Pamuk: Kur në Turqi, si në Shqipëri, mendohej: Këtu sndodh asgjë!

Shkrimtari Orhan Pamuk në promovimin e librit Stambolli, kujtime dhe qyteti, në Kuvendin shqiptar, tregon se si po kalon të njëjtin moment si në vitet 60, kur në Turqi dhe në Shqipërinë e izoluar nga diktatura mendohej se këtu nuk ndodh asgjë. Ky pikëtakim e ka rikthyer dy herë dje shkrimtarin nobelist të ritheksonte disa raporte politike dhe ndërgjegjshmërie të shkrimtarit, në mes modernes dhe identitetit, të kaluarës dhe lirisë

Pr nj shkrimtar t njohur botrisht e pr m tepr nobelist, prononcimet publike gjithmon kan trhequr vmendjen e lexuesve, ndoshta m shum sesa t lexuarit e veprs. T ket ndodhur edhe kjo n Tiran me ardhjen e shkrimtarit, nobelistit turk, Orhan Pamuk nuk ka asnj dyshim. Sepse axhenda e tij super e ngarkuar n dy dit qndrimi n Shqipri, nuk e ka lejuar q t lidhet direkt me lexuesin shqiptar, si mund t jen nj kontigjent i mundshm, ai i studentve, ku ishin planifikuar 50 minuta bised me autorin provokues t vijs s verdh, lindje- perndim.

Por nuk ndodhi, asgj. Orhan Pamuk pas marrjes s titullit “Doktor Honoris Causa”, nj vlersim q iu dha nga akademikt e Universitetit t Tirans, duke e renditur si antarin e saj m t ri, nuk ka realizuar pikn e dyt t axhends s tij, takimin me studentt. Arsyet ishte lodhja e udhtimit. Orhan Pamuk q nuk i ka kaluar t 60-at, shoqrohej nga e dashura e tij, prej nj viti, dhe kjo shkrimtare, - ka treguar n fjaln e tij, me nj rreptsi politike se si duhet t mbrohet historia jon, e secilit vend, nga njerzit e tij, shkrimtart dhe intelektualt.

Megjithat impresioni i nobelistit ka mbajtur kulmin kur ai ka veshur rrobn e senatorit m t ri t Universitetit t Tirans, duke iu komunikuar vendimi i Kshillit t Ministrave se senati i UT-s, pas propozimit t paraqitur nga Fakulteti i Historis dhe i Filologjis, me plqimin e dhn nga ministri i Arsimit, i jepet Orhan Pamuk titulli “Doctor Honoris Causa”, me motivacionin: “Pr kontributin e shquar n fushn e letrave, t emancipimit shoqror dhe t dialogut mes qytetrimeve”.

N listn e t nderuarve t till, Universiteti i Tirans t parin ka shkrimtarin ton Ismail Kadare, n vitin 1996. Prezantimin, formal, t pritjes s shkrimtarit e ka dhn rektori i UT-s, Dhori Kule, duke i treguar Pamuk se jan prpjekur q n pritjen e tyre t ruajn “intimitetin” q ka shkrimtari me veten, kur shkruan.

“Pse figurat e shquara i jan shtuar ksaj liste, sot sht e veant sepse nga fusha e letrave vjen nj personalitet q sht nder pr ne, i cili me t drejt shprehet n nj nga shkrimet e veta se “knaqsin e ka n dhomn e puns s vet”. Ne nuk i gjetm sall shum t madhe, pr t’i dhn prshtypjen afrsisht se sht dhoma e tij e puns, si thot shkrimtari Pamuk pasi dhomat e mdha, me shum njerz, e vn n gjendje gjumi dhe mezi pret t shkoj atje ku ndjen knaqsi”.

Kule ndoshta ka qen ndr t paktt dje, q n fjaln e tij ka shkuar drejt e n shenj t misionit pse ishte Pamuk n Shqipri, sepse letrsia si shprehet nobelisti, jep historin tnde, duke u prpjekur ta bsh histori t t tjerve.

Dy oponentt q kan marr fjaln pr t argumentuar titullin pr senatin m t ri t UT-s kan qen prof. Ymer iraku dhe prof. Shaban Sinani.

Krejt n t kundrt nga natyra akademike e prezantimit, Pamuk n fjaln q mori, t ciln e botojm t plot, tha se n jetn e tij sht marr vetm me zejen e t shkruarit, ndrsa si akademik sht nj prfitim autodidakt. Por, kjo teorikisht e ka ln t kuptoj se sa pak e ndan nj raport i till me shkrimtarin, pasi shqetsimet pr botn e sotme, pse kto probleme na shqetsojn ne, i kan barr periferit. N kt hart, larg qendrs e kan
shkrimtarin t reagoj n kushte historike, pr t cilat thot se ndjejm prgjegjsi.

Pamuk ka reflektuar mbi krijimin e dy botve n qenien ton, at t ren, q duhet t’i bashkohemi dhe bjm prpjekjet pr t’u bashkuar dhe identitetin ton.

Kjo domethnie, me kursim fjalsh q jemi msuar t dgjojm si prplasje qytetrimesh, nobelisti i shpreh si nj prqafim q po i bjm ne modernes, por me riskun e problemeve morale q shkakton kjo.

“Ne duhet ta ndiejm t gjith barrn e historis me nj prgjegjsi t thell morale. Ne duhet t jemi patjetr t lir n kt bot moderne t re, q dshirojm t prqafojm”. Po nga ana tjetr, ka shum njerz, ka thn Pamuk, duke prfshir dhe veten, q duke ndjekur verbrisht identitetin kombtar, t kaluarn, bhet q duke e ndjekur verbrisht identitetin kombtar, t kaluarn ton vshtirson, na ngadalson n prqafimin drejt modernes.

Nse kjo bot moderne vjen qorrazi, shkrimtari turk pohon se largohemi nga ndjenjat tona kombtare, nga identiteti yn. Identiteti dhe moderniteti, e kaluara dhe liria jan debate dhe prqafime t cilsuara nga shkrimtari q mbeten shtje t gjithsecilit pr t kuptuar dhe pranuar pa ndonj reaksion “prplasjesh”.

Pas marrjes s titullit, n rektoratin e Universitetit t Tirans, axhenda e Pamuk ka pasur t rreshtuar vizita zyrtare me personalitete t larta t politiks. N takimin me Presidentin Bamir Topi, shkrimtari turk, duke u ndalur n prshtypjet e tij pr Shqiprin e shqiptart, t reflektuara edhe n librin e tij m t fundit, “Stambolli”, vuri n dukje se “tashm n moshn 58-vjeare, ndihet disi n faj q nuk ka mundur t vizitoj dot vendin ton m par”. Ndrsa n zyrn e Kryeministrit Sali Berisha, Pamuk do t shprehte gzimin q vizitonte nj vend mik, shum t dashur pr t gjith turqit. N fakt kjo lidhje e vjetr historiko-kulturore ishte ndr fjalit m t prsritura t nobelistit.

“Duhet t kisha ardhur m par, - tha ai, - sepse edhe un kam gjak shqiptar nga gjyshja ime, nga ana e nns”, - i ka thn Kryeministrit shqiptar Pamuk, ndrsa sht interesuar t dij pr sfidat me t cilat prballet sot Shqipria.

far lidhej dhe me konceptin politik t vet Pamuk, si faktor sa historik dhe debat global Kryeministri shqiptar i ka treguar pr dshirn shqiptare pr t’u integruar n BE, si projekti yn m madhor, pavarsisht nga rruga e gjat, e mundimshme, pr t arritur kohn e humbur gjat shekujve dhe diktaturs komuniste.

Axhenda e djeshme, pothuaj politike, ka kulmuar me pritjen n Kuvendin e Shqipris, pas ftess q i ka
kryetarja e Parlamentit, Jozefina Topalli. Pikrisht, n mjediset e Kuvendit shqiptar, sht
dhe prezantimi i veprs n shqip t Pamuk, “Stambolli, kujtime dhe qyteti”. Botuesja ekskluzive e Pamuk, Flutura Aka - q ka prgatitur dhe axhendn e shkrimtarit, duke mos ln asnj takim t shkrimtarit me median, si mund t ndodhte n mnyr t arsyeshme n shum vende - u ka besuar tre shkrimtarve shqiptar pr ta prcjell Pamuk, si qytetar i Stambollit n librin m t ri. Zija ela, Agron Tufa dhe Arjan Leka kan kaluar npr raporte ndjesish dhe perceptimin mbi librin, duke krijuar nj lehtsi t lexuesit t pranishm, q ishin personalitete t ftuara nga t gjitha fushat e artit, por edhe duke i kthyer Pamuk nj refleksion t papritur.

Kjo kishte t bnte me ndjesin q shkrimtari mori dhe u ndal gjat, kur n Shqipri n kohn e diktaturs nuk ndodhte asgj. “Po flas n gjuhn turke, fjalt m dalin nga zemra dhe nse flas anglisht, fjalt m dalin nga mendja”, - u shpreh Pamuk, duke hyr direkt n ndjesit e njjta q ka prjetuar dhe ai, kur ishte n moshn 30-vjeare. Pr shkrimtarin sigurisht q historia e prbashkt sht e rndsishme pr dy vende, por akoma m i rndsishm sht kur ndjenjat jan t prbashkta.

Lidhja e tij me Stambollin, kur ishte larg, i fanatizuar, i ka dhn reflektimit Pamuk, kur dgjoi t flitej pr historin ton 50-vjeare, t mbyllur n vetvete, tepr larg, t izoluar nga bota. “U than disa fjal q m emocionuan s teprmi: ktu nuk ndodhte asgj. T gjith kt ndjenj un e kam ndier n Turqi deri n moshn 30-40-vjeare”, - tha Pamuk, ndryshe nga Turqia aktuale, q sht kthyer n nj shtje botrore, n nj shtje t Bashkimit Evropian dhe sht n qendr t arens botr