Sheshi “Skënderbej” u projektua nën imazhin e Sheshit të Shën Pjetrit, Edvini po e profanon

(Speciale) - Debati publik në vitin 1930 konfirmon se sheshi i ri i Tiranës, u projektua prej inxhinier Brasinit nën imazhin e Sheshit të Shën Pjetrit, si një platformë me të cilën komunikojnë të gjitha akset qendrore të kryeqytetit. Pushtimi aktual i tij synon profanimin, prej një karteli biznesmenësh që synon monopolin, edhe me koston e shkatërrimit të krejt sheshit

Bulevardi i Tiranës filloi të ndërtohej në fillim të vitit 1930, në bazë të vlerësimit profesional të inxhinier Brasinit, i cili e planifikoi sheshin “Skënderbej”, si një shëmbëlltyrë të sheshit të Shën Pjetrit në Vatikan. Megjithë ndërhyrjet gjatë regjimit diktatorial, me prishjen e godinës së bashkisë apo ndërtimin e Pallatit të Kulturës, është ruajtur imazhi i një sheshi me të cilin komunikojnë të gjitha akset kryesore të kryeqytetit të ri politik të Shqipërisë. Por këtë funksionalitet të sheshit qendror të Tiranës po përpiqet ta rrënojë mr.Shkatërrimi i Bashkisë, për interesa mirëfilli të biznesit. Gazeta po ripublikon sot pjesë nga përshkrimi i debatit që ka shoqëruar fillimin e punimeve për ndërtimin e sheshit, përgatitur nga gazetari Kastriot Dervishi, ndërkohë që në ditët në vijim do ndalemi më në detaje për katastrofën që paraqet për qytetin e Tiranës ndryshimi i destinacionit të kryesheshit të saj.

Zanafilla

Ishin ditën e para të vitit 1930. Këshilli Bashkiak i Tiranës kishte vendosur të fillimin e ndërtimit të shëtitores “Zog I”, që rastiste me prishjen e disa objekeve të rëndësishme në qendër të kryeqytetit. Për vetë mendësinë e që vihej re në atë kohë por edhe sot, pronarët e objekteve që duheshin prishur nuk pranonin të bënin zhvendosjen e sendeve brenda tyre, pasi nuk besonin se mund të zbatohej vendimi i mësipërm. Për të treguar autoritetin e shtetit, ka ardhur në vend, prefekti i cili ka dhënë vetë i pari “yryshin” për shembjen e objekteve që ishin dy nga hotelet më të njohura në Tiranë: “Splendi” dhe “Internasionali” (jo ai që mban këtë emër edhe sot). Përshkrimin e sjell në ditët tona një kronike e shtypit të saj kohe, e përcjellë në formë mjaft interesante.

Ndërtimi i një qyteti

Në vitin 1923 u hartua plani rregullues nga ing.Eshref Frashëri, njëkohësisht edhe kryetar i Këshillit Kombëtar. Përpjekja e parë për të ndërmarrë një plan studimi për kryeqytetin u bë më 1925-1927 me mbështjen financiare të SVEA-s. Projekti i parë i arkitektit Armando Brassini nuk u miratua për shkak të harxhimeve shumë të mëdha. Pas dështimit të këtij plani, u hartua tjetri me autor Floreano de Fausti. Projekti fillonte me ndërtimin e sheshit “Skënderbej” dhe godinave qeveritare. Në vitet 1926-1927 u hap rruga “Mbretërore”, më 1928-1930 rruga “Musolini” (rruga e Kavajës), në vitet 30-të shëtitorja “Zog I” si dhe rrugët e tjera. Në vitet 1934-1937 kryeqyteti filloi të asfaltohet. Guri i parë i ndërtimi të bashkisë së Tiranës nga Rauf Fico dhe Alberto Pariani (“Ora”, 13 maj 1930), vetëm pak ditë pasi Fico kishte mohuar intervistën e dhënë tek “Shqipëri e re” ku i kishte quajtur italianët “breshkaxhinj që meritonin të hidheshin në det” (“Ora” 8-9 maj 1930). Megjithatë projekti nuk u zbatua në anën lindore të sheshit “Skënderbej” ku parashikoheshin të prisheshin pazari i kryeqytetit, etj, si dhe të ndërtohej pallati i Parlamentit në krah në bashkisë së vjetër të Tiranës nga ana e Bankës së Shtetit (“Besa”, 9 korrik 1931). Godinat e ministrive që u përuruan më 30 qershor 1931 (“Tirana”, revistë, botim i vitit 1938).

Ndërtimi i kryeqytetit të ri

Qysh në çastin kur qeveria e dalë nga kongresi kombëtar i Lushnjes, nuk u vendos në kryeqytetin e atëhershëm të vendit, në Durrës, por në Tiranë, ky qytet filloi të hyjë në histori si qendra e re politike dhe administrative e vendit. Përfundimisht me kushtetutën e vitit 1925 Tirana u caktua kryeqytet i vendit dhe për këtë qëllim filloi të mendohej për ndërtimin e ri të tij. Qendra e re e qytetit të Tiranës u zhvendos në projektin e ri nga vendi ku është sot monumenti i partizanit për në sheshin e sotëm “Skënderbej”, i cili shërbeu si ndërlidhës i të gjithave rrugëve kryesore të qytetit. Largësia e shëtitores kryesore të Tiranës ishte në gjatësinë e 800 metrave dhe me gjerësi 35 metra. Për këto u nevojitën 559.776 franga ari për shpronësime dhe 810.000 franga ari për ndërtimin në fjalë.

Projekti i zbatuar pjesërisht

Sipas librit “Shqypnija e ilustrueme” (Tiranë 1929), inxhinier Armando Brasini e pat planifikuar qendrën e Tiranës si sheshi i “Shën Pjetrit” në Romë, rreth së cilit vijnë ministritë, Parlamenti etj. Fatkeqësisht për shkaqe të ndryshme si politike apo kohore ky plan nuk u zbatua plotësisht. Për ndërtimin e shëtitores u përdor huaja e jashtme e SVEA-s për punimet në fjalë, sipas marrëveshjes së lidhur në Romë midis të dy vendeve më 20 maj 1925 dhe të dekretuar më 12 korrik 1925, hua e cila kapte shumën e përgjithshme të 50 milion frangave ari. Nuk munguan as kontributet e brendshme financiare të cilat sidoqoftë ndonëse të vogla treguan solidaritet në ndërtimin e kësaj vepre madhështore. Por megjithatë kryesore mbeti huaja e jashtme. Pak kohë para tyre ishte ndërtuar edhe godina e Bashkisë së Tiranës (sot e prishur). Duhet thënë se në ministritë e sipërpërmendura kryheshin edhe funksione të dyfishta. Në mes të shëtitores, afër pjesës jugore të lulishtes në veri të të cilës është sot busti i Skënderbeut, u ngrit më 1938 monumenti që përkujtonte 10-vjetorin e shpalljes së Monarkisë, monument i cili u prish më vonë.

Kundërshtitë për ndërtimin e shëtitores

Ndërmarrja e punimeve të mëdha në Tiranë, sigurisht që shkaktonte pakënaqësi për ata që shpronësoheshin. Kjo sidomos për pjesën e objekteve që u binte radha të prisheshin. Tirana ishte një qytet ku pothuajse mungonte fare rregulli urbanistik. Përveē ndonjë godine të ngelur që i përkiste Nënprefekturës së Tiranës dhe atyre të kultit, në qytet nuk gjeje objekte që mund të kishin zbatuar norma të mirëfillta urbanistike. E megjithatë për kohën mund të besohej se prishja e objekteve nuk mund të bëhej. është një rast ky që kërkoi ndërhyrjen e prefektit të Tiranës, i cili ka dhënë shembullin i pari në nxitjen e shembjeve të objekteve që do të prisheshin. Gazeta “Zëri i Korēës” e datës 1 shkurt 1930, përshkruan kështu ēastin e shembjes së ndërtesave për hapjen e shëtitores, që ishte para vendit ku është sot Pallati i Kulturës (përballë ish-bashkisë). Pjesa e gazetës është kjo: “Para dy ditësh filloj ēelja e bulevardit “Zog I”, por jo me ngutësi. Të shtunë, më 25 të këtij muaji që në mëngjes u pa një shumicë punëtorësh para hotel “Internasional” me kazma, ēekiēë e sqeparë nëpër duart. Populli edhe nuk donte, ēdo të bënin këta punëtorë? Punëtorët ishin dërguar nga ana e bashkisë për të rrëzuar ndërtesën e hotelit “Internasional”, por drejtori i hotelit në fjalë protestoi edhe ndërmjetoj pranë autoriteteve që t’i jepej leje edhe për 48 orë gjersa të ngrinte mobilat dhe ashtu u dha. Punëtorët po prisnin me padurim urdhrin e dytë për të bërë yxhymin mbi ndërtesën! Më në fund vjen vetë prefekti i kryeqytetit z.Rasim Kalakulla, i cili u thotë “marsh” punëtorëve mbi ndërtesat e tjera dhe këta filluan punën. Disa nga pronarët e tjerë posa muar urdhërin menjëherë vunë punëtorë dhe filluan të shembin ndërtesat e veta e të marrin materilain, por disa të mësuar dhe mbështetur në akrabëllëket nuk deshnë të dalin nga ndërtesat ose të nxirrnin moblat e veta, po pritnë gjer sa u rrëzuan krejt ēatitë, ahere i nxuer plaēkat në mest të punimit punëtorëve që nuk bënte përshtypje të mirë ndër të huajt, se kjo sjella tregon se nuk respektojnë ligjin...