Pasardhësi i Kadaresë, si traditë e romancierëve të mëdhenjt të totalitarizmit

Një prej personazheve në ‘Pasardhësi’, Arkitekti, vuan nga dilema që e konfronton artistin me një shoqëri totalitare. Jo gjithkush ka kurajën, këmbënguljen apo talentin për të qenë martir

“Është një gjëegjëzë e mbyllur në misterin brenda një enigme”. Vlerësimi i Winston Churchill-it për Rusinë në vitin 1939 mund t’i adresohet njëlloj Shqipërisë së vitit 1981. ‘Pasardhësi’ është një mesazh nga zemra e regjimit totalitar që është në rënien përfundimtare, i izoluar nga pjesa tjetër e botës dhe i cili madje nuk e njeh më as vetveten.

Çështja e ikjes për këtë roman brilant dhe ngatërrues është vdekja e pashpjegueshme e Mehmet Shehut, i cili ka qenë trashëgimtar i dukshëm i Enver Hoxhës, diktatorit komunist psikotik, i cili ka udhëhequr kombin e vogël të Ballkanit nga viti 1944 deri në vitin 1985. Në nomenklaturën kafkiane të romanit, Shehu është Pasardhësi i titullit, derisa Hoxha përmendet kudo si Udhëheqësi.

Në atë kohë, Ismail Kadare, romancieri më i njohur shqiptar, ka pasur mprehtësi të rrallë personale mbi veprat e shtetit komunist, gjë që e kishte furnizuar me materiale të pasura për fiksionin e tij, por që e kishte futur etikën e vet në pikëpyetje. Kadare është i sinqertë në fjalitë e tij me synime fiktive dhe në të njëjtën kohë enigmatik. Në faqen ku hidhen poshtë standardet e botuesit se libri është një vepër fiktive dhe personazhet janë imagjinative, autori ofron një qasje tjetër: “Ngjarjet e këtij romani tërheqin të mirën e pakufishme të kujtesës njerëzore, thesaret e së cilës mund të sillen në sipërfaqe në çdo periudhë, përfshirë periudhën tonë. Në këtë këndvështrim, çdo ngjashmëri ndërmjet personazheve dhe rrethanave të këtij tregimi dhe njerëzve dhe ngjarjeve të vërteta është e paevitueshme”.

Disa prej romancierëve të mëdhenj të totalitarizmit – Kafka, Orwell, Solzhenitsyn – i kanë marrë viktimat si protagonistë qendrorë. Shqetësimi i Kadaresë është pothuajse vetëm me efektet e shtypjes totalitare në udhëheqësit e shtetit dhe familjet e tyre. Romani në veçanti është imponues në përshkrimin e jetës dashurore të trazuar të vajzës së Pasardhësit, Suzanës. Ajo është e frustruar të mësojë se, shumë larg nga të qenit objekt i epshit, të qenit vajza e një figure të lartë në regjim e bën atë dukshëm jotërheqëse. “Në vallëzimet shkollore, djemtë e klasës së saj ishin të nxehtë si ferri kur vallëzonin me vajzat e tjera, por kur e kishin atë si partnere në dysheme, ata bëheshin të ftohtë si guri, sikur të ishin të magjepsur”. Supozohet se ndonjë të dashur që ka ajo, vështirë se do të jetonte më gjatë se një merimangë mashkull.

Udhëheqësit dhe njerëzit si ata, në mungesë të burimit të besueshëm të informacionit, u kthehen miteve dhe bestytnive të së kaluarës parastaliniste.

Pas dekadave me gënjeshtra, udhëheqësit nuk janë më të vetëdijshëm se masa e gjerë rreth asaj se çka në të vërtetë po ndodh. Ne mësojmë se vetë Udhëheqësi “nuk ka ditur se çfarë ka ndodhur në të vërtetë në rezidencën e Pasardhësit në atë natë të 13 dhjetorit”. Ndoshta, siç raportuan mediat e kontrolluara nga qeveria, ka qenë vetëvrasje? Udhëheqësi as që e di e as që i bëhet vonë, përderisa kontrolli i tij ndaj pushtetit nuk vazhdon nëpërmjet efikasitetit të inteligjencës së tij apo nëpërmjet aftësisë së tij për të neutralizuar rivalët e mundshëm. “‘Sekreti i tij’ i vërtetë, siç vëren një personazh, është aftësia e tij ‘për t’i mbajtur njerëzit në gjumë”.

Familjariteti i dukshëm i Kadaresë me autorët e krimit të torturave të Shqipërisë - ‘Pasardhësi’ është i bazuar pjesërisht në bisedat që autori ka pasur me djalin e Shehut - u bë çështje e debatit. Pas njoftimit se ai ka fituar çmimin inaugurues Man Booker International Prize, Kadare, i cili kishte ikur në perëndim në vitin 1990, ishte akuzuar se kishte pasur marrëdhënie të mira me Hoxhën, për t’u konsideruar disident. “Kadare nuk është Solzhenitsyn,” ka pohuar poetja rumune Renata Dumitrascu, duke aluduar në të qenit e Kadaresë si kryetar i Shoqatës së Shkrimtarëve të Shqipërisë dhe vendimin e tij për të ikur një vit pas rrëzimit të Murit të Berlinit. Kryetari i komitetit të Man Booker Prize, John Carey, ishte përgjigjur se ‘vendimi unanim për ta shpërblyer Ismail Kadarenë ishte marrë vetëm në bazë të vlerës letrare’...

Botohet me shkurtime