhomen e pritjes se shtepise se tij; ndaj vendoset i qete dhe i rehatuar mbi nje nga divanet duke kryqezuar duart.
Intervistuesit: A mund te fillojme qe nga fillimi?
Alberto Moravia: "Nga fillimi?"
Ju keni lindur...
"Oh. Kam lindur ketu. Jam i lindur ne Rome me 28 Nentor, 1907".
Dhe, arsimimi juaj?
"Arsimimi im, arsimimi im fillestar, ai qe eshte, pra, praktikisht eshte nul. Kam nje diplome te ciklit te larte, asgje me shume. Ne fakt, nente klase shkolle. Me duhej qe ta lija per shkak te tuberkulozit te kockave. Kam shpenzuar, gjithsej, pese vjet ne shtrat me te, qe nga mosha nente dhe deri me shtatembedhjete-deri me 1924".
Atehere "Inverno di malato" duhet t'u referohet ketyre viteve. Keshtu mund te kuptohet sesi...
"Ju po hamendesoni se une jam Girolamo, apo jo?"
Ne te vertete, po...
"Nuk jam. Me lini t'ju them se-"
Ështe e njejta semundje.
"Me lini qe t'ju them ketu qarte dhe prere se: une nuk jam ne asnje nga punet e mia".
Ndoshta, ne mund t'i kthehemi kesaj pak me vone.
"Po. Por dua qe kjo te jete plotesisht e kuptueshme: punet e mia nuk jane autobiografike ne kuptimin e zakonshem te fjales. Ndoshta, mund ta vendos para jush ne kete menyre: Cfaredo qe duket autobiografike eshte vetem e bere ne nje menyre krejt indirekte, ne nje rruge shume te pergjithshme. Jam i lidhur me Girolamon, por nuk jam Girolamo. Nuk marr dhe kurre nuk kam marre ndonje veprim apo karakter direkt nga jeta. Ngjarjet mund te me kene sugjeruar per ngjarje, qe mund te perdoren ne nje pune me vone; po aq ngjashem; apo persona mund qe te me kene sugjeruar per karakteret e ardhshme; por edhe vete sugjerimi eshte nje fjale per t'u kujtuar. Secili shkruan per ate qe di. Per shembull, une vete nuk mund te them se e njoh Ameriken, megjithese e kam vizituar. Nuk mund te shkruaj per te. Po, dikush perdor ate qe di nje njeri, edhe pse autobiografia duhet te thote dicka krejt tjeter. Une nuk do te jem kurre i afte qe te shkruaj nje autobiografi te vertete; gjithmone e mbaroj duke falsifikuar dhe trilluar-Une jam nje genjeshtar, ne fakt. Kjo do te thote qe jam nje romancier, pos te gjithave. Shkruaj per ate qe di".
Mrekulli, gjithsesi puna juaj e pare ishte Gli Indifferenti
"Po".
Mund te na tregoni dicka per te?
"Cfare doni qe te dini? E kam filluar ate me tetor te vitit 1925.
E shkrova nje pjese te madhe te saj ne krevat-ne Cortona, tek Morra1 rastesisht. Ështe botuar pastaj me 1929".
A kishte shume opozite atehere? Nga kritiket, duhet te ishte p.sh.? Apo, te pakten nga publiku i leximit?
"Opozite? Cfare lloji opozite?"
Dua te them, duke ardhur ne kohe pas D'Annunzio, ne lartesite e Fragmentizmit dhe prosa d'arte...
"Oh...jo, nuk kishte nje kritike ne pergjithesi per te. Pati nje sukses te madh. Ne fakt, ishte nje nga sukseset me te medha per letersine moderne italiane. Me e madhja, aktualisht; dhe mund ta them kete me te gjithe modestine e nevojshme. Nuk ka pasur kurre ndonjehere, ndonje gje te ngjashme me te. Ne te vertete, asnje liber ne pesedhjete vitet e fundit s'eshte nderuar me nje entuziazem te tille unanim dhe ngazellim te ketij lloji".
Te mendosh se, ju ishit krejt i ri ne ate kohe.
"Njezete e nje vjecar. Kishte artikuj te tere ne gazeta dhe madje disa prej tyre shkonin deri ne pese kolona te plota. Suksesi i ketij libri ishte si i paprecedent. Mund te shtoj se: asgje qe i afrohej atij nuk me kishte ndodhur mua apo ndokujt tjeter me pare".
Gli indiferenti jane interpretuar disi si te mprehte, madje pak te hidhur, me nje kritike te plote per borgjezine Romane, por edhe per vlerat e borgjezise ne pergjithesi. Vertete eshte shkruar ajo si reaksion kunder shoqerise qe ju shikonit?
"Jo, Jo ndergjegjesisht, te pakten. Nuk ishte thjesht reaksion kunder ndonje gjeje. Ishte nje roman".
Atehere, kritiket, qe ju kane lidhur juve me Svevo-n, mendoni se ishin gabim?
"Krejtesisht. Po, Krejtesisht. Qe t'ju them te verteten, Svevo eshte nje shkrimtar, qe nuk e njoh mire ne pergjithesi. E kam lexuar ate dhe atehere vetem kete Senelita ( Si Njeriu u plak) dhe cfare tjeter?-La Coscienca di Zeno (Vetedija e Zenos)-dhe pastaj kam shkruar Gli indiferenti. Nuk eshte ceshtje influence, sigurisht. Per me teper, Svevo ishte nje kritik i ndergjegjshem i borgjezise; kritika ime vetjake, cfaredo qe ishte ajo, mbetet e paqellimshme, ndodh e gjitha rastesisht. Ne pikepamjen time, funksioni i nje shkrimtari nuk eshte te kritikoje ne nje fare menyre; por duhet te krijoje karaktere te gjalla. Vetem kaq".
Ju shkruani... atehere-?
"Shkruaj thjesht qe te kenaq veten; shkruaj qe te zbavit te tjeret dhe-dhe...po, qe te shpreh vetveten. Cdo njeri ka menyren e tij sesi do te donte qe te shprehe veten dhe te shkruarit duket se eshte menyra ime".
Nga kjo, ju nuk mund ta konsideroni veten si nje moralist, apo jo?
"Jo, e theksoj shume kete, jo. E verteta dhe bukuria jane edukatoret e vetes. Fakti i vertete i perfaqesimit te krahut te majte, apo "krahut" te ndonje lloji, nenkupton nje pozicion partizan dhe aspak objektiv. Per kete arsye, njeriu eshte i paafte per te kritikuar ne nje sens shpesh te vlefshem. Kritika sociale duhet qe domosdoshmerish dhe gjithmone te jete nje gje siperfaqesisht ekstreme. Por, mos me keqkuptoni. Shkrimtaret, ashtu si gjithe artistet, jane te perfshire ne mjedise perfaqesimi, per te krijuar nje realitet te kompletuar dhe me shume absolut sesa vete realiteti. Ata duhet, nese duhet qe ta permbushin kete qellim, te pranojne nje pozicion moral, te kene nje qendrim te perfytyruar paster nga ana politike, sociale dhe filozofike; si rrjedhim, besimet e tyre jane, natyrisht shkojne per te gjetur rrugen e tyre me pune. Cfare beson, megjithate artisti, eshte e nje rendesie krejt dytesore, e varur me vete punen. Nje shkrimtar mbijeton pavaresisht besimit te tij. Laerence do te lexohet cfaredo qe dikush do te mendoje per mendimin e tij mbi seksin. Dante eshte lexuar edhe ne Bashkimin Sovjetik.
Puna e artit, nga ana tjeter, ka nje funksion perfaqesues dhe shprehes. Ne kete perfaqesim te ideve te autorit, gjykimit te tij, vete autori eshte i angazhuar me realitetin. Kritika, keshtu, nuk eshte me shume se nje pjese, nje aspekt-nje gje fare e vogel-e te teres. Hamendesoj, se duke e vendosur ne kete menyre, Jam pos te gjithave, nje moralist ne shume shkalle. Ne, jemi te gjithe keshtu. E dini, ngandonjehere cohesh ne mengjes ne nje si inat te madh me cdo gje. Asgje nuk te duket e drejte. Dhe ajo dite vazhdon keshtu. Te pakten derisa te marresh veten, juve jeni nje moralist. Vendose ne kete menyre: cdo njeri eshte nje moralist ne menyren e llojit te tij, por ai eshte edhe ne shume gjera te tjera pervec kesaj".
A mund t'i rikthehemi Gli indiferenti per nje moment te vetem? A e keni ndjere, kur jeni marre me te se jeni perballur vecanerisht me problemin e teknikes?
"Ka pasur nje te vetmen gje te madhe ne perpjekjen time ketu-marrja borxh e teknikes se drames per ta filluar dhe per ta mbaruar historine brenda nje periudhe te shkurter, duke mos lene asgje jashte. Ne fakt, i gjithe aksioni, ndodh ne vetem dy dite. Karakteret ushqehen, flene, zbavitin vetveten, tradhtojne njeri-tjetrin; dhe atehere, ngushtesisht eshte e gjitha. Dhe cdo gje qe ndodh, ashtu si ishte "ne skene".
A keni shkruar per skenen?
"Pak. Ka nje adaptim skene te Gli indiferenti, te cilen e kam bere me Luigi Squarzina dhe qe e kam shkruar si nje drame per veten, La mascherata (Mbremja me veshjet trilluese)".
Bazuar ne librin...?
"Jo ekzaktesisht. Ideja ishte e njejte; pjesa me e madhe e aksionit eshte ndryshuar, gjithsesi. Ka qene vendosur ne Milano prej Picco Teatro".
A keni ndermend te vazhdoni te shkruani drama?
"Po, Oh, po. Shpresoj te vazhdoj. Interesi im ne te dhenat mbi teatrin shkon pas- shume vite te shkuara. Madje edhe kur isha djalosh, lexoja dhe vazhdoja te lexoja pafund dhe kenaqesha, luaja-per me te shumten e heres, mjeshtrat: Shakespeare, te tjeret e kohes Elisabetiane, Molierin, Goldonin, teatrin spanjoll, Lope de Vega, Calderon. Jam terhequr shume ne leximet e mia drejt tragjedise, te cilen per sa i perket opinionit tim, eshte me e madhja nga te gjitha llojet e formave te shprehjes artistike, vete teatri eshte me shume i kompletuar nga format e letersise. Fatkeqesisht, drama bashkekohore s'eshte e pranishme".
Si ka te ngjare kjo? Doni te thoni, ndoshta ka qene ...ne Itali.
"Jo. Thjesht ajo, qe nuk ka drame moderne. Por, edhe qe nuk eshte e vendosur ne skene, edhe ajo asgjeja, qe eshte shkruar".
Por 'Neill, Shaw, Pirandelo...
"Jo, askush prej tyre. As, O'Neill, Shaw, Pirandello, as ndonje tjeter qe ka krijuar drama, tragjedi-ne menyren me te plote te kuptimit te fjales. Baza e drames eshte gjuha, gjuha poetike. Madje edhe Ibsen, me i madhi nder dramaturget moderne, strehohet ne gjuhen e perditshme dhe si rrjedhim, nga percaktimi im deshton qe te krijoje dramen e vertete".
Christopher Fry shkruan drama poetike. Ju mund ta keni pare: The Lady's not for burning ne Eliseo.
"Jo".
Ju mund ta pelqenit ate.
"Mbase. Por fillimisht me duhet qe ta keqyr".
Po per sa i perket filmit?
"Te shkruarit e skenarit, doni te thoni? Nuk kam bere shume aktualisht dhe ajo pak qe kam bere, kryesisht, nuk me ka kenaqur".
Akoma, eshte edhe nje forme tjeter ne art.
"Natyrisht qe eshte. Sigurisht. Por ceshtja eshte kjo: deri ne cfare pike, imazhi qe leviz do ta lejoje te gjithe shprehjen? Kamera eshte nje instrument gjithsesi me pak i shprehjes, krahasuar me penen, madje edhe ne duart e Eizenstein. Ajo nuk do mund qe te shprehe gjithcka, them, p.sh. ate qe Prusti do mund te shkruante. Kurre. Per te gjithe kete, ajo eshte nje medium spektakolar, i tejmbushur me jete, keshtu qe puna nuk eshte krejtesisht e luajtur. Ështe gjegjesisht arti i vetem i vertete ne Italine e sotme, per shkak te mbeshtetjes se madhe financiare. Por qe te punosh per imazhin levizes eshte rraskapitese. Dhe nje shkrimtar nuk eshte kurre i afte te beje me shume se njeriu, qe jep ide ose nje skenarist-nje vartes, mbetet thjesht si pasoje. Ajo i ofron atij pak kenaqesi vecmas rroges. Emri i tij nuk shfaqet madje edhe ne postera. Per nje shkrimtar eshte nje pune shume e hidhur. Cfare mund te them me shume, filmat jane si nje art i perzier, qe je ne meshiren e rremujes se mekanizmave-marifeteve. Me duket se ju ne anglisht u thoni-ficelles. Ka fare pak spontanitet. Kjo eshte e vetmja gje natyrale, natyrisht, kur ju merrni parasysh qindrat e mjeteve mekanike, qe jane perdorur ne berjen e filmit, armaten e tere te teknikeve. I gjithe procesi eshte si nje pune preje-dhe-tha. Frymezimi i dikujt behet nje pune bajate ne imazhin levizes; dhe me keq akoma, mendja e dikujt pershtatet gjithmone ne kerkim te marifeteve dhe ne keshtu-berjen. Ajo eshte eventualisht e shkaterruar, e goditur. Tek e mbramja, nuk e dua punen e filmit. Ju e kuptoni mire se c'dua te them: kompensimet e tij s'jane, ne nje sens real, qe ia vlen; me zor behen te mundshme parate po te mos ju nevojiten ato".
A mund te na tregoni pak rreth La Romana (Gruas romane)?
"La Romana filloi si nje histori e shkurter per faqen e trete?!. E fillova ate me 1 nentor te vitit 1945. Kisha ndermend te mos shkruaja me shume se tre apo kater faqe te daktilografuara, duke trajtuar lidhjet ne mes te nje gruaje dhe vajzes se saj. Pra, thjesht u ula per te shkruar. Kater muaj me vone, rreth 1 Marsit, ka mbaruar kopja e pare".
Nuk ishte si ne rastin e bishtit, qe i largohej qenit?
"Ishte si bicim rasti, thjesht, per mendimin tim. Fillimisht kisha nje tregim te shkurter dhe zbulova kater muaj me vone se u be nje roman ne vend te tij".
A ka pasur raste, kur karakteret ju kane dale jashte kontrollit?
"Jo, ne asgje nga ato qe kam botuar. Kurdo qe karakteret te dalin jashte kontrollit, eshte nje shenje e qarte qe puna nuk eshte ngritur nga nje frymezim i vertete. Dikush nuk mund t'i shkoje atehere".
A keni punuar duke filluar prej shenimeve per La Romana? Ka thashetheme-
"Kurre. Une kurre s'kam punuar nga shenimet. Kisha takuar nje grua nga Roma-dhjete vjet te shkuara. Jeta e saj nuk kishte te bente asgje me romanin, por e kujtoj mire ate, sepse duket qe ajo e ka derguar nje shkendije per fillimin. Jo, une kurre s'kam mbajtur shenime apo te kem pasur ndonje bllok shenimesh. Puna ime, ne fakt, nuk pergatitej paraprakisht ne cdo lloj menyre. Mund te shtoj se, gjithashtu, se kur nuk jam duke punuar nuk mendoj fare per punen ne pergjithesi. Ndersa kur ulem per te shkruar-kjo eshte nga ora nente dhe dymbedhjete te cdo mengjesi dhe une kurre, s'kam shkruar as edhe nje rresht aksidentalisht ne mbremje ose naten-kur ulem ne tavolinen time per te shkruar, nuk e di kurre apo nuk e di se cfare do te ndodhe deri sa te jem ne proces. I besoj frymezimit qe ngandonjehere vjen dhe ngandonjehere nuk vjen. Por, nuk ulem duke pritur per te. Une punoj per cdo dite".
Me duket se ju edhe jeni ndihmuar shume nga bashkeshortja juaj. Psikologjia...
"Jo aspak. Per sa i perket psikologjise se karaktereve te mi dhe per cfaredo aspekti tjeter te vepres sime, jam terhequr thjesht nga eksperienca ime; por duhet te kuptoni, kurre ne dokumentare, nga nje tekst, apo ndjenja. Jo, une takova nje grua romane, e cila quhej Adriana. Dhjete vjet me pas, shkrova romanin per te cilin ajo me dha impulsin e pare. Ka te ngjare qe ajo te mos e kete lexuar fare kete roman. E pashe ate vetem njehere; e imagjinova te gjithen, e kam shpikur cdo gje".
Nje fantazi mbi nje teme reale?
"Mos e ngaterroni imagjinaten me fantazine; ato jane dy veprime te ndara ne mendje. Benedetto Croce ben nje shquarje te vertete ne mes tyre ne disa prej faqeve me te mira, qe ka shkruar. Shkenca e trillimit, apo me mire, Ariosto...kjo eshte fantazia. Per imagjinaten, merr Madame Bovary . Flaubert kishte shume imagjinate, por absolutisht fantazi".
Ështe interesante se karakteret tuaja me simpatike jane pandryshueshmerish gra: La Romana, La provinciale, La messicana...
"Por, ky nuk perben ndonje fakt. Shume nga karakteret me simpatike kane qene burra apo djem si per shembull Michele ne Gli idifferenti apo Agostino tek Agostino, apo Luka te La Disubbidienza. Doja te thosha, ne fakt, se shume nga protagonistet e mi jane simpatike".
Marcello Clerici, gjithashtu? (Konformisti)
"Po, edhe Clerici, gjithashtu. Nuk mendoni dhe ju keshtu per te"?
Ndonje gje mbase-shume me teper se Pratolini te Eroe del nostro tempo. Nuk doni te thoni besoj se edhe aktualisht ndjeni pak afeksion ndaj tij?
"Afeksion jo. Me shume keqardhje. Ai eshte nje karakter per te ardhur keq-i tille sepse eshte nje viktime e rrethanave, lene menjane nga kohet, nje traviato. Por, qe sigurisht ai nuk eshte negativ. Dhe, ketu, ne jemi shume me afer me piken. Une s'kam karaktere negative. Nuk mendoj se eshte e mundur qe te shkruash nje roman te mire rreth nje personaliteti negativ.
Per shume nga karakteret e mi kam ndjere afeksion, gjithsesi".
Per Adrianen...
"Po, per Adrianen. Sigurisht por Adrianen".
Duke punuar pa shenime, pa nje plan apo skice apo ndonje gje tjeter, ju duhet qe te beni disi rishikime.
"Oh, po, qe e bej. Cdo liber e shikoj disa here me radhe. Me pelqen qe te krahasoj metoden time me ate te piktoreve te disa shekujve me pare, duke vepruar, si ka qene me pare nga faqja ne faqe. Drafti i pare eshte krejt i ashper, larg nga te qenit perfekt, ne asnje menyre i mbaruar; megjithate dhe atehere, edhe ne kete pike, ka strukturen e tij finale, ku forma eshte e dukshme. Pas kesaj, une e rishkruaj ate shume here-aplikoj ne shume "faqe"-ashtu si mund edhe ta ndjej qe te jete e nevojshme".
E cila sa eshte nje rregull?
"Mire, La Romana eshte shkruar dy here. Pastaj shkrova dhe nje here te trete, shume me kujdes, ngadale, derisa gjeta shtegun qe doja, kuptohet derisa jam kenaqur".
Dy drafte, atehere dhe finalja eshte nje korrektim i detajuar i doreshkrimit te dyte, keshtu?
"Po".
Dhe kjo eshte zakonisht menyra e punes, dy drafte?
"Po. Por ka ndodhur edhe tre here me Il Conformista, gjithashtu".
Ke konsideroni se ju ka influencuar? Per shembull, kur keni shkruar Gli indifferenti?
"Ështe e veshtire qe ta thuash. Ndoshta, per sa i perket teknikes narrative, Dostojevski dhe Joyce".
Joyce?
"Mire, jo-me ler qe ta shpjegoj mire. Joyce vetem nga shtrirja, qe kam mesuar prej tij ne perdorimin e elementit te kohes, qe kufizohet me veprimin.
Nga Dostojevski, me kane interesuar shtjellat e romanit dramatik. Krim dhe Ndeshkim me intereson shume si teknike".
Po te tjera preferenca, te tjera influenca? A ndjeni per shembull se realizmi juaj rrjedh nga frengjishtja?
"Jo, jo. Nuk mund te them keshtu. Nese atje mund te kete nje te tille vazhdim, dua te them se nuk jam i ndergjegjshem per te. E konsideroj letersine time qe ka paraardhes Manzonin, Dostojevskin dhe Joyce. Nga francezet me pelqejne me shume ata qe jane te shekullit te tetembedhjete, Volter, Didro; pastaj Stendal, Balzak, Mopasan".
Flober?
"Jo, vecanerisht".
Zola?
"Jo aspak!...M'u ca koka nga nje dhimbje e forte. Me vjen keq. Ketu, kam disa...hapje. Do te merrni pak kafe? Ku e kisha?"
Ju nuk e pelqenit Zolane. A keni lexuar ndonje nga poetet?
"Me pelqen Rembo dhe Bodler shume dhe disa te tjere moderne qe i ngjajne Bodlerit".
Po nga anglishtja?
"Me pelqen Shekspiri-cdokush duhet ta thote kete, edhe pse atehere kjo eshte e vertete. Me pelqen Dickens, Poe. Shume vjet te shkuara jam perpjekur qe te perkthej disa poezi nga John Donne. Me pelqejne romancieret. Butler ka nje roman te mrekullueshem. Ne mes te atyre, qe thashe me pare, Thomas Hardy, Joseph Conrad-Mendoj se ky i fundit eshte nje shkrimtar i madh-dicka nga Stevenson, dicka nga Woolf. Dickens eshte i mire vetem ne Pickwick papers, pjesa tjeter e tij nuk eshte aq e mire (Libri im i ardhshem do te jete pak i ngjashem me te-jo fabula). Une kam pelqyer gjithmone librat komike, perballe atyre tragjike. Ambicia ime e madhe eshte qe te shkruaj libra, te cilat te bejne te qeshesh, por ashtu si e dini dhe ju, kjo eshte nje nga gjerat me te veshtira tek e fundit. Sa jane ketu ne kete fushe? Sa mund te kujtoni emra? S'jane shume: Don Kishoti, Rabele, The Pickwick Papers, The Golden Ass, The Sonnets e Bellit, Shpirtrat e Vdekur te Gogolit, Bokacio dhe Satyricon-keto jane librat e mi ideale. Do t'i kisha dhene te gjitha thjesht sikur te kisha mundesi te shkruaja nje liber si Gargantua. Arsimimi im ne letersi, sic e keni pare deri me tani, ka qene ne pjesen me te madhe klasik-proze dhe drame klasike. Realistet dhe natyralistet-proza klasike dhe drama klasike. Realistet dhe natyralistet, per te qene krejtesisht te paster nuk me interesojne aq shume mua".
Ata perbejne interes, kjo eshte e dukshme dhe kane pasur nje influence te konsiderueshme mbi shkrimtaret e rinj, qe jane shfaqur qe nga koha e Luftes. Vecanerisht Amerikanet duken se kane influencen me te madhe:Hemingway, Steinbeck, Dos Passos...
"Po, kjo eshte krejtesisht keshtu, te pakten me aq sa di per shkrimin italian te pasluftes. Por influenca ka qene indirekte: e distiluar qe nga Vittorini. Vittorini ka qene me i madhi nga te gjithe ata, qe kane influencuar mbi brezin e ri te shkrimtareve italiane. Influencat mbi amerikanet kane qene te njejtat, ashtu si e hamendesoni ju; nje lloj Vitorizonimi te amerikaneve. Kam qene njehere ne jurine e nje kompeticioni qe u mbajt nga l'Unita per te dhene nje cmim per fikshen. Nga pesedhjete doreshkrime te dorezuara, gati me shume se gjysma e tyre ishin nga shkrimtaret e rinj, qe ishin influencuar nga Vittorini-Vittorini dhe te nje lloji te prozes "poetike", qe ju mund ta gjeni tek Hemingway ne disa vende dhe deri tek Faulklner...".
Vijon
1-(Konti Umberto Morra di Lavriano-Kritik letersie, historian dhe perkthyes),
Alberto Moravia (Pincherle-eshte mbiemri i vertete) eshte nje gazetar italian, tregimtar dhe romancier, puna e te cilit hodhi drite mbi seksin, zhvillimet sociale dhe probleme te tjera kontemporane ne Itali. Ai eshte nje nga figurat me te medha te letersise italiane te shekullit te XX. Ai u martua me shoqen e tij, gjithashtu shkrimtare Elsa Morante, qe kujtohet shume per romanin e saj LA STORIA. Puna e tij e pare GLI INDIFFERENTI me 1929 mbahet si romani i pare evropian i Ekzistencializmit. Puna e tij ka frymezuar shume prej kineasteve te njohur italiane.
Nga Anna Maria de Dominicis &Ben Johnson*
Via dell'Oca shtriqet vetem pak nga Piazza del Popolo. Nje rruge e zgjatuar si pafajesisht, qe hapet disi ne mesin e saj per t'i dhene forme nje mjedisi, qe formesohet si nje kon drejt fundit, ku pastaj me shkurtesine e saj drejtohet ne kalimin e kalldremte nga Lungotevere tek njera ane e Santa Maria dei Miracoli. Emri i rruges, "Rruga e Patave", trashegohet, ngjashem me ato gjurmet e shume shtepive ne Rome, qe vine nga tabelat e harruara prej kohesh, me te cilat tregoheshin dikur vendet e ngrenies.
Nga njera ane, zgjatet tejet e pakthim qe nga brigjet e Tiberit drejt Via Ripeta dhe pastaj plandoset drejt shtepive te njerezve te klases punetore: nje rresht i ngushte pragjesh me shkalle te erreta, pak te lageshta, dritare te ngushtuara dhe nje vije dyqanesh te vogla; me kundermimin e frutave te embla, kepucareve, verave te Castelli, dhe makinash te rregjuara; degjohen tej zhurmat e capkeneve te rruges, xhirimet e gomave te Guzz-it, dhe poterja e zakonshme nga pas -kopshtet.
Nga ana tjeter, ndertesat jane me te larta, disi jashte vendit, te realizuara me arrogancen e paqte te kornizave te paciflosura dhe ballkoneve qe strehojne botet e veres, e ku kacavirren bimet nga shtepite e te kamurve. Nga kjo ane, eshte edhe vendi ku jeton Alberto Moravia, ne te vetmen strukture moderne te kesaj fqinjesie, ku ndertesa del jashte si nje gerdalle dhe i ngjan nje dige fildishi drejt nje si rrethimi kuqe-arte.
Dera hapet nga vajza e sherbimit, nje vajze ezmere qe mban veshur uniformen e zeze konvencionale dhe perparesen e bardhe. Moravia duket se eshte pas saj qe ne hyrje, duke e keqyrur vete mberritjen e ketij momenti. Ai largohet. Intervistuesit duhet te drejtohen drejt dhomes se pritjes. Do te flase direkt.
Dhoma ku qendron Moravia, ne shikimin e pare, eshte zhgenjyese. Ajo ka formen elegante dhe anonime te apartamentit qe Parioli e mori me qira nga nje aktor i filmit, por kuptohet me te vogel; pak a shume sa dhoma e recepsionit te Legates zvicerane, merret me mend pa dosjet e udhetimit-apo strukturat e leximit te cfare-do-lloji qofte. Ka shume pak mobilime, qe ne fakt i takojne shekullit te XVIII. Kater piktura i stolisin muret: dy Gutusos, nje Martinelli dhe mbi nje nga divanet e gjera blu edhe nje Toti Scialoja. Nga fundi tjeter i divanit, eshte nje kolltuk; mbajtur ne mes te karrigeve dhe divanit, nje tavoline e ulet dhe e gjate venedikase per kafe, veshur me zbukurimet antike te konstelacioneve te shenjave te zodiakut. Bluja e hapur dhe e kuqja e vjeter e tavolines perseriten edhe me ngjyrat e nje qilimi pers poshte tij. Nje kabinet incizimi qendronte perballe murit; ai permban Bach, Svarlatti-n, Simfonine e Nente te Beethoven-it dhe disa kuartete te hershme te Stravinskit, Prokofiev dhe Orfeun e Monteverdit. Papercaktueshmeria e dhomes duket gati e kalkuluar. Vetem pamja nga dritaret e ndjell disi pranveren qe po afron; lulet kane lulezuar mbi catite e tarracave, qyteti eshte i ngrohte, nje e kuqe varet tej mbi diellin e perendimit. Papritur hyn Moravia. Ai eshte i gjate, elegant, i ashper; gjeometria e fytyres se tij, reflektimi i tij, jane te ftohta, gati metalike; zeri i tij eshte i ulet, gati metalik-dikush mund mendoje ne cdo rast si nje pushke. Dikush mund te kape edhe nje gjurme paqetesie, ndoshta druajtje ne menyren e tij, por ai eshte ne dhomen e pritjes se shtepise se tij; ndaj vendoset i qete dhe i rehatuar mbi nje nga divanet duke kryqezuar duart.
Intervistuesit: A mund te fillojme qe nga fillimi?
Alberto Moravia: "Nga fillimi?"
Ju keni lindur...
"Oh. Kam lindur ketu. Jam i lindur ne Rome me 28 Nentor, 1907".
Dhe, arsimimi juaj?
"Arsimimi im, arsimimi im fillestar, ai qe eshte, pra, praktikisht eshte nul. Kam nje diplome te ciklit te larte, asgje me shume. Ne fakt, nente klase shkolle. Me duhej qe ta lija per shkak te tuberkulozit te kockave. Kam shpenzuar, gjithsej, pese vjet ne shtrat me te, qe nga mosha nente dhe deri me shtatembedhjete-deri me 1924".
Atehere "Inverno di malato" duhet t'u referohet ketyre viteve. Keshtu mund te kuptohet sesi...
"Ju po hamendesoni se une jam Girolamo, apo jo?"
Ne te vertete, po...
"Nuk jam. Me lini t'ju them se-"
Ështe e njejta semundje.
"Me lini qe t'ju them ketu qarte dhe prere se: une nuk jam ne asnje nga punet e mia".
Ndoshta, ne mund t'i kthehemi kesaj pak me vone.
"Po. Por dua qe kjo te jete plotesisht e kuptueshme: punet e mia nuk jane autobiografike ne kuptimin e zakonshem te fjales. Ndoshta, mund ta vendos para jush ne kete menyre: Cfaredo qe duket autobiografike eshte vetem e bere ne nje menyre krejt indirekte, ne nje rruge shume te pergjithshme. Jam i lidhur me Girolamon, por nuk jam Girolamo. Nuk marr dhe kurre nuk kam marre ndonje veprim apo karakter direkt nga jeta. Ngjarjet mund te me kene sugjeruar per ngjarje, qe mund te perdoren ne nje pune me vone; po aq ngjashem; apo persona mund qe te me kene sugjeruar per karakteret e ardhshme; por edhe vete sugjerimi eshte nje fjale per t'u kujtuar. Secili shkruan per ate qe di. Per shembull, une vete nuk mund te them se e njoh Ameriken, megjithese e kam vizituar. Nuk mund te shkruaj per te. Po, dikush perdor ate qe di nje njeri, edhe pse autobiografia duhet te thote dicka krejt tjeter. Une nuk do te jem kurre i afte qe te shkruaj nje autobiografi te vertete; gjithmone e mbaroj duke falsifikuar dhe trilluar-Une jam nje genjeshtar, ne fakt. Kjo do te thote qe jam nje romancier, pos te gjithave. Shkruaj per ate qe di".
Mrekulli, gjithsesi puna juaj e pare ishte Gli Indifferenti
"Po".
Mund te na tregoni dicka per te?
"Cfare doni qe te dini? E kam filluar ate me tetor te vitit 1925.
E shkrova nje pjese te madhe te saj ne krevat-ne Cortona, tek Morra1 rastesisht. Ështe botuar pastaj me 1929".
A kishte shume opozite atehere? Nga kritiket, duhet te ishte p.sh.? Apo, te pakten nga publiku i leximit?
"Opozite? Cfare lloji opozite?"
Dua te them, duke ardhur ne kohe pas D'Annunzio, ne lartesite e Fragmentizmit dhe prosa d'arte...
"Oh...jo, nuk kishte nje kritike ne pergjithesi per te. Pati nje sukses te madh. Ne fakt, ishte nje nga sukseset me te medha per letersine moderne italiane. Me e madhja, aktualisht; dhe mund ta them kete me te gjithe modestine e nevojshme. Nuk ka pasur kurre ndonjehere, ndonje gje te ngjashme me te. Ne te vertete, asnje liber ne pesedhjete vitet e fundit s'eshte nderuar me nje entuziazem te tille unanim dhe ngazellim te ketij lloji".
Te mendosh se, ju ishit krejt i ri ne ate kohe.
"Njezete e nje vjecar. Kishte artikuj te tere ne gazeta dhe madje disa prej tyre shkonin deri ne pese kolona te plota. Suksesi i ketij libri ishte si i paprecedent. Mund te shtoj se: asgje qe i afrohej atij nuk me kishte ndodhur mua apo ndokujt tjeter me pare".
Gli indiferenti jane interpretuar disi si te mprehte, madje pak te hidhur, me nje kritike te plote per borgjezine Romane, por edhe per vlerat e borgjezise ne pergjithesi. Vertete eshte shkruar ajo si reaksion kunder shoqerise qe ju shikonit?
"Jo, Jo ndergjegjesisht, te pakten. Nuk ishte thjesht reaksion kunder ndonje gjeje. Ishte nje roman".
Atehere, kritiket, qe ju kane lidhur juve me Svevo-n, mendoni se ishin gabim?
"Krejtesisht. Po, Krejtesisht. Qe t'ju them te verteten, Svevo eshte nje shkrimtar, qe nuk e njoh mire ne pergjithesi. E kam lexuar ate dhe atehere vetem kete Senelita ( Si Njeriu u plak) dhe cfare tjeter?-La Coscienca di Zeno (Vetedija e Zenos)-dhe pastaj kam shkruar Gli indiferenti. Nuk eshte ceshtje influence, sigurisht. Per me teper, Svevo ishte nje kritik i ndergjegjshem i borgjezise; kritika ime vetjake, cfaredo qe ishte ajo, mbetet e paqellimshme, ndodh e gjitha rastesisht. Ne pikepamjen time, funksioni i nje shkrimtari nuk eshte te kritikoje ne nje fare menyre; por duhet te krijoje karaktere te gjalla. Vetem kaq".
Ju shkruani... atehere-?
"Shkruaj thjesht qe te kenaq veten; shkruaj qe te zbavit te tjeret dhe-dhe...po, qe te shpreh vetveten. Cdo njeri ka menyren e tij sesi do te donte qe te shprehe veten dhe te shkruarit duket se eshte menyra ime".
Nga kjo, ju nuk mund ta konsideroni veten si nje moralist, apo jo?
"Jo, e theksoj shume kete, jo. E verteta dhe bukuria jane edukatoret e vetes. Fakti i vertete i perfaqesimit te krahut te majte, apo "krahut" te ndonje lloji, nenkupton nje pozicion partizan dhe aspak objektiv. Per kete arsye, njeriu eshte i paafte per te kritikuar ne nje sens shpesh te vlefshem. Kritika sociale duhet qe domosdoshmerish dhe gjithmone te jete nje gje siperfaqesisht ekstreme. Por, mos me keqkuptoni. Shkrimtaret, ashtu si gjithe artistet, jane te perfshire ne mjedise perfaqesimi, per te krijuar nje realitet te kompletuar dhe me shume absolut sesa vete realiteti. Ata duhet, nese duhet qe ta permbushin kete qellim, te pranojne nje pozicion moral, te kene nje qendrim te perfytyruar paster nga ana politike, sociale dhe filozofike; si rrjedhim, besimet e tyre jane, natyrisht shkojne per te gjetur rrugen e tyre me pune. Cfare beson, megjithate artisti, eshte e nje rendesie krejt dytesore, e varur me vete punen. Nje shkrimtar mbijeton pavaresisht besimit te tij. Laerence do te lexohet cfaredo qe dikush do te mendoje per mendimin e tij mbi seksin. Dante eshte lexuar edhe ne Bashkimin Sovjetik.
Puna e artit, nga ana tjeter, ka nje funksion perfaqesues dhe shprehes. Ne kete perfaqesim te ideve te autorit, gjykimit te tij, vete autori eshte i angazhuar me realitetin. Kritika, keshtu, nuk eshte me shume se nje pjese, nje aspekt-nje gje fare e vogel-e te teres. Hamendesoj, se duke e vendosur ne kete menyre, Jam pos te gjithave, nje moralist ne shume shkalle. Ne, jemi te gjithe keshtu. E dini, ngandonjehere cohesh ne mengjes ne nje si inat te madh me cdo gje. Asgje nuk te duket e drejte. Dhe ajo dite vazhdon keshtu. Te pakten derisa te marresh veten, juve jeni nje moralist. Vendose ne kete menyre: cdo njeri eshte nje moralist ne menyren e llojit te tij, por ai eshte edhe ne shume gjera te tjera pervec kesaj".
A mund t'i rikthehemi Gli indiferenti per nje moment te vetem? A e keni ndjere, kur jeni marre me te se jeni perballur vecanerisht me problemin e teknikes?
"Ka pasur nje te vetmen gje te madhe ne perpjekjen time ketu-marrja borxh e teknikes se drames per ta filluar dhe per ta mbaruar historine brenda nje periudhe te shkurter, duke mos lene asgje jashte. Ne fakt, i gjithe aksioni, ndodh ne vetem dy dite. Karakteret ushqehen, flene, zbavitin vetveten, tradhtojne njeri-tjetrin; dhe atehere, ngushtesisht eshte e gjitha. Dhe cdo gje qe ndodh, ashtu si ishte "ne skene".
A keni shkruar per skenen?
"Pak. Ka nje adaptim skene te Gli indiferenti, te cilen e kam bere me Luigi Squarzina dhe qe e kam shkruar si nje drame per veten, La mascherata (Mbremja me veshjet trilluese)".
Bazuar ne librin...?
"Jo ekzaktesisht. Ideja ishte e njejte; pjesa me e madhe e aksionit eshte ndryshuar, gjithsesi. Ka qene vendosur ne Milano prej Picco Teatro".
A keni ndermend te vazhdoni te shkruani drama?
"Po, Oh, po. Shpresoj te vazhdoj. Interesi im ne te dhenat mbi teatrin shkon pas- shume vite te shkuara. Madje edhe kur isha djalosh, lexoja dhe vazhdoja te lexoja pafund dhe kenaqesha, luaja-per me te shumten e heres, mjeshtrat: Shakespeare, te tjeret e kohes Elisabetiane, Molierin, Goldonin, teatrin spanjoll, Lope de Vega, Calderon. Jam terhequr shume ne leximet e mia drejt tragjedise, te cilen per sa i perket opinionit tim, eshte me e madhja nga te gjitha llojet e formave te shprehjes artistike, vete teatri eshte me shume i kompletuar nga format e letersise. Fatkeqesisht, drama bashkekohore s'eshte e pranishme".
Si ka te ngjare kjo? Doni te thoni, ndoshta ka qene ...ne Itali.
"Jo. Thjesht ajo, qe nuk ka drame moderne. Por, edhe qe nuk eshte e vendosur ne skene, edhe ajo asgjeja, qe eshte shkruar".
Por 'Neill, Shaw, Pirandelo...
"Jo, askush prej tyre. As, O'Neill, Shaw, Pirandello, as ndonje tjeter qe ka krijuar drama, tragjedi-ne menyren me te plote te kuptimit te fjales. Baza e drames eshte gjuha, gjuha poetike. Madje edhe Ibsen, me i madhi nder dramaturget moderne, strehohet ne gjuhen e perditshme dhe si rrjedhim, nga percaktimi im deshton qe te krijoje dramen e vertete".
Christopher Fry shkruan drama poetike. Ju mund ta keni pare: The Lady's not for burning ne Eliseo.
"Jo".
Ju mund ta pelqenit ate.
"Mbase. Por fillimisht me duhet qe ta keqyr".
Po per sa i perket filmit?
"Te shkruarit e skenarit, doni te thoni? Nuk kam bere shume aktualisht dhe ajo pak qe kam bere, kryesisht, nuk me ka kenaqur".
Akoma, eshte edhe nje forme tjeter ne art.
"Natyrisht qe eshte. Sigurisht. Por ceshtja eshte kjo: deri ne cfare pike, imazhi qe leviz do ta lejoje te gjithe shprehjen? Kamera eshte nje instrument gjithsesi me pak i shprehjes, krahasuar me penen, madje edhe ne duart e Eizenstein. Ajo nuk do mund qe te shprehe gjithcka, them, p.sh. ate qe Prusti do mund te shkruante. Kurre. Per te gjithe kete, ajo eshte nje medium spektakolar, i tejmbushur me jete, keshtu qe puna nuk eshte krejtesisht e luajtur. Ështe gjegjesisht arti i vetem i vertete ne Italine e sotme, per shkak te mbeshtetjes se madhe financiare. Por qe te punosh per imazhin levizes eshte rraskapitese. Dhe nje shkrimtar nuk eshte kurre i afte te beje me shume se njeriu, qe jep ide ose nje skenarist-nje vartes, mbetet thjesht si pasoje. Ajo i ofron atij pak kenaqesi vecmas rroges. Emri i tij nuk shfaqet madje edhe ne postera. Per nje shkrimtar eshte nje pune shume e hidhur. Cfare mund te them me shume, filmat jane si nje art i perzier, qe je ne meshiren e rremujes se mekanizmave-marifeteve. Me duket se ju ne anglisht u thoni-ficelles. Ka fare pak spontanitet. Kjo eshte e vetmja gje natyrale, natyrisht, kur ju merrni parasysh qindrat e mjeteve mekanike, qe jane perdorur ne berjen e filmit, armaten e tere te teknikeve. I gjithe procesi eshte si nje pune preje-dhe-tha. Frymezimi i dikujt behet nje pune bajate ne imazhin levizes; dhe me keq akoma, mendja e dikujt pershtatet gjithmone ne kerkim te marifeteve dhe ne keshtu-berjen. Ajo eshte eventualisht e shkaterruar, e goditur. Tek e mbramja, nuk e dua punen e filmit. Ju e kuptoni mire se c'dua te them: kompensimet e tij s'jane, ne nje sens real, qe ia vlen; me zor behen te mundshme parate po te mos ju nevojiten ato".
A mund te na tregoni pak rreth La Romana (Gruas romane)?
"La Romana filloi si nje histori e shkurter per faqen e trete?!. E fillova ate me 1 nentor te vitit 1945. Kisha ndermend te mos shkruaja me shume se tre apo kater faqe te daktilografuara, duke trajtuar lidhjet ne mes te nje gruaje dhe vajzes se saj. Pra, thjesht u ula per te shkruar. Kater muaj me vone, rreth 1 Marsit, ka mbaruar kopja e pare".
Nuk ishte si ne rastin e bishtit, qe i largohej qenit?
"Ishte si bicim rasti, thjesht, per mendimin tim. Fillimisht kisha nje tregim te shkurter dhe zbulova kater muaj me vone se u be nje roman ne vend te tij".
A ka pasur raste, kur karakteret ju kane dale jashte kontrollit?
"Jo, ne asgje nga ato qe kam botuar. Kurdo qe karakteret te dalin jashte kontrollit, eshte nje shenje e qarte qe puna nuk eshte ngritur nga nje frymezim i vertete. Dikush nuk mund t'i shkoje atehere".
A keni punuar duke filluar prej shenimeve per La Romana? Ka thashetheme-
"Kurre. Une kurre s'kam punuar nga shenimet. Kisha takuar nje grua nga Roma-dhjete vjet te shkuara. Jeta e saj nuk kishte te bente asgje me romanin, por e kujtoj mire ate, sepse duket qe ajo e ka derguar nje shkendije per fillimin. Jo, une kurre s'kam mbajtur shenime apo te kem pasur ndonje bllok shenimesh. Puna ime, ne fakt, nuk pergatitej paraprakisht ne cdo lloj menyre. Mund te shtoj se, gjithashtu, se kur nuk jam duke punuar nuk mendoj fare per punen ne pergjithesi. Ndersa kur ulem per te shkruar-kjo eshte nga ora nente dhe dymbedhjete te cdo mengjesi dhe une kurre, s'kam shkruar as edhe nje rresht aksidentalisht ne mbremje ose naten-kur ulem ne tavolinen time per te shkruar, nuk e di kurre apo nuk e di se cfare do te ndodhe deri sa te jem ne proces. I besoj frymezimit qe ngandonjehere vjen dhe ngandonjehere nuk vjen. Por, nuk ulem duke pritur per te. Une punoj per cdo dite".
Me duket se ju edhe jeni ndihmuar shume nga bashkeshortja juaj. Psikologjia...
"Jo aspak. Per sa i perket psikologjise se karaktereve te mi dhe per cfaredo aspekti tjeter te vepres sime, jam terhequr thjesht nga eksperienca ime; por duhet te kuptoni, kurre ne dokumentare, nga nje tekst, apo ndjenja. Jo, une takova nje grua romane, e cila quhej Adriana. Dhjete vjet me pas, shkrova romanin per te cilin ajo me dha impulsin e pare. Ka te ngjare qe ajo te mos e kete lexuar fare kete roman. E pashe ate vetem njehere; e imagjinova te gjithen, e kam shpikur cdo gje".
Nje fantazi mbi nje teme reale?
"Mos e ngaterroni imagjinaten me fantazine; ato jane dy veprime te ndara ne mendje. Benedetto Croce ben nje shquarje te vertete ne mes tyre ne disa prej faqeve me te mira, qe ka shkruar. Shkenca e trillimit, apo me mire, Ariosto...kjo eshte fantazia. Per imagjinaten, merr Madame Bovary . Flaubert kishte shume imagjinate, por absolutisht fantazi".
Ështe interesante se karakteret tuaja me simpatike jane pandryshueshmerish gra: La Romana, La provinciale, La messicana...
"Por, ky nuk perben ndonje fakt. Shume nga karakteret me simpatike kane qene burra apo djem si per shembull Michele ne Gli idifferenti apo Agostino tek Agostino, apo Luka te La Disubbidienza. Doja te thosha, ne fakt, se shume nga protagonistet e mi jane simpatike".
Marcello Clerici, gjithashtu? (Konformisti)
"Po, edhe Clerici, gjithashtu. Nuk mendoni dhe ju keshtu per te"?
Ndonje gje mbase-shume me teper se Pratolini te Eroe del nostro tempo. Nuk doni te thoni besoj se edhe aktualisht ndjeni pak afeksion ndaj tij?
"Afeksion jo. Me shume keqardhje. Ai eshte nje karakter per te ardhur keq-i tille sepse eshte nje viktime e rrethanave, lene menjane nga kohet, nje traviato. Por, qe sigurisht ai nuk eshte negativ. Dhe, ketu, ne jemi shume me afer me piken. Une s'kam karaktere negative. Nuk mendoj se eshte e mundur qe te shkruash nje roman te mire rreth nje personaliteti negativ.
Per shume nga karakteret e mi kam ndjere afeksion, gjithsesi".
Per Adrianen...
"Po, per Adrianen. Sigurisht por Adrianen".
Duke punuar pa shenime, pa nje plan apo skice apo ndonje gje tjeter, ju duhet qe te beni disi rishikime.
"Oh, po, qe e bej. Cdo liber e shikoj disa here me radhe. Me pelqen qe te krahasoj metoden time me ate te piktoreve te disa shekujve me pare, duke vepruar, si ka qene me pare nga faqja ne faqe. Drafti i pare eshte krejt i ashper, larg nga te qenit perfekt, ne asnje menyre i mbaruar; megjithate dhe atehere, edhe ne kete pike, ka strukturen e tij finale, ku forma eshte e dukshme. Pas kesaj, une e rishkruaj ate shume here-aplikoj ne shume "faqe"-ashtu si mund edhe ta ndjej qe te jete e nevojshme".
E cila sa eshte nje rregull?
"Mire, La Romana eshte shkruar dy here. Pastaj shkrova dhe nje here te trete, shume me kujdes, ngadale, derisa gjeta shtegun qe doja, kuptohet derisa jam kenaqur".
Dy drafte, atehere dhe finalja eshte nje korrektim i detajuar i doreshkrimit te dyte, keshtu?
"Po".
Dhe kjo eshte zakonisht menyra e punes, dy drafte?
"Po. Por ka ndodhur edhe tre here me Il Conformista, gjithashtu".
Ke konsideroni se ju ka influencuar? Per shembull, kur keni shkruar Gli indifferenti?
"Ështe e veshtire qe ta thuash. Ndoshta, per sa i perket teknikes narrative, Dostojevski dhe Joyce".
Joyce?
"Mire, jo-me ler qe ta shpjegoj mire. Joyce vetem nga shtrirja, qe kam mesuar prej tij ne perdorimin e elementit te kohes, qe kufizohet me veprimin.
Nga Dostojevski, me kane interesuar shtjellat e romanit dramatik. Krim dhe Ndeshkim me intereson shume si teknike".
Po te tjera preferenca, te tjera influenca? A ndjeni per shembull se realizmi juaj rrjedh nga frengjishtja?
"Jo, jo. Nuk mund te them keshtu. Nese atje mund te kete nje te tille vazhdim, dua te them se nuk jam i ndergjegjshem per te. E konsideroj letersine time qe ka paraardhes Manzonin, Dostojevskin dhe Joyce. Nga francezet me pelqejne me shume ata qe jane te shekullit te tetembedhjete, Volter, Didro; pastaj Stendal, Balzak, Mopasan".
Flober?
"Jo, vecanerisht".
Zola?
"Jo aspak!...M'u ca koka nga nje dhimbje e forte. Me vjen keq. Ketu, kam disa...hapje. Do te merrni pak kafe? Ku e kisha?"
Ju nuk e pelqenit Zolane. A keni lexuar ndonje nga poetet?
"Me pelqen Rembo dhe Bodler shume dhe disa te tjere moderne qe i ngjajne Bodlerit".
Po nga anglishtja?
"Me pelqen Shekspiri-cdokush duhet ta thote kete, edhe pse atehere kjo eshte e vertete. Me pelqen Dickens, Poe. Shume vjet te shkuara jam perpjekur qe te perkthej disa poezi nga John Donne. Me pelqejne romancieret. Butler ka nje roman te mrekullueshem. Ne mes te atyre, qe thashe me pare, Thomas Hardy, Joseph Conrad-Mendoj se ky i fundit eshte nje shkrimtar i madh-dicka nga Stevenson, dicka nga Woolf. Dickens eshte i mire vetem ne Pickwick papers, pjesa tjeter e tij nuk eshte aq e mire (Libri im i ardhshem do te jete pak i ngjashem me te-jo fabula). Une kam pelqyer gjithmone librat komike, perballe atyre tragjike. Ambicia ime e madhe eshte qe te shkruaj libra, te cilat te bejne te qeshesh, por ashtu si e dini dhe ju, kjo eshte nje nga gjerat me te veshtira tek e fundit. Sa jane ketu ne kete fushe? Sa mund te kujtoni emra? S'jane shume: Don Kishoti, Rabele, The Pickwick Papers, The Golden Ass, The Sonnets e Bellit, Shpirtrat e Vdekur te Gogolit, Bokacio dhe Satyricon-keto jane librat e mi ideale. Do t'i kisha dhene te gjitha thjesht sikur te kisha mundesi te shkruaja nje liber si Gargantua. Arsimimi im ne letersi, sic e keni pare deri me tani, ka qene ne pjesen me te madhe klasik-proze dhe drame klasike. Realistet dhe natyralistet-proza klasike dhe drama klasike. Realistet dhe natyralistet, per te qene krejtesisht te paster nuk me interesojne aq shume mua".
Ata perbejne interes, kjo eshte e dukshme dhe kane pasur nje influence te konsiderueshme mbi shkrimtaret e rinj, qe jane shfaqur qe nga koha e Luftes. Vecanerisht Amerikanet duken se kane influencen me te madhe:Hemingway, Steinbeck, Dos Passos...
"Po, kjo eshte krejtesisht keshtu, te pakten me aq sa di per shkrimin italian te pasluftes. Por influenca ka qene indirekte: e distiluar qe nga Vittorini. Vittorini ka qene me i madhi nga te gjithe ata, qe kane influencuar mbi brezin e ri te shkrimtareve italiane. Influencat mbi amerikanet kane qene te njejtat, ashtu si e hamendesoni ju; nje lloj Vitorizonimi te amerikaneve. Kam qene njehere ne jurine e nje kompeticioni qe u mbajt nga l'Unita per te dhene nje cmim per fikshen. Nga pesedhjete doreshkrime te dorezuara, gati me shume se gjysma e tyre ishin nga shkrimtaret e rinj, qe ishin influencuar nga Vittorini-Vittorini dhe te nje lloji te prozes "poetike", qe ju mund ta gjeni tek Hemingway ne disa vende dhe deri tek Faulklner...".
Vijon
1-(Konti Umberto Morra di Lavriano-Kritik letersie, historian dhe perkthyes),
Alberto Moravia (Pincherle-eshte mbiemri i vertete) eshte nje gazetar italian, tregimtar dhe romancier, puna e te cilit hodhi drite mbi seksin, zhvillimet sociale dhe probleme te tjera kontemporane ne Itali. Ai eshte nje nga figurat me te medha te letersise italiane te shekullit te XX. Ai u martua me shoqen e tij, gjithashtu shkrimtare Elsa Morante, qe kujtohet shume per romanin e saj LA STORIA. Puna e tij e pare GLI INDIFFERENTI me 1929 mbahet si romani i pare evropian i Ekzistencializmit. Puna e tij ka frymezuar shume prej kineasteve te njohur italiane.