Prishtinë, Tiranë, Zagreb, Berlin dhe Braunshvejg

Në të gjithë Ballkanin shumë të mbijetuar të konflikteve të përgjakshme të viteve 1990 ende nuk e dinë se ç’ka ndodhur me familjarët e tyre të zhdukur. Në Kosovë, edhe diskutimi i vuajtjes së bashkësive të tjera etnike është tabu. Çfarë shprese ka për paqe dhe pajtim afatgjatë?

Nga Elira Çanga

“Nëse një ditë do të gjendeshin eshtrat e djalit tim, atëherë të paktën do të kisha një vend ku të qaja”, thotë 58-vjeçarja Nesrete Kumnova, djali 21-vjeçar i së cilës, Albioni, u mor me forcë nga forcat serbe në qytetin me shumicë shqiptare të Gjakovës, gjatë luftës së Kosovës. Derisa të marrë vesh me siguri se çfarë i ndodhi të birit, sado e dhimbshme të jetë e vërteta, Kumnova nuk mundet as ta perceptojë jetesën në paqe me serbët, e jo më të falë.

“Bashkëjetesë? Kurrsesi. Pajtimi s'është i mundur po s'u shëruan plagët tona. Nuk mund të duroj as kur shoh zyrtarët serbë në qeverinë e Kosovës apo të dëgjoj gjuhën serbe. Është e pamoralshme dhe jo-etike para se të qartësohet fati i djemve tanë”, deklaron ajo.

Kumnova është e bindur se forcat serbe ia vranë të birin, kohë pasi ai u ndalua më 31 mars 1999, bashkë me shumë shqiptarë etnikë në qytetin e Gjakovës, rreth 80 kilometra në perëndim të kryeqytetit Prishtinë.

I biri është vetëm një nga 1 904 kosovarët e listuar nga Komiteti Ndërkombëtar i Kryqit të Kuq si të humbur. Ajo nuk është vetëm kur thotë se s'është në gjendje të falë apo të pajtohet me humbjen e saj. Të paktën 750 000 shqiptarë të Kosovës u detyruan të braktisnin Kosovën në periudhën mes marsit dhe fillimit të qershorit 1999, sipas Gjykatës Ndërkombëtare për ish-Jugosllavinë (ICTY) në Hagë, kur ushtria serbe filloi ofensivën Patkoi. Në fund të fushatës së NATO-s në korrik 1999, sipas Gjykatës së Hagës, rreth 13 500 kosovarë gjetën vdekjen, prej të cilëve 10 356 shqiptarë etnikë.

Ndërkohë që shkalla e dhunës mbi popullsinë shqiptare e tejkalonte tepër atë të ushtruar mbi të tjerat, të gjitha grupet etnike, duke përfshirë serbët, shqiptarët që gjykoheshin si besnikë ndaj Serbisë, romët dhe egjiptianët, vuajtën gjatë dhe pas konfliktit. Shumica nuk e dinë ende se ç’ka ndodhur me të dashurit e tyre të zhdukur. Sfida e arritjes së paqes dhe pajtimit afatgjatë pas një lufte mizore nuk është unike vetëm për Kosovën.

Luftërat e Ballkanit nisën në Kroaci në vitin 1991 dhe konflikti u përhap më pas edhe në Bosnjë, në vitin 1992. Kishte dhunime të të drejtave të njeriut nga të gjitha palët, por forcat e sigurisë dhe milicia serbe u shquan në masakrat e tmerrshme, pastrimin etnik, torturat, përdhunimet dhe përdorimin e kampeve të përqendrimit.

Numri i vdekjeve vetëm në Bosnjë e Hercegovinë (BeH) ishte 100 000, sipas Qendrës së Kërkimit dhe Dokumentimit në Sarajevë. Nga këta, 65 për qind ishin boshnjakë (muslimanë të Bosnjës), 25 për qind serbë etnikë dhe 8 për qind kroatë etnikë. Ndryshe nga Gjermania, qeveritë në Ballkan ende duhet të iniciojnë programe të profilit të lartë dhe fushata për të edukuar qytetarët lidhur me të shkuarën. Shteti gjerman vazhdon të hetojë e gjykojë kriminelët e luftës, të kompensojë viktimat dhe të mbajë qendra dokumentimi më se 60 vjet pas përfundimit të Luftës II Botërore.

Varrosje, jo përballje

me të shkuarën

Serbia konsiderohet si shkaktarja e krimeve më të rënda të luftës të kryera në territoret e tyre. Sipas Qendrës së Ligjit Humanitar në Beograd, Serbia ka dorëzuar mbi 47 të dyshuar për t’u proceduar nga ICTY dhe ka proceduar 383 të tjerë në gjykatat e saj, nga të cilët 143 u akuzuan dhe 68 u dënuan. Megjithatë, pak serbë e kuptojnë shkallën e krimeve të kryera në emrin e tyre në regjimin e Sllobodan Millosheviçit. Serbia e zvarriti punën kur erdhi çështja e dorëzimit të të dyshuarve kryesorë për krime lufte, përfshi Radovan Karaxhiçin dhe Ratko Mlladiçin. Të dy mbetën në arrati, Mlladiçi për 15 vjet, megjithëse ishte përmendur nga Haga si autori kryesor i masakrës së vitit 1995 të 8 000 meshkujve muslimanë në Srebrenicë, në Bosnjën Lindore. Ai iu dorëzua më në fund Hagës në maj të këtij viti, kur u bë e qartë se kërkesa e Serbisë për të hyrë në Bashkimin Europian varej nga dorëzimi i shtetasve të saj të kërkuar në lidhje me krimet e luftës. Dejan Anastasijeviç është gazetar serb që ka kaluar shumë vite duke hetuar krimet e luftës të viteve 1990. Në blogun e tij te BIRN, ai shkruan: “Shumica e serbëve nuk janë të bindur se Mlladiç është fajtor për ndonjë krim, por megjithatë nuk e kanë problem arrestimin e tij për sa kohë që kjo çon në anëtarësimin në Bashkimin Europian, që e shohin si tokën e premtuar kur paratë rriten në pemë. Ky është ilustrim i përkryer i përpjekjes së Serbisë për ta varrosë të shkuarën e vet pa u përballur me të. Edhe kur përballen me prova të pamohueshme, njerëzit priren të rrudhin supet duke thënë se ‘gjatë luftës ndodhin gjëra të këqija’ dhe pastaj ndërrojnë temë.” Tanja Matiç, gazetare që mbulon gjyqet e krimeve të luftës në Hagë, për agjencinë e lajmeve SENSE, është tepër kritike ndaj drejtimit të Serbisë. “Që Serbia të përballet me të shkuarën, politikanët e saj duhet t'i dënojnë qartë krimet e luftës që ka bërë ajo, jo të japin deklarata që i vënë krimet e luftës të të tjerëve në të njëjtin nivel, duke i justifikuar kështu krimet”, thotë ajo.

Mbrojtës, jo kriminelë

Ndërkohë që shumica e shqiptarëve në Kosovë janë të vetëdijshëm se Serbia nuk ka gjykuar shumë të dyshuar për krime lufte, apo që kanë kryer masakra kundër popullsisë etnike shqiptare, shumica e serbëve në Kosovë besojnë se qeveria me shumicë shqiptare e Kosovës nuk ka proceduar apo dënuar shqiptarët etnikë përgjegjës për krimet e luftës gjatë dhe pas sulmeve ajrore të vitit 1999 nga NATO-ja, që çuan në tërheqjen e forcave serbe nga Kosova.

Disa refugjatë shqiptarë që u kthyen në shtëpi, ia hedhin fajin popullsisë serbe për veprimet e forcave të Sllobodan Millosheviçit. Si pasojë, serbët u sulmuan drejtpërdrejt, u dëbuan me forcë prej shtëpive të tyre ose i braktisën ato nga frika e sulmeve hakmarrëse.

Nebojsha Periç, 40 vjeç, jeton në qytetin me shumicë serbe të Graçanicës, 10 kilometra larg kryeqytetit Prishtinë. Ai është i vendosur të qëndrojë në Kosovë, me gjithë dyshimin e vazhdueshëm se shqiptarët vendorë mund të jenë përgjegjës për grabitjen dhe vrasjen e t‘et në fund të vitit 1999. Ndërkohë që Nebojsha dëshiron që fëmijët e tij pesë dhe tre vjeç të rriten në Kosovë, ai thotë se pajtimi do të jetë i mundur vetëm nëse zbulohet e vërteta. “Dua që fëmijët e mi ta kenë të ardhmen këtu, por dua edhe të vërtetën për babanë tim. Mendoj se të gjithë serbët që jetojnë këtu duan të njëjtën gjë”, thotë ai. “Personalisht e di se shumë serbë janë vrarë pas luftës në Kosovë… na duhet një hetim ndërkombëtar, sepse serbët këtu nuk besojnë te hetimi nga shqiptarët”, thotë Jelena, shtëpiake serbe 33-vjeçare që jeton në Graçanicë.

Qeveria e Kosovës ka ngritur Institutin e Krimeve të Luftës në qershor të këtij viti. Ai është ngarkuar me hetimin e pavarur dhe dokumentimin e masakrave të kryera gjatë luftës. Gjithsesi, me nivele të tilla të larta mosbesimi dhe dyshimi nga të gjitha anët, do të duhet kohë e gjatë para se ndonjë organizatë e tillë të fitojë besimin e të gjitha grupeve etnike.

Prokurorët dhe gjyqtarët ndërkombëtare kanë drejtuar shumicën e gjyqeve të krimeve të luftës në Kosovë – 58 raste deri më sot, sipas Qendrës për Ligjin Humanitar.

Përveç ngritjes së Institutit për Krime Lufte, qeveria e ka lënë të vërtetën dhe pajtimin në masë të madhe në duart e disa OJQ-ve, siç është Fondi i Ligjit Humanitar në Kosovë.

Bekim Blakaj, kreu i këtij Fondi në Kosovë, thotë se organizata ka krijuar Librin e Kujtesës, një regjistër qendror me gjithë kosovarët e vdekur dhe të zhdukur. Të afërmit dhe miqtë mund të shtojnë informacion dhe të gjejnë detaje lidhur me atë se ku janë parë për herë të fundit të dashurit e tyre. Ai thotë se mbetet “tabu të flitet për viktimat e bashkësive të tjera” në Kosovë dhe do të jetë kështu deri në kohën kur të procedohen të gjithë të dyshuarit për krime lufte dhe të bëhen përgjegjës për veprimet e tyre.

Matti Raatikainen është hetuesi kryesor i njësisë së krimeve të luftës në EULEX, misioni i sundimit të ligjit i Bashkimit Europian në Kosovë. Ndërsa thekson se ka aktualisht 70 raste të krimeve të luftës që po shqyrtohen, ai thotë se dëshmitarët ngurrojnë të dalin para dhe se shumë shqiptarë etnikë janë kundër procedimit të luftëtarëve të mirënjohur të Ushtrisë Çlirimtare të Kosovës, UÇK, të cilët i shohin si luftëtarë të lirisë dhe heronj kombëtarë. Pas vitesh opresioni gjatë viteve 1990, shqiptarët etnikë filluan të kërkonin liri më të madhe nga Beogradi dhe kështu lindi Ushtria Çlirimtare e Kosovës. Më 1997, UÇK-ja filloi të sulmonte postat e policisë dhe ushtrisë serbe, e cila nga ana e saj shkaktoi një shtypje të dhunshme nga forcat e Millosheviçit. “Kemi pasur vështirësi në rastet ku përfshiheshin luftëtarët e UÇK-së, kemi gjetur disa prova, por është e vështirë të bindim dëshmitarët të dalin hapur. Në të njëjtën kohë, ka gjithmonë protesta kur ngremë akuza kundër ish-anëtarëve të UÇK-së”, shpjegon Raatikainen.

Mentaliteti ndryshon

ngadalë në Kroaci

Në Kroaci shumë vetë e kundërshtojnë idenë që luftëtarët e tyre të gjykohen për krime lufte, pasi e shohin veten si viktima të sulmit serb, të detyruar të luftojnë për të mbrojtur kufijtë e vendit të tyre. Këtë vit kishte një zemëratë publike dhe rënie të madhe të mbështetjes ndaj ICTY-së, pasi ajo i dha një dënim prej 24-vitesh burg gjeneralit kroat Ante Gotovina.

Gotovina drejtoi forcat kroate gjatë sulmit ushtarak i quajtur Operacioni Stuhia, për të marrë kontrollin e rajonit Krajina, të kontrolluar nga serbët në vitin 1995, gjatë të cilit u vranë të paktën 150 serbë, sipas ICTY-t. Rreth 200 000 serbë u larguan në Serbinë fqinje dhe shumica nuk u kthyen më aty. Duke pasur parasysh se kjo ofensivë siguroi pavarësinë e Kroacisë dhe i dha fund katër viteve të luftimeve të përgjakshme, Gotovina shihet gjerësisht si hero kombëtar. Ngjarjet e vitit 1991 mbesin të freskëta në kujtesën e kroatëve. Ishte koha kur serbët e Kroacisë, me ndihmën e ushtrisë jugosllave me shumicë serbe dhe Beogradit i deklaruan pothuajse dy të tretat e territorit kroat si Republika e Pavarur e Krajinës Serbe.

Qyteti i Vukovarit u shkrumbua në muajt e parë të luftës. Kroatja Liljana Alvir nga Vukovari humbi si të fejuarin ashtu edhe të vëllain gjatë pushtimit të qytetit. Alvir ishte vetëm 21 vjeç kur u kap nga forcat serbe. Ajo u kthye në shtëpi si pjesë e një shkëmbimi të burgosurish, por nuk u dëgjua më për të fejuarin dhe të vëllain. “Edhe sot nuk kam paqe në shpirt, as familja ime nuk ka. Nuk e dimë a është gjallë apo vdekur im vëlla. Kemi frikë të ndezim një qiri, sepse nuk duam ta konsiderojmë të zhdukur, por na vjen keq të mos e ndezim, pasi secili e ka një qiri, përveç tij”, thotë ajo. Dënimin e fajtorëve kërkon edhe Marica Seatoviç, një serbe nga fshati Nova Subocka i Kroacisë. Ajo në vitin 1991 humbi burrin e saj gjatë konfliktit dhe thotë se vrasësit e tij nuk janë gjetur ende. “Shkova në fshatin fqinj për tri ditë dhe kur u ktheva e gjeta të vrarë tim shoq bashkë me dy burra të tjerë në shtëpinë ngjitur. Gjatë viteve gjeta se kush ishin vrasësit: gjashtë ushtarë kroatë... E kam varrosur tim shoq 20 vjet më parë dhe ende më duhet të jetoj me këtë“, thotë ajo. Vesna Tersheliç është drejtuese e Documenta-s, një qendër e krijuar për të nxitur gjithë nivelet e shoqërisë kroate për të pranuar që krimet e luftës kanë ndodhur si në anën serbe ashtu edhe në atë kroate. “Kemi parë një ndryshim në qëndrimet e njerëzve gjatë gjithë këtyre viteve, por ende nuk mjafton. Media në Kroaci nuk është e interesuar të shkruajë për gjyqet e krimeve të luftës. Këto jo vetëm do ta informonin publikun lidhur me atë çfarë po ndodh në gjyq [ICTY] por edhe do t'i edukonin dhe bindnin njerëzit që t'i dënojnë këto lloj krimesh”, thotë ajo. Për të ilustruar hendekun mes teorisë së procedimit të kriminelëve të luftës dhe realitetit, kur i akuzuari është i yti, ajo përmend një anketim kombëtar që zhvilloi qendra më 2006, i cili sugjeronte që 61 për qind e kroatëve besonin se të gjitha krimet e luftës duheshin hetuar dhe dënuar. Kjo ra ndjeshëm kur të anketuarit u pyetën nëse e mbështesnin procedimin e Gotovinës.

Damir Grubisha, profesor në Universitetin e Zagrebit, shpjegon: “Raste si ky i përziejnë krimet e luftës me nacionalizmin, gjë që nuk është e mirë.”

Qeveria kroate kohët e fundit ka propozuar miratimin e ligjeve të reja që do të bënin të pavlera akuzat për krime lufte lëshuar nga Beogradi. Lëvizja ka shkaktuar kritika të ashpra. Pas botimit të një raporti nga Amnesty International në tetor, Bashkimi Europian e kritikoi Zagrebin duke theksuar se politikanët po joshin votuesit që janë kundër procedimeve të krimeve të luftës para zgjedhjeve parlamentare të dhjetorit.

Gjermania përballet

me të shkuarën

Ndërkohë që ngjarjet në Gjermani gjatë Luftës II Botërore as që mund të krahasohen me luftërat e Ballkanit, mënyra sesi shoqëria gjermane vazhdon të përballet me të shkuarën e saj mund të shërbejë si shembull i mirë. Gjermania nuk i ka harruar viktimat e Luftës II Botërore, prej të cilëve 6 milionë hebrej vrarë gjatë Holokaustit. Në Muzeun Hebre në Berlin ruhen dëshmi dhe rrëfime të jetëve dhe fateve të hebrejve bashkë me sende personale apo dhoma gazi artificiale. Tanja Petersen, drejtoreshë e programeve në muze, thekson se është e rëndësishme që gjermanët të kuptojnë historinë e marrëdhënieve mes bashkësisë hebreje dhe seksioneve të tjera të shoqërisë para, gjatë dhe pas luftës. Pas kësaj, ajo nënvizon se Gjermanisë iu deshën dekada të arrijë në këtë pikë, gjë që e dëshmon edhe fakti se muzeu u hap më 2001, mëse 50 vjet pasi mbaroi Lufta II Botërore. Sot në Gjermani ka shumë qendra që merren me dokumentimin e krimeve të epokës naziste.

Fondacioni Kujtimi, Përgjegjshmëria, E ardhmja (Erinnerugn, Verantwortung, Zukunft) kompenson familjet e viktimave dhe të mbijetuarit dhe financohet bashkërisht nga qeveria gjermane dhe sektori privat. Ralf Posekel, drejtor i programeve, thotë: “Edukimi është mënyra më e mirë për të kuptuar të shkuarën, dhe, për këtë qëllim, librat e historisë mbeten thelbësore për të mësuar të vërtetën”.

Librat e rishikuar

të historisë

Georg Stober, kërkues 63-vjeçar në Institutin Georg Eckert për Kërkime Ndërkombëtare mbi Librat Shkollorë, thotë: “Kur isha në shkollë në fillim të viteve 1960, nuk e diskutonim shumë Luftën I Botërore dhe rolin gjerman në të.”

Kolegia e tij 32-vjeçare Almut Stoletzki ka një përvojë krejtësisht të ndryshme.

“Gjatë viteve të mia të shkollës, në periudhën 1980 deri më 1990, jo vetëm flitej për Holokaustin dhe shfarosjen e hebrejve, por në shumë raste na jepeshin detyra të shkonim të vizitonim vendet përkujtimore apo familjet e viktimave”, kujton ajo.

Hannes Grandits, shef i departamentit të Europës Juglindore të Universitetit Humboldt në Berlin, thotë se përvoja gjermane mund të ofrojë mësime të dobishme për Ballkanin.

“Zbulimi i të vërtetës dhe kuptimi është proces i gjatë, por njerëzit në Ballkan duhet të flasin dhe të dëgjojnë njëri-tjetrin. Kjo, fatkeqësisht, nuk ndodh shumë shpesh”, thotë ai.

Për t'u kthyer në Kosovë, perspektiva që serbët dhe shqiptarët etnikë të kuptojnë dhe pranojnë dhimbjen e njëri-tjetrit është e largët. Për kosovarët si Kumnova dhe Periç, të mësojnë se çfarë ndodhi me të dashurit e tyre është hapi i parë drejt kuptimit dhe ndoshta faljes. Pa të vërtetën për viktimat, ndërkohë që edhe përmendja e vuajtjes së “tjetrit” mbetet tabu, serbët dhe shqiptarët etnikë do të mbesin të ndarë edhe për shumë vite në vazhdim.

Elira Çanga është gazetare nga Tirana. Ky artikull u prodhua si pjesë e Bursës Ballkanike për Gazetari Cilësore, nismë e Robert Bosch Stiftung dhe ERSTE Foundation, në bashkëpunim me Rrjetin Ballkanik për Gazetari Hulumtuese.

Box 1

Pajtim i vështirë në rajon

Natasha Kandiç është drejtuesja e Qendrës së Ligjit Humanitar në Beograd dhe ka ngritur RECOM-in, një komision rajonal që synon nxitjen e pajtimit përmes dokumentimit të përvojave të viktimave dhe të mbijetuarve të luftërave anembanë Ballkanit. Kandiç beson se gjyqet e krimeve të luftës do të arrijnë vetëm një masë të vogël, organizata e saj po lobon për një seri dëgjimesh publike anembanë rajonit për t'u dhënë shansin njerëzve të flasin lidhur me atë çka u ndodhi. “Të jepen emrat e viktimave, të dëshmohet në publik, të dëgjohen zërat e të mbijetuarve; kjo do të ndihmojë në ndërtimin e një kulture kuptimi mes shoqërive. Ne gjithmonë theksojmë numrat, por është e rëndësishme të kemi emrat dhe historitë” thotë ajo. “Bashkëpunimi me ICTY-n ende shihet si barrë e bezdisshme, çmimi i nevojshëm për t'iu bashkuar Bashkimit Europian”, thotë Natasha Kandiç, drejtoresha e Qendrës së Ligjit Humanitar.

Box 2

Krimet e luftës në Kosovë

Luftërat e Ballkanit që e tronditën këtë pjesë të Europës Juglindore gjatë viteve '90 shkaktuan më shumë se 121 588 njerëz të vdekur apo të zhdukur. Vetëm në Kosovë, mes 24 marsit dhe 22 qershorit 1999, përafërsisht 10 356 shqiptarë kosovarë u vranë. Të paktën 750 000 shqiptarë të Kosovës u detyruan të largoheshin nga Kosova në periudhën e shkurtër mes fundit të marsit dhe fillimit të qershorit 1999, sipas Gjykatës Ndërkombëtare Kriminale për ish-Jugosllavinë (ICTY), në Hagë. Sipas Qendrës së Ligjit Humanitar me qendër në Beograd, afro 2 000 – 2 500 serbë, romë, boshnjakë dhe shqiptarë “jobesnikë” besohet të jenë vrarë në Kosovë, dhe 1 300 të tjerë janë të zhdukur, sipas përllogaritjeve të njoftuara në dhjetor 2000.

Komiteti Ndërkombëtar i Kryqit të Kuq (ICRC) liston 1 904 njerëz nga të gjitha bashkësitë etnike, si ende të zhdukur. Dëshmitarët e intervistuar nga Qendra e Ligjit Humanitar përmendin më se 200 incidente që përfshijnë 3 112 viktima. Shumica e këtyre viktimave u vranë ose u zhdukën mes 24 marsit dhe 15 qershorit 1999, ndërsa policia dhe ushtria serbe ishin të pranishëm në Kosovë. Arrestimet në Serbi dhe Kosovë si dhe gjyqet e mbajtura në ICTY lidhur me krimet e luftës në Kosovë përfshijnë figurat e mëposhtme serbe dhe të UÇK-së: Vlastimir Gjorgjeviç, Sllobodan Millosheviç, Milan Milutinoviç, Ramush Haradinaj, Lahi Brahimaj, Idriz Bala, Fatmir Limaj, Haradin Balaj, Isak Musliu dhe Agim Murtezi.

Dici:

1. Nesrete Kumnova ka themeluar shoqatën Thirrjet e Nënave, pasi i biri u zhduk gjatë luftës së Kosovës

2. Babai i Nebojsha Periçit u vra menjëherë pas luftës në Kosovë

3. Bekim Blakaj, kreu i Fondit të Ligjit Humanitar në Kosovë, shikon faqet online të Librit të Kujtesës së Kosovës

4. Vesna Tershelic, shefe e Documenta-s

5. Kërkuesi Georg Stoeber thotë se librat shkollorë gjermanë nuk përfshinin krimet e luftës naziste në të shkuarën (Foto: Elira Çanga)

zsda