Përtej krizës
Adrian CIVICI
Shqetësimet për krizën janë mëse evidente. Çdo ditë e më tepër ajo vazhdon të thellohet, duke shtuar shqetësimet për efektet e saj. Jo vetëm SHBA, vendet e BE-së, Japonia etj., por dhe vendet e klasifikuara si “ekonomi me zhvillim të shpejtë” të tilla si Kina, India, Brazili, Rusia e Meksika po i tkurrin vazhdimisht parashikimet për ecurinë ekonomiko-financiare gjatë vitit 2009. Këtij grupi i bashkëngjiten ditë pas dite edhe vendet në zhvillim e ato të varfra që ndjehen akoma edhe më të kërcënuara nga efektet e krizës. Propozimet dhe alternativat e hedhura në tavolinë për të dalë prej saj me sa më pak kosto ekonomike e sociale janë të shumta. “Plani Paulson”, “Paketa Obama”, “Propozimi Merkel”, “Plani Sarkozi”, “Paketa Brawn”, “Propozimi Barosso”, “Paketa e masave dhe politikave të FMN-së”, “Versioni i Bankës Botërore për përballimin e krizës”, etj. Përballë tyre qëndrojnë po ashtu shqetësime e alternativa të ndryshme në raport me paketat e propozuara nga liderët kryesorë të shteteve më të zhvilluara të botës dhe atyre të institucioneve më të mëdha ekonomiko-financiare e tregtare të planetit. Një grupim i ekonomistëve evropianë nga më prestigjiozët shprehin shqetësimin se, “vendet evropiane po reagojnë pak me vonesë, pa dinamizmin e duhur dhe po veprojnë të izoluar nga njëri-tjetri në gjetjen e një zgjidhjeje të përbashkët”, ekonomistë të shquar amerikanë, përfshirë këtu edhe Nobelistë të ekonomisë dhe financave “shprehen skeptikë për cilësinë dhe largpamësinë e planit Obama”, që të çojë në një zgjidhje të shpejtë e të qëndrueshme të krizës etj.
Por, në këtë vorbull propozimesh e kundërpropozimesh, variantesh e kundër-variantesh mbi mundësitë e përballimit dhe daljes nga kriza po kristalizohet një tendencë më se e qartë dhe e pranuar nga të gjithë. Duke u përpjekur të njihen mirë shkaqet e vërteta të krizës, të cilët shkaktuan këtë pështjellim të rëndë ekonomiko-financiar botëror, si duke shfrytëzuar çdo mundësi që efektet e saj, sidomos ato sociale që pritet të vijnë në muajt e ardhshëm, të minimizohen sa më shumë që të jetë e mundur, në horizont duket se ka filluar të mbizotërojë një linjë tjetër diskutimesh, analizash e propozimesh. Çfarë reformash strukturore duhen ndërmarrë që në të ardhmen e afërt, ekonomia dhe financat botërore në tërësi, por dhe ato të vendeve të ndryshme në veçanti t’i rezistojnë më mirë krizave? Propozohet një rishikim dhe rindërtim i rregullave të funksionimit dhe kontrollit të arkitekturës financiare botërore nëpërmjet një marrëveshje të re të tipit “Bazel 3”, kërkohet një rol i ri më autoritar dhe më publik i bankave qendrore, sugjerohet eliminimi i të ashtuquajturave “parajsa fiskale” dhe “sekretit bankar”, vlerësohet një kontroll më i mirë i “financave kreative” dhe tregjeve financiare pa limit, propozohet ngritja e një organizmi të ngjashëm me OKB, por për të menaxhuar ekonominë dhe financat botërore, flitet për një rol të ri të FMN, OBT dhe Bankës Botërore etj.
Mbas kësaj krize nuk ka asnjë dyshim se bota dhe ekonomia e saj do të fillojë një cikël të ri, një erë të re porsa i përket organizimit dhe funksionimit të saj. Në fund të fundit, shumë analistë e ekspertë të krizave të këtij tipi, mendojnë se aktualisht, po të vesh në balancë preokupimet dhe sugjerimet për përballimin e efekteve të krizës dhe daljen prej saj me preokupimet dhe sugjerimet për reforma strukturore fondamentale të periudhës post-krizë, përqindja më e madhe anon nga këto të dytat. Në fund të fundit, nën këndvështrimin e ekonomistëve, kriza është pjesë e një skenari ciklesh ulje-ngritjesh që ndodhin rëndom në sistemin kapitalist, pavarësisht se kjo e fundit është nga më të ashprat që ka njohur ndonjëherë ky sistem. Në situatën e tanishme, e vetmja gjë që mund të bëhet është marrja e sa më shumë masave për amortizimin e efekteve negative të saj.
Për shumë vende, përfshirë dhe këtu dhe Shqipërinë, politikat dhe masat “anti cikël” janë shumë të kushtueshme dhe pothuajse të pamundura. Ky është një “luks” dhe mundësi kryesisht e vendeve të mëdha, të zhvilluara e të pasura. Duke qenë se ne nuk jemi vend tipik në krizë, por vend që vazhdon të preket nga kriza, është më se e natyrshme që të jemi maksimalisht të vëmendshëm në ndjekjen e situatës ditë pas dite për t’i paraprirë ndikimeve negative, që të kemi disa skenarë konkretë e mundësi financiare rezervë për çdo sektor apo aktivitet që preket nga kjo krizë. Këtë nuk duhet askush ta vërë në dyshim apo akoma më keq ta trajtojë thjesht si çështje me përfitim politik. Gjëja më e padëshirueshme që mund të bëjmë është që gjithçka ta fusim në një rreth vicioz. Nga njëra anë të pohojmë se “në Shqipëri nuk ka absolutisht krizë dhe se politikat e reformat tona të deritashme kanë qenë të shkëlqyera, duke i paraprirë dhe efekteve të kësaj krize që është botërore”, e mbi të gjitha, këto efekte negative nuk bëjnë detyrimisht fajtore apo jo performante për çdo gjë vetëm qeverinë; dhe nga ana tjetër të nxijmë dhe alarmojmë çdo gjë në emër të shqetësimeve për pasojat e krizës duke kërkuar kapital politik. Eksperienca e mjaft vendeve, flet aktualisht për një konsensus e dialog politik mjaft të hapur e transparent të të gjithë forcave politike e aktorëve kryesorë socialë në çdo vend që po ndërton paketa e masa antikrizë.
Por, përtej kësaj situate e këtyre masave, ne duhet të fillojmë të shikojmë edhe pak më përtej se kriza dhe efektet direkte aktuale të saj në Shqipëri. Duhet të fillojmë të analizojmë me vëmendje edhe pyetje e pikëpyetje të tipit: “shumë nga këto efekte e fenomene negative që sot i servirim si efekte të krizës, janë vërtet të tilla apo kanë të bëjnë edhe më defektet strukturore të ekonomisë sonë dhe direkt apo indirekt do të na preknin edhe në situata të tjera normale?”, “a do ta përballonim më lehtësisht krizën nëse do të kishim një ekonomi e strukturë biznesesh ndryshe nga kjo e sotmja?”, “a po i kushtojmë vëmendjen e duhur reformave strukturore të nevojshme me efekte pozitive afatgjata, apo po e reduktojmë gjithë debatin dhe shqetësimet në segmentin kemi apo nuk kemi plan antikrizë, duhet apo nuk duhet plani antikrizë?”, “a po mendojmë për politikat ekonomike e financiare afatmesme e afatgjata që do të na garantonin një qëndrueshmëri më të madhe dhe më të garantuar të rritjes ekonomike?”, “a po na shërben kjo krizë si një stimulues i domosdoshëm për të parë pak përtej përditshmërisë?”, etj.
Në thelb, ne duhet të analizojmë seriozisht modelin tonë të zhvillimit dhe faktorëve që na ushqejnë dhe garantojnë rritjen ekonomike. Si do të “mbushet” gropa që na shkakton procesi i reduktimit të remitancave, kurba e të cilave do të jetë vazhdimisht në rënie të vazhdueshme për vitet që vijnë? Nuk ka më kuptim që debatet dhe analizat tona të mbeten në nivelin e justifikimit apo konstatimit se “bilanci i pagesave apo nënvleftësimi i lekut vjen si pasojë e uljes së remitancave”, etj. Si do të ulet deficiti tregtar i vendit që tashmë i është afruar 2.5 miliardë eurove ose afërsisht 25% e PBB? Pse, me gjithë masat e strategjitë e shumta që reklamojmë në favor të rritjes së eksporteve tona, përsëri ato janë më pak se ¼ e importeve dhe mbi të gjitha shume “delikate” në raport me tregjet ku duhet të konkurrojmë? Si mund ta zgjerojmë gamën e eksporteve tona dhe të mos mbetemi në shpresën modeste të “eksporteve me fason”? Deficiti tregtar është një nga problemet strukturore thelbësore që duhet zgjidhur në një periudhë afatmesme për të pasur një ekonomi më të qëndrueshme në raport me kapriçot e tregut ndërkombëtar. Si ta zhvillojmë bujqësinë dhe agro-industrinë që të mos jemi të detyruar të importojmë mbi 500 milionë euro produkte ushqimore çdo vit, dhe mbi të gjitha të mos kemi raportin negativ 1 me 11 të importeve të këtij sektori në raport me eksportet? Si ta “orientojmë” masën dhe strukturën e kredive dhe investimeve drejt këtij sektori, kur kemi parasysh se në vitet e fundit vetëm rreth 1% e kredive kanë shkuar për bujqësinë? Si ta kalojmë diskutimin e shpenzimeve për arsimin nga thjesht përqindja e tyre në raport me PBB apo shpenzimet buxhetore në diskutimin për strukturën dhe cilësinë e këtyre shpenzimeve në favor të krijimit të kapitalit social e intelektual, në favor të përshtatjes me tregun e punës dhe zhvillimet e reja tekniko-teknologjike e organizative të ekonomisë dhe shërbimeve moderne? Prej vitesh kemi mbetur në diskutimet e tipit “do ta rris në 3% të PBB”, “e kemi nën 3% të PBB”, “do shtoj me 1% apo 2% shpenzimet për arsimin”, etj., ndërkohë që flasim pak apo aspak për reformat strukturore në arsim, për diversifikimin e burimeve të financimit të tij, për zhvillimit e arsimit të specializuar dhe lidhjen sa më organike me tregun e punës, modelet arsimore që duhet të privilegjojmë, etj. Si të hartojmë plane e projekte që investimet tona publike të shkojnë më tepër në funksion të punësimit të cilin prej 18 vitesh e kemi problematik dhe jo të mbetemi në sloganet se sa për qind janë rritur shpenzimet publike nga njëri vit në tjetrin dhe sa km rrugë më shumë janë shtruar e po shtrohen?. Se cilët janë sektorët e degët që do të udhëheqin zhvillimin dhe rritjen tonë ekonomike në 8-10 vitet e ardhshme dhe si do t’i financojmë sa më mirë ato duke garantuar një konsensus politik e institucional sa më evident në kundërshtim me qëndrimet e tipit se “kur të vij unë në pushtet nuk do njoh asnjë nga marrëveshjet e privatizimet apo koncesionet” që janë bërë nga qeveria e mëparshme?, etj.
Përtej diskutimeve dhe grindjeve për faktin se “kemi apo nuk kemi krizë”, “kemi apo nuk kemi paketë antikrizë’, “sa të prekur apo të paprekur jemi nga kjo krizë”, si dhe masave emergjente në favor të sektorëve e grupeve socialë të prekur, është më se imperative të shikojmë pak përtej krizës, që të flasim, analizojmë, propozojmë e zbatojmë reformat e domosdoshme strukturore që do na garantojnë qëndrueshmërinë e rritjes ekonomike dhe rritjen konstante të PBB, zbatimin e politikave sociale efektive, uljen e papunësisë, reduktimin e varfërisë, zhvillimin e balancuar rajonal, përballimin e krizave apo problematikave të tjera negative të mundshme të tregjeve dhe ekonomisë botërore, stabilitetin tonë ekonomiko-financiar afatgjatë etj.
Shqetësimet për krizën janë mëse evidente. Çdo ditë e më tepër ajo vazhdon të thellohet, duke shtuar shqetësimet për efektet e saj. Jo vetëm SHBA, vendet e BE-së, Japonia etj., por dhe vendet e klasifikuara si “ekonomi me zhvillim të shpejtë” të tilla si Kina, India, Brazili, Rusia e Meksika po i tkurrin vazhdimisht parashikimet për ecurinë ekonomiko-financiare gjatë vitit 2009. Këtij grupi i bashkëngjiten ditë pas dite edhe vendet në zhvillim e ato të varfra që ndjehen akoma edhe më të kërcënuara nga efektet e krizës. Propozimet dhe alternativat e hedhura në tavolinë për të dalë prej saj me sa më pak kosto ekonomike e sociale janë të shumta. “Plani Paulson”, “Paketa Obama”, “Propozimi Merkel”, “Plani Sarkozi”, “Paketa Brawn”, “Propozimi Barosso”, “Paketa e masave dhe politikave të FMN-së”, “Versioni i Bankës Botërore për përballimin e krizës”, etj. Përballë tyre qëndrojnë po ashtu shqetësime e alternativa të ndryshme në raport me paketat e propozuara nga liderët kryesorë të shteteve më të zhvilluara të botës dhe atyre të institucioneve më të mëdha ekonomiko-financiare e tregtare të planetit. Një grupim i ekonomistëve evropianë nga më prestigjiozët shprehin shqetësimin se, “vendet evropiane po reagojnë pak me vonesë, pa dinamizmin e duhur dhe po veprojnë të izoluar nga njëri-tjetri në gjetjen e një zgjidhjeje të përbashkët”, ekonomistë të shquar amerikanë, përfshirë këtu edhe Nobelistë të ekonomisë dhe financave “shprehen skeptikë për cilësinë dhe largpamësinë e planit Obama”, që të çojë në një zgjidhje të shpejtë e të qëndrueshme të krizës etj.
Por, në këtë vorbull propozimesh e kundërpropozimesh, variantesh e kundër-variantesh mbi mundësitë e përballimit dhe daljes nga kriza po kristalizohet një tendencë më se e qartë dhe e pranuar nga të gjithë. Duke u përpjekur të njihen mirë shkaqet e vërteta të krizës, të cilët shkaktuan këtë pështjellim të rëndë ekonomiko-financiar botëror, si duke shfrytëzuar çdo mundësi që efektet e saj, sidomos ato sociale që pritet të vijnë në muajt e ardhshëm, të minimizohen sa më shumë që të jetë e mundur, në horizont duket se ka filluar të mbizotërojë një linjë tjetër diskutimesh, analizash e propozimesh. Çfarë reformash strukturore duhen ndërmarrë që në të ardhmen e afërt, ekonomia dhe financat botërore në tërësi, por dhe ato të vendeve të ndryshme në veçanti t’i rezistojnë më mirë krizave? Propozohet një rishikim dhe rindërtim i rregullave të funksionimit dhe kontrollit të arkitekturës financiare botërore nëpërmjet një marrëveshje të re të tipit “Bazel 3”, kërkohet një rol i ri më autoritar dhe më publik i bankave qendrore, sugjerohet eliminimi i të ashtuquajturave “parajsa fiskale” dhe “sekretit bankar”, vlerësohet një kontroll më i mirë i “financave kreative” dhe tregjeve financiare pa limit, propozohet ngritja e një organizmi të ngjashëm me OKB, por për të menaxhuar ekonominë dhe financat botërore, flitet për një rol të ri të FMN, OBT dhe Bankës Botërore etj.
Mbas kësaj krize nuk ka asnjë dyshim se bota dhe ekonomia e saj do të fillojë një cikël të ri, një erë të re porsa i përket organizimit dhe funksionimit të saj. Në fund të fundit, shumë analistë e ekspertë të krizave të këtij tipi, mendojnë se aktualisht, po të vesh në balancë preokupimet dhe sugjerimet për përballimin e efekteve të krizës dhe daljen prej saj me preokupimet dhe sugjerimet për reforma strukturore fondamentale të periudhës post-krizë, përqindja më e madhe anon nga këto të dytat. Në fund të fundit, nën këndvështrimin e ekonomistëve, kriza është pjesë e një skenari ciklesh ulje-ngritjesh që ndodhin rëndom në sistemin kapitalist, pavarësisht se kjo e fundit është nga më të ashprat që ka njohur ndonjëherë ky sistem. Në situatën e tanishme, e vetmja gjë që mund të bëhet është marrja e sa më shumë masave për amortizimin e efekteve negative të saj.
Për shumë vende, përfshirë dhe këtu dhe Shqipërinë, politikat dhe masat “anti cikël” janë shumë të kushtueshme dhe pothuajse të pamundura. Ky është një “luks” dhe mundësi kryesisht e vendeve të mëdha, të zhvilluara e të pasura. Duke qenë se ne nuk jemi vend tipik në krizë, por vend që vazhdon të preket nga kriza, është më se e natyrshme që të jemi maksimalisht të vëmendshëm në ndjekjen e situatës ditë pas dite për t’i paraprirë ndikimeve negative, që të kemi disa skenarë konkretë e mundësi financiare rezervë për çdo sektor apo aktivitet që preket nga kjo krizë. Këtë nuk duhet askush ta vërë në dyshim apo akoma më keq ta trajtojë thjesht si çështje me përfitim politik. Gjëja më e padëshirueshme që mund të bëjmë është që gjithçka ta fusim në një rreth vicioz. Nga njëra anë të pohojmë se “në Shqipëri nuk ka absolutisht krizë dhe se politikat e reformat tona të deritashme kanë qenë të shkëlqyera, duke i paraprirë dhe efekteve të kësaj krize që është botërore”, e mbi të gjitha, këto efekte negative nuk bëjnë detyrimisht fajtore apo jo performante për çdo gjë vetëm qeverinë; dhe nga ana tjetër të nxijmë dhe alarmojmë çdo gjë në emër të shqetësimeve për pasojat e krizës duke kërkuar kapital politik. Eksperienca e mjaft vendeve, flet aktualisht për një konsensus e dialog politik mjaft të hapur e transparent të të gjithë forcave politike e aktorëve kryesorë socialë në çdo vend që po ndërton paketa e masa antikrizë.
Por, përtej kësaj situate e këtyre masave, ne duhet të fillojmë të shikojmë edhe pak më përtej se kriza dhe efektet direkte aktuale të saj në Shqipëri. Duhet të fillojmë të analizojmë me vëmendje edhe pyetje e pikëpyetje të tipit: “shumë nga këto efekte e fenomene negative që sot i servirim si efekte të krizës, janë vërtet të tilla apo kanë të bëjnë edhe më defektet strukturore të ekonomisë sonë dhe direkt apo indirekt do të na preknin edhe në situata të tjera normale?”, “a do ta përballonim më lehtësisht krizën nëse do të kishim një ekonomi e strukturë biznesesh ndryshe nga kjo e sotmja?”, “a po i kushtojmë vëmendjen e duhur reformave strukturore të nevojshme me efekte pozitive afatgjata, apo po e reduktojmë gjithë debatin dhe shqetësimet në segmentin kemi apo nuk kemi plan antikrizë, duhet apo nuk duhet plani antikrizë?”, “a po mendojmë për politikat ekonomike e financiare afatmesme e afatgjata që do të na garantonin një qëndrueshmëri më të madhe dhe më të garantuar të rritjes ekonomike?”, “a po na shërben kjo krizë si një stimulues i domosdoshëm për të parë pak përtej përditshmërisë?”, etj.
Në thelb, ne duhet të analizojmë seriozisht modelin tonë të zhvillimit dhe faktorëve që na ushqejnë dhe garantojnë rritjen ekonomike. Si do të “mbushet” gropa që na shkakton procesi i reduktimit të remitancave, kurba e të cilave do të jetë vazhdimisht në rënie të vazhdueshme për vitet që vijnë? Nuk ka më kuptim që debatet dhe analizat tona të mbeten në nivelin e justifikimit apo konstatimit se “bilanci i pagesave apo nënvleftësimi i lekut vjen si pasojë e uljes së remitancave”, etj. Si do të ulet deficiti tregtar i vendit që tashmë i është afruar 2.5 miliardë eurove ose afërsisht 25% e PBB? Pse, me gjithë masat e strategjitë e shumta që reklamojmë në favor të rritjes së eksporteve tona, përsëri ato janë më pak se ¼ e importeve dhe mbi të gjitha shume “delikate” në raport me tregjet ku duhet të konkurrojmë? Si mund ta zgjerojmë gamën e eksporteve tona dhe të mos mbetemi në shpresën modeste të “eksporteve me fason”? Deficiti tregtar është një nga problemet strukturore thelbësore që duhet zgjidhur në një periudhë afatmesme për të pasur një ekonomi më të qëndrueshme në raport me kapriçot e tregut ndërkombëtar. Si ta zhvillojmë bujqësinë dhe agro-industrinë që të mos jemi të detyruar të importojmë mbi 500 milionë euro produkte ushqimore çdo vit, dhe mbi të gjitha të mos kemi raportin negativ 1 me 11 të importeve të këtij sektori në raport me eksportet? Si ta “orientojmë” masën dhe strukturën e kredive dhe investimeve drejt këtij sektori, kur kemi parasysh se në vitet e fundit vetëm rreth 1% e kredive kanë shkuar për bujqësinë? Si ta kalojmë diskutimin e shpenzimeve për arsimin nga thjesht përqindja e tyre në raport me PBB apo shpenzimet buxhetore në diskutimin për strukturën dhe cilësinë e këtyre shpenzimeve në favor të krijimit të kapitalit social e intelektual, në favor të përshtatjes me tregun e punës dhe zhvillimet e reja tekniko-teknologjike e organizative të ekonomisë dhe shërbimeve moderne? Prej vitesh kemi mbetur në diskutimet e tipit “do ta rris në 3% të PBB”, “e kemi nën 3% të PBB”, “do shtoj me 1% apo 2% shpenzimet për arsimin”, etj., ndërkohë që flasim pak apo aspak për reformat strukturore në arsim, për diversifikimin e burimeve të financimit të tij, për zhvillimit e arsimit të specializuar dhe lidhjen sa më organike me tregun e punës, modelet arsimore që duhet të privilegjojmë, etj. Si të hartojmë plane e projekte që investimet tona publike të shkojnë më tepër në funksion të punësimit të cilin prej 18 vitesh e kemi problematik dhe jo të mbetemi në sloganet se sa për qind janë rritur shpenzimet publike nga njëri vit në tjetrin dhe sa km rrugë më shumë janë shtruar e po shtrohen?. Se cilët janë sektorët e degët që do të udhëheqin zhvillimin dhe rritjen tonë ekonomike në 8-10 vitet e ardhshme dhe si do t’i financojmë sa më mirë ato duke garantuar një konsensus politik e institucional sa më evident në kundërshtim me qëndrimet e tipit se “kur të vij unë në pushtet nuk do njoh asnjë nga marrëveshjet e privatizimet apo koncesionet” që janë bërë nga qeveria e mëparshme?, etj.
Përtej diskutimeve dhe grindjeve për faktin se “kemi apo nuk kemi krizë”, “kemi apo nuk kemi paketë antikrizë’, “sa të prekur apo të paprekur jemi nga kjo krizë”, si dhe masave emergjente në favor të sektorëve e grupeve socialë të prekur, është më se imperative të shikojmë pak përtej krizës, që të flasim, analizojmë, propozojmë e zbatojmë reformat e domosdoshme strukturore që do na garantojnë qëndrueshmërinë e rritjes ekonomike dhe rritjen konstante të PBB, zbatimin e politikave sociale efektive, uljen e papunësisë, reduktimin e varfërisë, zhvillimin e balancuar rajonal, përballimin e krizave apo problematikave të tjera negative të mundshme të tregjeve dhe ekonomisë botërore, stabilitetin tonë ekonomiko-financiar afatgjatë etj.