Votër kulture!

Lëvizja kulturore/ Hylli i Dritës, revista atdhetare, politike e kulturore, është revista e parë e botuar brenda territorit të Shqipërisë

Hylli i Drits” - fazat e veprimtaris

“Hylli i Drits”, revista atdhetare, politike e kulturore, sht revista e par e botuar brenda territorit t Shqipris. Kjo revist mblodhi rreth vetes elitn “e uritur” shqiptare pr t shprthyer me sfera t ndryshme t dijes. Q n fillime, at e mbrthyen intelektual shqiptar t krishter, por edhe t tjer, pr t’u
ngadal nj tribun shqiptare n plot kuptimin e fjals.

“Hylli i Drits”, organ i Provincs Franeskane Shqiptare, nisi t dilte n vitin 1913 dhe pati pr drejtor autoritetin m t madh t kohs, At Gjergj Fishtn. Kjo revist, me prmasa tribune, bashkoi rreth programit t vet kombtar e kulturor, shkrimtar, gjuhtar, etnolog, njerz t fes dhe njerz t veprimit kombtar. Revista n vitet q doli, pasqyroi pjesn m t madhe t jets letrare, kulturore e kombtare shqiptare.

Sipas Willy Kamsit, veprimtaria e “Hyllit t Drits” para diktaturs komuniste mund t ndahet n tri periudha t shkurtra, por disi t ndryshme:

1. Periudha e par, 1913 - 1914, q konsiderohet periudh hyrse, sprovuese, meq sht hera e par q n Shqipri del nj revist e shkalls s till intelektuale. “Diskutohet aftsia e shqiptarve pr me organizue shtetin e vet mbas pes shekujsh pushtimi t huej, dhe marrdhaniet n mes liris e klerit katolik, n mes kombsis e fes e kaq probleme t tjera t cilat, n mnyrn se si trajtohen, kan qellimin kryesor q me nis, moralisht e n mnyr vepruese, nji mnyr t ré pr me kuptue marrdhaniet n mes individit e shtetit, n mes shoqnis e shtetit. Nuk mungojn as shkrimet me sfond historik, kulturor e n disa rasa gjuhsor, tue i vû nji theks nevojs q, me vend, gjuha shqipe t prfshihet me t drejt t plot n disa shkolla n t cilat trajtohej si gjuh e kategoris s dyt, dhe shì kur tashma ishte shpall pavarsia e Shqipnis.” (Kamsi)

2. Periudha e dyt, 1921 - 1924, q ishte periudha m e gjall, m e pasur e ksaj reviste. Kjo sht faza kur shoqria shqiptare po konsolidonte demokracin dhe po ndrtonte jetn institucionale, po arsimohej e po jepte prova t vrteta kulturore.

3. Periudha e tret, 1930 – 1944, “pau prhapjen dhe imponimin e mendimit katolik n fushn e kulturs, tue e ue “Hyllin” n nji nivel t till sa me pas plqimin e mimin e rretheve shkencore e kulturore jo vetm kombtare por edhe ndrkombtare; pau nji prparim q prirej te prballimi dhe zgjidhja e anve pak t njohuna ose t panjohuna t historis, t letrsis, t gjuhs, t’etnografis e t folklorit shqiptar. Âsht paraqitja bâ lexuesve, e kryesisht studjuesve, i t gjitha atyne q mund t qiteshin n pah e q mund t’i nnshtroheshin nji diskutimi. Jo m kot ndr bashkpuntort e tij mbahen me t tjer emna n shêj si prof. Norbert Jokl, Georg Stadtmüller e t tjer si kta”. (Kamsi)

sht e ditur q puna e ksaj reviste, si pjesa m e madhe e veprimtaris s franeskanve shqiptar, u ndrpre n vitin 1944. Programi kulturor e kombtar i “Hyllit t Drits” ishte n kundrshtim t plot me pushtetin e ri q u vendos n Shqipri nga komunistt. Pas disa dekadave, m 1993, franeskani i madh At Zef Pllumi, rinisi botimin e revists, pra edhe nj faz t re t saj, q zgjati deri n ver 1997, kur u srish u ndrpre. M 2006, “Hylli i Drits” u rikthye edhe nj her, edhe tash si organ i Provincs Franeskane Shqiptare, por si tribun e vrtet e intelektualve shqiptar.

Tribuna shqiptare

Lnda q solli “Hylli i Drits” gjat dekadave sa doli, sht e fushs s kulturs e t historis kombtare, fes letrsis, kritiks letrare etj. Kjo gjersi e lnds s saj dhe emrat e autorve, nga m t njohurit, q botuan n faqet e ksaj reviste, e bjn “Hyllin e Drits”, si sht quajtur jo nj her, nj tribun t vrtet shqiptare. Aty botuan: Gjergj Fishta, Faik Konica, Eqrem abej, Bernardin Palaj, Anton Harapi, Marin Sirdani, Luigj Gurakuqi, Mustafa Kruja, Benedikt Dema, Ernest Koliqi e shum t tjer. “Hylli i Drits”, pas veprave letrare t autorve franeskan, shkollave q hapen e mbajtn ata, sht nj kryevepr e qarkut franeskan, por edhe e kulturs shqiptare t gjysms s par t shekullit XX. Tematikisht, kultura e “Hyllit t Drits” shtresohet n radh t par si krkim, zbulim dhe dokumentim i prkatsis kulturore perndimore t popullit shqiptar. Kjo bhet duke gjurmuar e botuar dokumente t ndryshme, shum t rndsishme, npr arkiva, sidomos n arkivat italiane e m s shumti n Arkivin e Vatikanit. Pas ksaj, “Hylli i Drits” kujton e boton autor t njohur e m pak t njohur arbresh, duke
kshtu q kultura kombtare shqiptare e bashk me t edhe historia t plotsohen edhe me nj pjes shum t rndsishme. N faqet e “Hyllit t Drits” jan botuar studime t rndsishme letrare e kulturore, si sht “Pr gjenezn e literaturs shqipe” e prof. Eqrem abejt, pastaj “Fjalori toponomastik” i Dom Nikoll Gazullit, “Gjurmime t nji moji n Rom” e “Dorshkrime t Biblioteks Nacionale t Parisit” t prof. Filip Fishts etj. Nj faqe shum e rndsishme e ksaj reviste jan botimet letrare e studimet pr letrsin. N artikuj e studime t tra u trajtuan probleme teorike t letrsis e t kritiks letrare. Po ashtu “Hylli i Drits” n rubrika t veanta shnonte publikime e reja brenda e jasht Shqipris. Punimet e botuara te kjo revist jan t rndsishme pr gjith historin e mendimit shqiptar pr letrsin. N grupin e autorve q kan botuar tekste kritike e teorike te kjo revist jan edhe: Fishta, abej, Sirdani, Prela, Justin Rrota, Filip Fishta etj. Edhe n kt dimension “Hylli i Drits” ndihmoi trashgimin letrare e kulturore shqiptare. “Hylli i Drits” u themelua dhe doli n nj epok t rndsishme t kulturs shqiptare. Me autort m t mir t vendit e ndihmoi kt epok t arrinte majat. Edhe pse u ndalua gjat regjimit komunist n Shqipri dhe qarkulloi fare pak n Kosov, ajo gzon reputacion t madh ndr studiues e dashamirs t kulturs. Njhersh u b model pr revistat e tjera letrare t asaj kohe. T theksojm edhe nj her ndihmesn e veant dhe tepr t rndsishme t ksaj reviste pr t themeluar nj letrsi shqiptare origjinale, me piknisje letrsin dhe kulturn popullore shqiptare. “Hylli i Drits” u b kshtu z i autorve, por edhe i kulturs autentike shqiptare. E ktill vjen kjo revist edhe sot te ne, ndr brezat e rinj.

“Hylli i Drits” n koleksionet e veanta t BKUK-s

Sektori i Koleksioneve t Veanta i Biblioteks Kombtare dhe Universitare t Kosovs sht ndr m t rndsishmit, sepse aty ruhen materiale origjinale, dorshkrime dhe publikime. Vlera e tyre sht shum e madhe dhe n do bibliotek t bots koleksionet e tilla kan tretman t veant. Koleksioni i BKUK-s kryesisht sht n shrbim t studiuesve t historis, t hartografis n veanti, t kulturs e t letrsis shqipe etj. Koleksionet e veanta jan kujtesa e veant e ksaj biblioteke. N koleksionet e veanta t Biblioteks Kombtare dhe Universitare t Kosovs ndodhen edhe koleksione t “Hyllit t Drits” t disa viteve. Kto koleksione jan me disa mungesa dhe nisin nga viti 1921. Edhe pse numrat q posedon BKUK-ja jan t rndsis s veant, koleksioni i plot sht i domosdoshm pr t plotsuar trashgimin e ksaj reviste, por edhe krkesat e lexuesve t interesuar e t studiuesve t kulturs, letrsis e t publicistiks shqiptare. N vijim do t sjellim t dhna pr numrat e “Hyllit t Drits” q zotron BKUK-ja. Viti 1921 - 8 numra; Vitit 1922 - 12 numra; Viti 1923 - 12 numra; Viti 1930 - 11 numra, mungon numri 5; Viti 1931 - vetm numri 11 gjendet n fond; Viti 1932 - 12 numra; Viti 1933 - 12 numra; Viti 1934 - 12 numra; Viti 1935 - 12 numra; Viti 1936 - 12 numra; Viti 1937 - 12 numra; Viti 1938 - 12 numra; Viti 1939 - 12 numra; Viti 1940 - 12 numra; Viti 1941 - 1 numr; Viti 1943 - shtator/dhjetor; Viti 1944 -