Shqipja gjynahqare

Fondacioni iranian “Saadi Shirazi” n Tiran dhe revista “Perla”, q botohet prej tij q nga viti 1996, i kan kushtuar vmendje t veant njohjes dhe nxjerrjes n pah t lidhjeve t ndrsjella ndrmjet kulturs e gjuhs iraniane dhe kulturs e gjuhs shqipe. Q n numrin e par t saj “Perla” hapi rubrikn “Persizmat n gjuhn shqipe”, e cila vijoi deri n numrin 4 t vitit 2006. N kt rubrik u botuan pr her t par orientalizmat me burim nga persishtja, q prmban “Fjalori i orientalizmave n gjuhn shqipe”, i hartuar nga studiuesi i njohur Tahir Dizdari, i cili e prfundoi hartimin e ksaj vepre pikrisht n vitin e fundit t jets (1972). Pr kt fjalor kishte punuar thuajse gjat gjith jets s vet shkencore, por n mnyr t veant n periudhn q kjo vepr u prfshi n planin e puns t Institutit t Historis dhe t Gjuhsis t Universitetit t Tirans. Fjalori mbeti pr nj koh t gjat dorshkrim (i daktilografuar nga vet autori) n Institutin e Gjuhsis e t Letrsis. Pr fat t mir kjo vepr e jets e autorit t vet, me rreth 4500 fjal, u botua n vitin 2005 nga Instituti Shqiptar i Mendimit dhe i Qytetrimit Islam (AIITC, Tiran) dhe Organizata Islame pr Arsim, Shkenc dhe Kultur (ISESCO). Me kt u plotsua nj zbrazti e ndjeshme pr orientalistikn e Ballkanit.

Vet T. Dizdari ka
nj statistik t orientalizmave t fjalorit t vet sipas burimit (nga arabishtja, nga persishtja, nga turqishtja). Orientalizmat me burim nga persishtja, sipas ksaj statistike, jan rreth 500. Por krahas tyre jan edhe rreth 100 fjal t prbra, ku njra nga gjymtyrt sht me burim nga persishtja, ndrsa gjymtyra tjetr me burim nga arabishtja (p.sh. nallban nga arab. nall dhe pers. band) ose nga turqishtja (p.sh. borizan nga turq. bori dhe pers. zan). Prve ktyre, ka edhe nj varg fjalsh t formuara me prapashtesa ose parashtesa, si p.sh. habertar, sanxhaktar etj., q prmbajn prapashtesn -tar-/-dar t persishtes. Kshtu q gjithsej shkojn rreth 600 njsi.

Persizmat, ashtu si orientalizmat n prgjithsi, nga pikpamja e prdorimit n shqipen e sotme, mund t ndahen n disa grupe. S pari, kemi fjalt me prdorim t prgjithshm, q kan zn vend t qndrueshm n leksikun aktiv t shqipes dhe nuk kan sinonime shqipe. Nj nga fushat kryesore semantike q mbulojn persizmat n gjuhn shqipe, sht fusha e kuzhins dhe e gjelltaris, d.m.th. emrtime gatesash, mblsirash, pijesh, lndsh ushqimore e prdorsesh t kuzhins, si burani, jahni, meze, pae, pilaf, qofte, trahana, turshi; paluze, pelte, reel, revani, sheqerpare; boz, pekmez; maja, niseshte, sheqer; hanxhar, havan, rende, tas, tav etj.; pastaj emrtimet nga fusha e bimsis (drur frutor e jofrutor, perime, lule etj.), si: bajame, fstk, gonxhe, hurm, jargavan, jasemin, manushaqe, nernx, pambuk, panxhar, patllxhan, razaki, shefteli, zerdeli, zymbyl etj.; m tej fusha e emrtimeve t baness dhe t pajisjeve t saj, si: bohe, araf, divan, kafaz, legen, perde, peshqir, poste, postiqe, qese, qilim, qoshe, reze, shishe etj. Nj pasqyr m e plot e ktyre fushave semantike jepet n artikullin tim “Persizmat n kuadrin e orientalizmave t “Fjalorit t gjuhs s sotme shqipe (1980)”, q ribotohet n pjesn e dyt t librit, bashk me artikuj t tjer studimor pr persizmat.

Por krahas persizmave q i prkasin fjalorit aktiv, si ato q u prmendn m lart, ka edhe nj numr jo t vogl fjalsh q kan ardhur duke dal nga prdorimi, jan
arkaizma ose historizma, p.sh.: araba, arabaxhi, avdeshan, arshi, ember, defter, derven, gjerdek, mutaf, myhyr, pazvan, peshtamall, paavure, qehaja, reshper, saraj, sejmen, suvari, shehr, shishane, xhephane etj. Kto fjal dalin n folklor, n vepra letrare q pasqyrojn gjuhn e personazheve t kohve t kaluara etj.

Ndr orientalizmat e “Fjalorit t gjuhs s sotme shqipe” me 41.000 fjal (1980) persizmat jan rreth 270; po t shtojm ktu edhe fjalt e prejardhura e t prbra t formuara me temat e tyre dhe me prapashtesa e tema t tjera t shqipes e t turqishtes (p. sh. farfuri: i farfurinjt, farfurit, farfuritje, farfurits; naze: nazemadh etj.), ky numr shkon n rreth 425. sht nj numr i konsiderueshm, sidomos po t kemi parasysh se n kt fjalor huazimet (fjalt rrnj) nga gjuht fqinje ballkanike, d.m.th. nga gjuht sllave dhe nga greqishtja e re, jan prkatsisht rreth 510 dhe rreth 370.

Pranohet se persizmat, ashtu si orientalizmat n prgjithsi, kan hyr n gjuht e Ballkanit gjat kohs q Perandoria Osmane u shtri n kt gadishull, duke sjell administratn, kulturn dhe fen e saj zyrtare, Islamin. N territorin e Shqipris s sotme, ve funksionarve t lart t administrats dhe reparteve ushtarake, nuk ka qen vendosur ndonj popullsi turqishtfolse, q t ndikonte n prhapjen e orientalizmave. Por dihet se Shqiptart kan qen pjes e asaj Perandorie dhe kan luajtur rol me rndsi n jetn e saj. Qendrat e mdha t Perandoris, veanrisht Stambolli, e m pas dhe Kajroja, kan ushtruar trheqje t madhe ndaj shqiptarve. Shum Shqiptar jan ngjitur n rangje t larta n kt Perandori, t tjer kan shrbyer n administrat e n ushtri dhe shum e shum t tjer kan shkuar pr t nxjerr bukn e gojs n vise t ndryshme t Perandoris. Dhe gjuha kryesore e komunikimit t zakonshm ka qen turqishtja e kohs. Por n trojet shqiptare ka pasur nj varg shkollash ku msoheshin osmanishtja, arabishtja e persishtja. Kultura dhe qytetrimi persian, letrsia e shklqyer persiane kan pasur ndikim t madh n jetn e Perandoris Osmane. Kjo ka sjell q shum fjal t persishtes t prhapen n gjith territoret e asaj Perandorie dhe m gjer. Rrugt e shtegtimit t fjalve jan t ndrlikuara e t uditshme, nuk sht e leht t hetohen prher. Nj numr orientalizmash mund t ken hyr n gjuhn shqipe jo drejtprdrejt nga gjuht orientale, por nga gjuht fqinje sllave ose nga greqishtja. Pra, sht vshtir t’i vsh vuln nj fjale a sht turqizm, arabizm, persizm etj., n kuptimin q a ka ardhur drejtprdrejt nga njra prej ktyre gjuhve n gjuhn shqipe. Fjalt ndonjher ndjekin rrug t uditshme, p.sh. fjala berber duket sikur vjen nga italishtja barbiere, por kjo nuk sht krejt e vrtet, sepse barbiere e italishtes ka hyr m par n turqishten, ku mori formn berber dhe shqipja e ka marr prej turqishtes; ose fjala dogan, q prdorim sot, e ka burimin te persishtja divan, por n gjuhn shqipe ka hyr nga italishtja n formn q ka marr atje kjo fjal e persishtes. Pra, n rastin e par nj oksidentalizm (fjal nga nj gjuh perndimore) paraqitet si orientalizm (barbiere: berber), ndrsa n rastin e dyt nj orientalizm paraqitet si oksidentalizm (divan: dogan).

Me gjith interesin shkencor q paraqet hulumtimi i rrugs s deprtimit t persizmave, ka m shum rndsi t studiohen ato nga pikpamja e vendit q zn n leksikun e shqipes, t dalin vlerat e tyre dhe marrdhniet brenda sistemit leksikor t shqipes, veorit semantike e stilistike, shtrirja e tyre n gjuhn standarde e n dialektet etj. Prmbledhja e persizmave n nj vllim t veant dhe t dhnat e hollsishme q ka mundur t grumbulloj Tahir Dizdari pr to, prbjn nj baz shkencore t qndrueshme pr hulumtime t reja dhe pr ta pasuruar si inventarin e tyre, ashtu edhe njohjen e prhapjes territoriale dhe t variacioneve e zhvillimeve kuptimore.

N kt vllim persizmat paraqiten me nj redaktim t ri t plot e t njsuar. Kt e ka lehtsuar edhe botimi i “Fjalorit t orientalizmave” t Tahir Dizdarit n vitin 2005, i cili na ka dhn mundsi t bjm krkime e verifikime t reja. Shtojcat n fund t pjess s par, t prgatitura posarisht pr kt botim, ndihmojn pr t pasur nj ide m t qart rreth vendit t persizmave n leksikun e shqipes dhe ndihmojn edhe shfrytzimin e ktij libri nga studiues iranian e orientalist t huaj.

Vllimi ka edhe nj pjes t dyt, ku prfshihen disa nga artikujt studimor pr persizmat, t realizuar n kuadrin e veprimtarive t Fondacionit “Saadi Shirazi”. Kta artikuj, nga njra an, ndriojn nj varg problemesh t prgjithshme e t veanta pr hyrjen e persizmave n gjuhn shqipe dhe pr vendin e tyre n pasurin gjuhsore t shqipes, kurse, nga ana tjetr, shtrojn probleme e krijojn mbshtetje pr hulumtime t mtejshme.

*Titulli sht redaksional. Fjala gjynahqar sht huazuar nga persishtja