Programet orientuese te matures shteterore

• PROGRAM ORIENTUES NJOHURI PËR SHOQËRINËShembuj rezultatesh komplekse  të nxëni që mund të maten/vlerësohen me anë të:1. testeve që varen nga një kontekst i caktuar në të cilën nxënësi pasi lexon ose analizon një material të caktuar informativ, plotëson një ose më shumë detyra2. eseve me  përgjigje të kufizuara 3. eseve me përgjigje të zgjeruara1. Rezultate të nxëni që mund të vlerësohen me anë të testeve që varen nga një kontekst i caktuar janë  për shembull, aftësitë:1. Për të dalluar lidhjet shkak-pasojë2. Për të dalluar zbatimin e parimeve3. Për të dalluar argumentet që kanë lidhje me çështjen4. Për të dalluar hipoteza të arsyeshme5. Për të dalluar përfundime të vlefshme etj.2. Rezultate të nxëni që mund të vlerësohen me anë të eseve me përgjigje të kufizuara janë, për shembull, aftësitë:1. Për të shpjeguar lidhjet shkak-pasoja2. Për të përshkruar zbatimin e parimeve3. Për të paraqitur argumente të vlefshme4. Për të formuluar hipoteza të arsyeshme5. Për të formuluar përfundime të vlefshme3. Rezultate të nxëni që mund të vlerësohen me anë të eseve me përgjigje të zgjeruara janë për shembull, aftësitë: " Për të prodhuar, organizuar dhe shprehur ide" Për të lidhur të nxënit në fusha të ndryshme të dijes" Për të krijuar modele origjinale" Për të vlerësuar ide të vlefshme3.  Materiali burimor  për përgatitjen e nxënësit për testimin në lëndën me zgjedhje  Ekonomi dhe Hyrje ne filozofiMateriali burimor që do të përdoret nga maturantët, mësuesit e tyre dhe autorët e testeve për provimin me zgjedhje në lëndën Njohuri për shoqërinë  kanë këto të dhëna:1. Teksti me titull: "Sociologjia 1, për vitin e parë të shkollës së mesme  Autori: Zyhdi Dervishi.Botimi i parë: 1999.Ribotimi i katërt: 2003.2. Teksti me titull: "Njohuri për shoqërinë 2 ", për vitin e dytë të shkollës së mesmeAutorë: Zyhdi Dervishi, Astrit Dautaj  .Botimi i parë: 2004. Ribotimi 2006, 2007Këto tekste janë të vlefshëm për të gjitha shkolla e mesme të përgjitshme dhe të profilizuara !Programi tematikKreu I. Kultura1. Përcaktimi  i kulturës" Kultura si karakteristikë vetëm njerëzore2.  Simbolet kulturore" Kuptimi sociologjik për simbolin kulturor." Funksionet sociale të simboleve kulturore.3. Gjuha " Përcaktimi sociologjik i gjuhës." Funksionet e gjuhës. 4. Vlerat kulturore" Përcaktimi sociologjik për vlerat kulturore dhe roli i tyre në socializimin e anëtarëve të kulturës." Vlerat kryesore të kulturës tradicionale shqiptare dhe funksionet e veçanta sociale të tyre në periudha të caktuara historike.5.  Normat kulturore" Kuptimi sociologjik për normat kulturore." Shumëllojshmëria e normave kulturore. Reagimi i anëtarëve të kulturës në përputhje me rëndësinë e normës që shkelet. Brendësimi i normave kulturore. " Rëndësia e normave kulturore në kulturën tradicionale të popullit tonë.   6. Kultura materiale" Kuptimi sociologjik për kulturën materiale dhe funksionet sociale të saj." Kultura materiale si shprehje e kulturës shpirtërore." Kultura materiale dhe mënyra e jetesës e anëtarëve të kulturës.7. Larmia kulturore" Kuptimi sociologjik për "nënkulturën". Faktorët e larmitetit nënkulturor të kulturës shqiptare." Kuptimi sociologjik për kundërkulturat." Raporti me kulturën sunduese i nënkulturave dhe i kundërkulturave.8.  Zhvillimi i kulturës" Si ndryshon dhe zhvillohet kultura." Faktorët kryesorë përcaktues të zhvillimit të kulturës: mjedisi gjeografik, përparimet teknologjike; zbulimet shkencore; prirjet vetzhvilluese të kulturës; rastësia historike dhe difuzioni kulturor." Ligjësitë e procesit të difuzimit." Roli i difuzionit në përparimin e kulturës shqiptare. Veçori të difuzimit të kulturës shqiptare me ato të popujve fqinj.9.  Si vlerësohen  kulturat" Etnocentrizmi" Ksenocentrizmi" Relativizmi kulturor.Kreu II. Familja1.  Martesa, familja, farefisnia " Martesat dhe format kryesore të saj " Përcaktimi sociologjik për familjen. Fazat kryesore të familjes." Përcaktimi sociologjik i farefisnisë2.  Funksionet kryesore të familjes3. Divorcimi dhe shoqëria bashkëkohore." Faktorët kryesorë që nxisin divorcin dhe momentet e divorcimit. " Ndikimet komplekse të divorcimit të prindërve në jetën e fëmijëve.4. Jeta familjare dhe anët e errëta të saj. Kreu III. Komunikimi masiv1 . Komunikimi masiv.2. Nivelet kryesore të komunikimit.3. Gazeta, radio dhe televizioni. Kreu IV. Feja1.  Feja dhe funksionet shoqërore të saj.2.  Tipat e organizatave fetare.Kreu V. Shoqërizimi1. Shoqërizimi dhe përvoja shoqërore" Përcaktimi sociologjik i shoqërizimit." Shpjegimet kryesore. " Shoqërizimi dhe zhvillimi i personalitetit. 2. Mjediset dhe faktorët e shoqërizimit.Kreu VI. Shkenca dhe teknologjia1. Shkenca dhe teknologjia në sfondin e  zhvillimeve historike" Përcaktimi i shkencës dhe i teknologjisë " Shkenca dhe teknologjia në rrjedhën e kohës" Si përparon mendimi shkencor" Shkenca dhe shkencëtarët në shoqërinë moderne" Zhvillime të shkencave shqiptare.Kreu VII. Devianca1. Kuptimi dhe interpretimi sociologjik i  deviancës2. Shpjegimet e shmangies (deviancës)3. Funksionet shoqërore të deviancës. Kreu VIII. Popullsia dhe urbanizimi  1. Dukuri dhe tregues të zhvillimit të popullsisë.2. Urbanizimi: zhvillimi i qyteteve paraindustriale.3. Industrializimi dhe shpejtimi i zhvillimit urban.4. Interpretime sociologjike të jetës shoqërore në qytete.   Kreu IX. Racat dhe etniticeti1. Racat dhe etnitë në sistemin e marrëdhënieve shoqërore. 2. Marrëdhëniet ndërmjet shumicës dhe  pakicave etnike në shoqëritë moderne. 3. Pakicat kombëtare dhe grupet etnike në Shqipëri.  Edukimi qytetar demokratikKreu I. Ç'është demokracia1. Koncepti i demokracisë2. Praktikat e demokracisë3. Pse duhet të zgjedhim demokracinë  Argumentet që justifikojnë demokracinëKreu II. Faktorët që ndihmojnë dhe pengojnë demokracinë1. Faktorët themelorë që modelojnë  një demokraci2. Faktorët që ndihmojnë dhe pengojnë demokracinë  Faktorët që lidhen me tiparet e shoqërisë si një e tërë  Karakteristikat e individit si anëtar i shoqërisë  Karakteristikat e udhëheqësve politikë dhe nëpunësveKreu III. Funksionimi i demokracisë1. Institucionet, llojet dhe roli i tyre në funksionimin e demokracisë. 2. Struktura e qeverisë. 3. Debati dhe roli i tij në funksionimin e demokracisë.4. Roli i partive politike në funksionimin e demokracisë.5. Zgjedhjet dhe roli i tyre i tyre në funksionimin e demokracisë.         Konceptet kryesore të lëndësKujdes!1. Konceptet e mëposhtme,  përmbajtja ose përkufizimet e tyre do të shihen të lidhur ngushtë në kontekstin e teksteve Sociologjia 1 dhe Njohuri për shoqërinë 2,  të vendosur për provimet me zgjedhje të maturës shtetërore. 2. Konceptet e mëposhtme  nuk janë shteruese. Ato ndriçojnë dhe theksojnë  disa nga problemet kryesore në të cilat duhet të mbështeten nxënësit, mësuesit dhe autorët e testeve. Kjo do të thotë që përdoruesit e këtij programi  nuk duhet të kufizohen  vetëm në këto koncepte, por të mbajnë parasysh edhe çështjet e përzgjedhura më sipër, si dhe kuadrin   konceptual në të cilin këto koncepte trajtohenKulturë, simbol kulturor, gjuhë si tërësi simbolesh kulturore, vlerë kulturore, normë kulturore, folkuejs, norma urdhëruese, norma udhëzuese, norma ndaluese, tabu, kulturë materiale, nënkulturë, kundërkulturë, difuzion kulturor, prirje vetzhvilluese e kulturës, etnocentrizëm, ksenocentrizëm,  relativitet kulturor, shok kulturor.Martesë, endogami, ekzogami, monogami, poligami, poligini, poliandri, bashkëjetesë, familje, farefisni, familje e hapur, familje patriarkale, familje bërthamë e mbyllur, divorc,  dhunë brenda familjes,  abuzim seksual. Nivel komunikimi, komunikim vetvetor, komunikim ndërpersonal, komunikim në grup, komunkim masiv, element komunikimi, mesazh mediatik, komunikim, kode, seleksionues, rregullatorë, filtra, auditorë, ndikime,  çrregullime,  fidbek.Fe, e shenjtë, profane, magjike, organizatë fetare, sekt, kult, pluralizëm fetar, tolerancë fetare.Shoqërizim, personalitet, vetja shoqërore, tjetri i përgjithësuar, shoqërizimi i parashikuar, opinion publik, rishoqërizim, fazë shoqërizimi, institucion i posaçëm  shoqërizimi, agjenci shoqërizimi, masmedia, familja, shkolla, grupet e shokëve të ngushtë.Shkencë, teknologji, zbulim i shumëfishtë, shkencë normale, revolucion shkencor,  ideal shkencor, universalizëm, dyshimi i organizuar, komunalitet, painteresshmëri.Devianca, inovacion, ritualizëm, tërheqja, rebelimi, etiketimi, krim,. Demografi, lindshmëri, vdekshmëri, shtesë natyrore e popullsisë, migrimi, emigrimi, teoria e ndryshimit demografik, urbanizim, urbanizimi bashkëkohor, industrializim, revolucion urban, shpërqendrim urban, përtëritje urbane, rajone urbane, ekologji urbane, modeli i zonave bashkëqendrore, modeli sektorial, qytete me shumë qendra, struktura e brendshme e qyteteve. Racë, etnicitet, pakica etnike, paragjykime etnike dhe racore, diskriminim etnik dhe racor, paragjykim institucional, pluralizëm etnik, asimilim i grupit etnik ose minoritar, veçim i grupit  racial, etnik ose minoritar.Demokraci, demokraci e drejtpërdrejtë, demokraci përfaqësuese, politika dhe vlera shoqërore, struktura shoqërore, qëndrim shoqëror, institucion, strukturë e qeverisjes funksion legjislativ, funksion ekzekutiv, funksion gjyqësor, pavarësi e pushteteve, Debat publik, debat jo publik, elitë parti politike, zgjedhje, votim, përfaqësim individual dhe proporcional, fushatë elektorale, toleranca politike, intolerancë. Sugjerim për shpërndarjen e pikëve që do të zënë krerët e përfshirë në programSociologjiaKreu I: 23%Kreu II:  8%Kreu III: 7%Kreu IV: 5%Kreu V:  5%Kreu VI: 5%            Kreu VII: 7%Kreu VIII: 10%Kreu IX:  7%Edukimi qytetar demokratikKreu I: 7%Kreu II: 5%EKONOMI DHE HYRJE NË FILOZOFIShembuj rezultatesh komplekse  të nxëni që mund të maten/vlerësohen me anë të:1. testeve që varen nga një kontekst i caktuar në të cilën nxënësi pasi lexon ose analizon një material të caktuar informativ, plotëson një ose më shumë detyra2. eseve me  përgjigje të kufizuara 3. eseve me përgjigje të zgjeruara1. Rezultate të nxëni që mund të vlerësohen me anë të testeve që varen nga një kontekst i caktuar janë  për shembull, aftësitë:1. Për të dalluar lidhjet shkak-pasojë2. Për të dalluar zbatimin e parimeve3. Për të dalluar argumentet që kanë lidhje me çështjen4. Për të dalluar hipoteza të arsyeshme5. Për të dalluar përfundime të vlefshme etj.2. Rezultate të nxëni që mund të vlerësohen me anë të eseve me përgjigje të kufizuara janë, për shembull, aftësitë:1. Për të shpjeguar lidhjet shkak-pasoja2. Për të përshkruar zbatimin e parimeve3. Për të paraqitur argumente të vlefshme4. Për të formuluar hipoteza të arsyeshme5. Për të formuluar përfundime të vlefshme3. Rezultate të nxëni që mund të vlerësohen me anë të eseve me përgjigje të zgjeruara janë për shembull, aftësitë: " Për të prodhuar, organizuar dhe shprehur ide" Për të lidhur të nxënit në fusha të ndryshme të dijes" Për të krijuar modele origjinale" Për të vlerësuar ide të vlefshme3.  Materiali burimor  për përgatitjen e nxënësit për testimin në lëndën me zgjedhje  Ekonomi dhe Hyrje ne filozofiMateriali burimor që do të përdoret nga maturantët, mësuesit e tyre dhe autorët e testeve për provimin me zgjedhje në lëndën Ekonomi dhe Hyrje në filozofi kanë këto të dhëna:1. Teksti me titull: "Ekonomia,  Autorë: Ahmet Mançellari, Sulo Hadëri, Stefan QiriciBotim 20062. Teksti me titull: "Ekonomia", profili natyror. Autorë: Ahmet Mançellari, Sulo Hadëri, Stefan Qirici.Botimi i parë: 2001.Ribotimi: 2003.  Këto tekste janë të vlefshëm për të gjitha shkolla e mesme të përgjitshme dhe të profilizuara !3. Teksti me titull  "Hyrje në filozofi" që përdoret në profilin shoqëror. Autorë: Gjergj Sinani, Fatmira MyteberiBotimi i parë: 2000, dhe çdo ribotim tjetër i tij.  Teksti është i vlefshëm   për  shkollat e mesme të përgjthshme të paprofilizuara dhe  për të  dy profilet e shkollave të mesme të profilizuara! 4. Programi tematikPjesa e parë: EkonomiaTemat, çështjet dhe koncepte  kryesore të programitKapitulli IÇfarë studion ekonomia?1. Çfarë është ekonomia dhe pse duhet studiuar ajo2. Problemi kryesor i ekonomisë dhe faktorët e prodhimit3.Sistemet ekonomike. Ekonomia tradicionale,ekonomi e komanduar she ekonomia e tregut Kapitulli IISistemi ekonomik i iniciativës së lirë1. Shtyllat e sipërmarrjes së lirë 2. Sipërmarrja e lire: teoria dhe realiteti.Kapitulli IIIKërkesa, oferta dhe çmimi i tregut 1. Kërkesa dhe e lakorja e kërkesës2. Elasticiteti i kërkesës 3..Oferta dhe lakorja e ofertës4. Elasticiteti i ofertës5. Ekuilibri i tregut 6. Kontrolli i çmimeve dhe forcat  e tregutKapitulli  IVKonsumatori ne ekonominë e tregut 1. Konsumatore dhe kursyesKapitulli VFillimi i një biznesi 1. Sipërmarrës te suksesshëm 2. Format e organizimit te një biznesi  3. Korporatat4. Përgjegjësitë e biznesit ndaj konsumatorit Kapitulli VIFinancimi i  një biznesi1. Burimet financiare të biznesit2. Blerja e shitja e aksioneve dhe obligacioneve3. Kontabiliteti i biznesit :bilanci dhe deklarata e të ardhurave Kapitulli VIIProdhimi, produktiviteti dhe kostoja1. Prodhimi dhe funksioni i prodhimit 2. Prodhueshmëria dhe faktorët qe ndikojnë ne prodhueshmëri 3. Kostoja dhe kategoritë e kostosKapitulli VIIISi  konkurrojnë firmat1. Konkurrenca e plotë dhe karakteristikat bazë te saj2. Monopoli dhe karakteristikat e tij 3. Konkurrenca monopolistike  dhe oligopoli 4. MarketinguKapitulli XQeveria dhe politikat Fiskale1. Ekonomia e tregut dhe roli i qeverise 2. Qeveria si agjent ekonomik3. Burimet e te ardhurave  te buxhetit Kapitulli XI Paraja dhe institucionet monetare1. Paraja ,funksionet, forma dhe oferta e parasë2. Bankat tregtare dhe roli i tyre si ndërmjetës financiar3. Banka e  Shqipërisë dhe funksionet kryesore te sajKapitulli XIIStabiliteti ekonomik1. Ecuria  ekonomike dhe GDP2. GDP dhe metodat e matjes se saj3. Papunësia matja dhe format e saj  4. Inflacioni  5. Ciklet e biznesit Koncepte kryesore të lëndës EkonomiKujdes!1. Konceptet e mëposhtme  përmbajtja ose përkufizimet e tyre do të shihen të lidhur ngushtë në kontekstin e tekstit Ekonomia të vendosur për provimet me zgjedhje të maturës shtetërore.   2. Konceptet e mëposhtme  nuk janë shteruese. Ato ndriçojnë dhe theksojnë  disa nga problemet kryesore në të cilat duhet të mbështeten nxënësit, mësuesit dhe autorët e testeve. Kjo do të thotë që përdoruesit e këtij programi  nuk duhet të kufizohen  vetëm në këto koncepte, por të mbajnë parasysh në tërësi  çështjet e përzgjedhura më sipër, si dhe kuadrin konceptual në të cilin këto koncepte trajtohenKufiri i mundësisë së prodhimit, burimet natyrore,burime njerëzore, kapital, sipërmarrje, ekonomiaEkonomia tradicionale, ekonomia e tregut, ekonomia e komanduar, pronë private, sistem çmimesh, konkurrenca , aftësia sipërmarrëseKërkesa, funksioni i kërkesës,e mira normale, e mirë inferiore, lakore e kërkesës, elasticitet i kërkesës, ligji kërkesës, oferta, funksioni i ofertës, lakore ofertës, funksioni i ofertës, çmimi ekuilibër, çmimi tavan , çmimi dyshemeDobi, paga, rroga, bono thesari, llogari kursimi, bono të korporatës, buxhet familjarFirmat, firmë individuale, firma me ortak, koorporata, aksionere Hua afatshkurtra, hua afatgjata, kredi tregtare, aksion, divident obligacion, bursa, pasivi i bilancit, aktivi i bilancit, vlera neto, deklarata e të ardhurave dhe shpenzimeveProdhimi, funksion i prodhimit, faktor i ndryshueshëm, faktori fiks,  produkt i përgjithshëm  fizik, produkti marzhinal  fizik, produkti mesatar fizik, standardi i jetesës, prodhueshmëria, ligji i të ardhurave zbritëse, kosto e përgjithshme, kosto fikse, kosto e ndryshueshme, kosto e përgjithshme mesatare, fikse mesatare fikse, kosto mesatare e ndryshueshme, kosto marzhinale.Strukture tregu, konkurrencë e plote, konkurrim monopolistik, oligopol, monopol, të ardhura të përgjithshme, të ardhura mesatare, të ardhura margjinale, ekonomizim i shkalles, shkrirje horizontale, vertikale dhe të përziera Eksternalitet të dëmshme dhe të dobishme, taksa të përgjithshme, taksa progresive, taksa regresive, taksa të drejtpërdrejta, taksa të tërthorta,Paraja, paraja përfaqësuese, para e dekretuar, oferta e parasë, bankat, paniku bankar, produkt i brendshëm bruto, forcë punëtore, papunësi, papunësi friksionale, papunësi strukturore,  papunësi ciklike, papunësi stinore, norma natyrore e papunësisë, punëzënie e plote, inflacion,inflacion i moderuar, inflacion galopant, hiperinflacion  dhe ciklet e biznesit.Pjesa e dytë: FilozofiaProgrami i filozofisë përmban tema, çështje dhe autorë që janë përzgjedhur nga materiali i tekstit si përfaqësues të pikëpamjeve ose rrymave të çështjeve të përzgjedhura.   Temat, çështjet dhe koncepte  kryesore të programit1. Ç'është filozofia, Çfarë studion filozofia, Burimet e dijes filozofike, veçoritë e dijes filozofike, refleksioni.. Ndryshimi i saj me shkencat.Nga historia e filozofisë2. Filozofia antike greke" Miti, si forma e parë e shpjegimit të botës. " Lindja e filozofisë antike" Filozofia e Platonit. Çështjet  kryesore të filozofisë së  tij. " Filozofia e Aristotelit. Çështjet  kryesore të filozofisë së  tij. " Filozofia si kërkim i lumturisë Skepticizmi dhe stoicizmi3. Filozofia në mesjetë, problemet, tiparet, përfaqësuesit kryesorë. " Nominalizmi dhe realizmi." Thoma Akuini4. Filozofia gjatë Rilindjes, " Vlerësimi i njeriut" Përvoja" Çështjet politike5. Filozofia në shekullin e XVII  " Dyshimi kartezian (Dekarti)," Ideja e substancës (Spinoza)6. Filozofia në shekullin e XVIII" Një dukuri evropiane" Deizmi" Politika dhe liria7. Filozofia në shekullin e XIX" Revolucioni francez, interpretimet e tij" Zhvillimi i shkencave dhe pasojat e tij në filozofinë e shekullit XIX" Zhvillimet shoqërore dhe ndikimi i tyre në filozofinë e kohës1. Shekulli XX" Tiparet themelore ekonomike, shoqërore e politike të shek. XX" Filozofia e shek.XX në kërkim të rrugëve të reja. Pozitivimi dhe fenomenologjiaProbleme filozofike9. Ndërgjegjja" Ndërgjegjja,  një dukuri shumëplanëshe" Pikëpamjet të ndryshme për ndërgjegjen " A mund ta njohim ndërgjegjen? (Sartri, Dekarti, Kanti)" Bergsoni për ndërgjegjen 10. E pandërgjegjshmja" A ekziston e pandërgjegjshmja?" Frojdi për të pandërgjegjshmen" Filozofët dhe Frojdi11. Gjuha" Gjuha e njerëzve dhe gjuha e kafshëve" Gjuha dhe arsyeja12. Irracionalja" A ekziston irracionalja" E pakuptueshmja apo ajo që nuk është kuptuar ende? (Paskal, Hegel)" E panjohshmja apo ajo që nuk është njohur ende? (Paskal, Hegel)" Irracionalja dhe arsyeja13. Hapësira" Objektive apo subjektive? (Aristoteli Dekarti, Laibnici Bergsoni,  Kanti Piazhe)" Tiparet themelore të hapësirës14. Koha" Objektive apo subjektive? (Platoni,   Bergsoni,  Kanti)" Tiparet themelore të kohës15. Gjykimi" Bazat e sigurisë së gjykimit (teoritë dhe kritikat)" Raporti i gjykimit me opinionin 16.  Teoria e njohjes. Ideja e së vërtetës." E vërteta dhe realiteti" Kriteret e së vërtetës17. Ekzistenca"  A është ekzistenca një problem filozofik?" Teoritë për ekzistencë (Kirkegardi, Sartrit).18. Tjetri" Tjetri një prani e detyruar" Teoria e Sartrit." Tjetri: tek unë dhe përballë meje." Tjetri është gjithmonë me mua" Rreziku i anonimatit" Konflikti, dhembshuria.19. Liria" Arbitri i lirë" Zgjedhja  dhe vullneti" Liria e dyshuar20. Vdekja" Kuptimi antropologjik" Vdekja është gjithmonë e tjetrit" Vdekja e mohuar" Vdekja dhe pushteti21. Historia" A është historia shkencë? Tri vërejtjet  filozofike për këtë çështje22. Personi" Personi si rol," Personi si subjektivitet," Personi si subjekt etik.23. Morali" Problemi moral," Natyra e ndërgjegjes morale" Detyra.24. E drejta" E drejta dhe morali." E drejta natyrore dhe  e drejta pozitive." Thelbi i së drejtës- E drejta dhe forca.- E drejta dhe shoqëria. (drejtimet  filozofike për këtë çështje)25. Shteti, pushteti" Kuptimi për shtetin dhe pushtetin në histori. Raporti ndërmjet tyre" Pushteti duhet të flasë. (Maks Veber)" Pushteti duhet të shikojë. (Bentam)" Pushteti dhe dija. (Serresi)Pesha që zë secila prej lëndëve në pikët e testit është 50% !