Enigmat e mjekëve të Enverit, Isuf Kalo letër Fejzi Hoxhës

 

Isuf Kalo

Ishte një kohë, kur njerëzit emocionoheshin nga letrat e shkruara. Megjithëse i kam tani mbi tavolinë një tufë prej 40 letrash të komunikimit mes nesh, kuptoj se jashtë formatit të tyre kanë mbetur shumë të pathëna. Prandaj sërish më lindi dëshira të shkruaj një letër për ju, profesor Fejzi Hoxha, në ditën e 100-vjetorit të lindjes suaj. Një letër që t’i ketë brenda saj, edhe të shkuarën, të sotmen, edhe të ardhmen. Ashtu si i ka hije respektit mes njerëzve, kolegëve dhe mes mësuesit e nxënësit. Sepse për respektin, mirënjohjen shkruhet me sinqeritet e vërtetësi pas vdekjes. “Mund të isha në sallën ku u mblodhën, e celebruan në këtë jubileun tuaj të papërsëritshëm. Mund të isha në podium duke ju thurur ditirambe. Për fat të keq ai u ndërtua i ngushtë pa lënë vend për këto që do them unë. Sidoqoftë, duartrokitjet e mia i bashkova përzemërsisht me ato të gjithë të tjerëve për meritat e kontributet e pakontestueshme tuajat, si një nga themeluesit e shëndetësisë tonë, themelues i mjekësisë interne, iniciator mbështetës i specialiteteve të saj, pionier i diabetologjisë e endokrinologjisë shqiptare, një nga pedagogët e parë të Fakultetit të Mjekësisë. Anëtar i Akademisë sonë të Shkencave që në themelim. Deputet në 7 legjislatura. I dekoruar me shumë tituj, urdhra e medalje merite, deri “Hero i Punës”.
Kompleksi i një gjoja harrese
Desha të bisedoj me ju ato që nuk u thanë aty, ndonëse kanë të bëjnë me një detyrë specifike dhe një periudhë të gjatë të veprimtarisë suaj profesionale. Ato bënë sikur i harruan. E lanë këtë hapësirë të veprimtarisë suaj si zgavër bosh, si një dhomë muzeu me dyer e grila të mbyllura e ndaluar për publikun. Jo çuditërisht ashtu e patët lënë edhe ju vetë: Të mjegullt, thuajse pa e përmendur në autobiografi. Them jo çuditërisht, sepse në vitet para vdekjes suaj ndryshimi i madh kish ndodhur. Dhe njerëzit nxitonin të korrigjonin dhe të rishkruanin biografitë. Fjala është për atë detyrë mjekësore të posaçme “suplementare” që kryet me korrektësi e ndershmëri profesionale për dekada me radhë: mjekimin e pacientit që quhej Enver Hoxha. Zyrtarisht ajo quhej “top sekrete”. Realisht ishte e njohur nga të gjithë kolegët. Ishte detyra më e vështirë që mund të kryente ato kohë një mjek dhe një burrë. Sepse ishte më e lehta për t’ju zhburrëruar. Ajo kërkonte atë që është e pamundur në mjekësi: pagabueshmërinë. Ndërkohë që as ajo nuk ju mbronte nga dyshimet edhe fajësimi imagjinar. U bëtë eksepsionalisht i besuari i personit, që thuhet se nuk besoi asnjë nga shokët e tij. Ndofta sepse jua lexoi mirësinë. Dhe frikën. Ju thoshit se ai “të donte meqë i duheshe”. Kurse ai qe i sigurt se ju do ta donit sepse ashtu duhej. Ndryshe nuk bëje dot. Dhe u shihja frymëprerë kur komunikonit mes jush: ai “luan” i sëmurë, por i sigurt, i fuqishëm. Ju “dhelpër” e vjetër hetuese e kujdesshme në kulm: në çdo fjalë, në çdo hap. Si dy “pokeristë” të regjur që ia lexonit letrat e fshehura tjetrit me intuitë pa i parë! Por ndodhnin jo rrallë momente acarimi. Atëherë juve ju dridhej zëri dhe të nesërmen ju shpërthente ekzema e lupusit mbi kokë. Kurse mua më dridheshin duart “O zot.! E mbani mend sa shumë?”. Për fat e arritët të pamundurën. Ndjehem i privilegjuar profesionalisht që u ndodha krahë jush (dhe me disa kolegë të tjerë) në këtë eksperiencë mjekësore unike. Ajo detyrë quhej e lakmuar nga shumë prej atyre që ishin në auditor. Por u bë më pas (sikur të mos kishte qenë detyrë e dhënë nga shteti!!!) e mallkuar, e pavlefshme për t’u përmendur në CV. Si në atë tuajën dhe timen. Dhe të atyre që ishin me ne. Gjurmët e asaj valleje u përpoqët t’i fshihnit (përfshi dhe miqësinë me mua!) fill pasi regjimi “i tij” u shemb dhe para se të vdisnit vetë?
Le të hapen dyert
“Detyra e posaçme” ishte në ngjyrë gri. Gri ishte edhe qielli ditën e varrimit tuaj. Kompleksi i një ndrojtje e mërie të pashpallur, bëri që përcjellja jote në udhëtimin e fundit të ishte jo si e një personalit të shquar publik, por e heshtur pa bujë pa shkëlqim. Kurse sot qielli është blu. Nuk flitet për ikje. Përkundrazi për rikthimin. Për rigjetjen tuaj. Prandaj them se është dita të hapen dyert e “dhomës së kyçur”. Dhomës së ndaluar. Të hyjë dritë në të. Aty do gjenden paragjykimet, zilitë e keqinterpretimet për ju. Si dhe shpërblimet, favoret, motivet për titujt, nderimet, medalja e heroit, lavdet e merituara e ato të fryra, udhëtimet e takimet jashtë shtetit. Të gjitha vërtetësisht më të shumta nga të ish-profesorëve të tjerë kolegë tuaj. Do gjejnë edhe frikën që ju ndoqi pas gjithë jetën. Dyzimet, dyshimet, ankthet, zhgënjimet dhe tragjedinë e humbjes së djalit të madh, që e përjetuat sikur “e shkaktuat vetë prej qëndrimit larg familjes, në punë”. Do të gjejnë intrigat e shpifjet për ata që i donit dhe nuk i donit. Për të cilat ju detyruan ta ulnit veshin, deri tek niveli i të ulëtëve!! –Eh profesori im.! Papa Vojtýla pati thënë: “Ndodh që edhe njerëzit e mirë e vrasin shpirtin e tyre”. Sigurisht që mund t’jua vrasin edhe të tjerët. Sidomos nëse ia lë atë naivisht në dorë ndonjë “askujti” që nuk i dhimbsesh të të shpërdorojë e përfitojë. Oskar Uajldi e pati pikasur naivitetin që sjellë moshimi: “Adultët dyshojnë në çdo gjë, të moshuarit besojnë çdo gjë”, thoshte ai.
“Pse i bëjmë ato
që bëjmë”?
Këtë pyetje hamletiane, jo për ekzistencën, por për veprimet tona Michael Frayn e pat vënë në qendër të dramës së tij “Copenhagen”. Cila është enigma e “fajësisë pasive”, të paparamenduar që i frenon ose përkundrazi i shtyn intelektualët për ato që bëjnë ose nuk bëjnë?, pyet ai. Cila qe shtysa që turbulloi keqas fundjetën tuaj profesori im? Lodhja e dobësimi fizik? Trishtimi nga margjinalizimi pas ndryshimeve të mëdha? Humbja e beftë e honoreve dhe veprimtarisë sociale? Cilët nga këta? Atëherë vallë ndodhi dhe vendimi juaj dëshpërues i vet-tkurrjes brenda folesë biologjike familjare, vetë-shndërrimit nga person publik në individ privat? Nga profesor e veprimtar i mirënjohur, në vetëm prind! Ndofta atëherë nën cytje e presion do të keni keqparagjykuar e flakur nxitimthi miqësinë si ajo e jona. Ashtu siç tregon Shekspiri për një personazh të tij:”… E shpuan, e ndezën, e munduan deri sa e humbi fare …!”. “Pse i bëjmë ato që bëjmë”? Si ta shpjegoj paradoksin e miqësisë suaj aq të ngushtë, të një akademiku si ju, me një oficer-kryerojën e pacientit? Dhe veturën “dhuratë” prej tij për ju, bashkë me shofer personal (Uaa!). Më pas, zhgënjimi juaj: “ai qenkësh “informator”!!. Madje ju krijoi në familje një dramë - plagë të pa mbyllur ende deri sot. Çfarë t’ju them? Ca të thëna është vonë të rithuhen profesor. E vërteta është që honoret dhe favoret nuk ishin të nivelit, që mund t’jua mbushnin boshllëqet e varfërisë relative të kohës, as që ju plotësonin obligimet apo presionet që përjetonit si prind. Fati juaj nuk ishte si ai i kolegëve të sërës suaj gjetkë. Dhe truri e dinjiteti i intelektualëve bliheshin atëherë fare lirë. A thua nuk e shihnit kameleonin dinak të “mercenarizmit” që ju joshte e  ju ngjitej nga pas me insistim? A ja arriti dot? Besoj se ju mbetët ne destinin tuaj: punëshumti, meritmadh i një vendi të varfër.
Kur gënjenim vetveten
Eh! profesori im. Nuk është çudi në atë “dhomë” të gjejnë edhe gënjeshtra të së tjerëve për ju dhe tuajat për vete dhe të tjerët. Ishte kohë e “agjitpropit” e vetëmburrjes, e vlerësimit të njerëzve me opinione me “më the e të thashë”. Hileja nuk quhej vlerë, por fshehurazi praktikohej gjerësisht si art dhe mënyrë mbijetese. Një nga gënjeshtrat tuaja të “bardha” të lexueshme e zbavitëse për mua ishte “aktrimi” juaj me “dhimbjen bllokuese të pa pritur të mesit”. Kjo ndodhte sa herë ju duhej të evitonit prezencën aty: ku e kur pritej “furtunë pakënaqësie” nga PACIENTI. Por gënjeshtra ju e dini i kish rrënjët thellë në vetë sistemin. Oruelli nga jashtë dhe Haveli nga brenda tij e kanë përshkruar “Jetën në gënjeshtër”, adiksionin e njerëzve me të dhe kulturën e manipulimit të së vërtetës. Ajo kulturë nuk la pa   prekur edhe tempullin e kësaj të fundit, shkencën e cila prodhoi jo pak “të vërteta, të pavërteta” e bashkë me to edhe tipin e ri të shkencëtarit konformist. Besnik ithtar, apo “konformist jo konformist” që “gënjenin vetë gënjeshtrën” me ose pa tester  partie, me ose pa vepra origjinale të mirëfillta shkencore, ata shërbyen si varak i kurorës glorifikuese të tij. Modeli shkencor i sistemit u huazua nga ai ish-sovjetik që kish si hero  “Akademikun Lisenko”, “arritjet e mrekullueshme shkencore të së cilit qenë trumbetuar në gjithë botën”. Por kur koniunkturat politike ndryshuan, “vepra shkencore” e Lisenkos rezultoi  e manipuluar e falsifikuar. Ndërkohë “Lisenkoizmi” kishte lëshuar “metastaza” në gjithë ish-kampin socialist. A pati dhe sa pati edhe tek shkenca jonë mjekësore profesor? Mos e dhëntë zoti që të kemi ende sot gjurmë të saj!! Sepse gënjeshtra në shkencë është si virusi në kompjuter. E bën të papërdorshme gjithçka brenda tij. Jo kot akademiku ynë i sapo zgjedhur Prof. Besim Elezi, u kujtoi kolegëve se “Gënjeshtra më e rëndë është kur gënjejmë vetveten”.
Një oaz i papritur
Por le të harrojmë një çast të hidhurat për diçka të gëzueshme profesor. Është fjala për një mrekulli që përbën për mua kujtimin më të shtrenjtë nga ju. Mrekullia filloi kur barrierat e moshës, brezave, meritave e hierarkisë pa u ndjerë u shuan mes nesh dhe i lanë vend një humori jashtëzakonisht të bukur, dashamirës, pikant. Madje edhe “të zi”. Me tema të tilla makabër si gjoja përjetimi “gazmor” nga njëri prej nesh i “vdekjes” së tjetrit. Atë e gjallëroi i pari me efekte spektakolare “në treshe” Prof. Ylli Popa; atë kohë në një ekip me ne. Çuditërisht në të  përfshihej ndonjëherë dhe “pacienti”. Protagonisti më i ngacmuar ishit ju. Por ju vet nuk mbeteshit pas. Në letrat që kam përpara, rilexova disa batuta humori për mua, të cilat më bënë përsëri të qesh me lot. “Mundësisht sill ca reagjentë për analizën e HLA”– më shkruaje në njërën prej tyre, teksa unë ndodhesha disa ditë jashtë shtetit. I duheshin djalit tënd (mjek laborant) –”Duhet për të identifikuar individualitetin edhe etninë e njerëzve”– sqaronit. Pastaj vazhdonit: “Po ty nuk do ta bëjmë analizën, se mos na dalësh arixhi..”. Ç’të ishte kjo? Nga buroi ai humor? Përse i dhamë aq shumë vend vdekjes? Ndoshta qe një oaz i domosdoshëm relaksi, që e krijuam spontanisht në atmosferën e ngarkuar plot tension?! Ju falënderoj profesori im për to. Ato çaste ishin privilegj dhe kënaqësi e papërsëritshme. Të paharruara për mua..
“Është lehtë të shkruash receta. Vështirë është të njohësh njerëzit”
Brenda asaj dhome të pahapur është një pjesë sinjifikative e asaj që ju realisht përfaqësonit profesori im. I jashtëzakonshëm në diagnozën e saktë të sëmundjeve. Jo domosdoshmërisht i tillë, në atë që Kafka u paralajmëron në librin “Country Doctor”: njohjen e kuptimin e njerëzve. Çka nuk është vërtet e lehtë. Madje, as për ata të një gjaku e me gene të ngjashme me ju. Them të ngjashme sepse edhe genet sado zilare, inatçore dhe të “pistonuara” të jenë, e kanë të pamundur të përsërisin një Fejzi tjetër, apo dhe afërsisht si ju!!.
Pikërisht këtë më keni qortuar edhe mua përzemërsisht si ati të birit në një letër të gjatë: “Shiko se po ta hedhin. Ti nuk i njeh njerëzit”. Vonë kuptova me habi, se ndonëse besoja se dija gjithçka për ju nuk e paskësha pikasur “daltonizmin” tuaj psikologjik. Syzat me të cilat shihje njerëzit, madje edhe miqtë qenkëshin vetëm bardhë e zi.
Pushtet pa pushtet
Nuk është surprizë, që në atë “dhomë të mbyllur” nuk do gjendet asnjë shenjë posti në shtet, asnjë shkresë-vendim i firmosur nga ju.. E megjithatë ishit kryemjeku i kohës, kryeprofesori, kryezoti i atëhershëm i mjekësisë tonë. Dominonit me atë që quhet “fuqia e të papushtetshmëve” me “pushtetin influencial”.. Hapeshin magjishëm dyert dhe determinonit fate me një fjalën tuaj. “Ishte koha e informalitetit verbal që funksiononte edhe me një fjalë, një telefon ose me një pusullë. Ju e përdornit atë pozitivisht. Me zemërbardhësi. Një nga këto raste fatlume për mua ishte edhe specializimi im në diabetologji. Por pse ta fshehim? Forca juaj nuk qe vetëm tek autoriteti profesional. Pas jush  ishte edhe “hija, aureola e tij” profesori im. Si edhe e “nomenklaturës më të lartë të bllokut”, sepse kryekonsulenti mjekësor në rast sëmundje të tyre ishit domosdoshmërish ju. Pushteti influencial ishte pushtet paralel i padukshëm si një “polit- byro hije”, i ushtruar nga intelektualë, figura të  përzgjedhura nga vetë pushteti në fushat e shkencës, kulturës e artit. Mjaft prej tyre bëheshin deputetë. Ju ishit gjithmonë në “Top listë”. Kishit mbiemër të njëjtë me Enver Hoxhën. Vendlindje të njëjtë. Moshë të njëjtë. Shkollë të njëjtë, gjuhë të huaj të njëjtë dhe njohje të hershme. Ndërsa miqësinë e afërt shumë më të vonshme. Gjithçka nisi atë ditë të vitit 1948, kur ju diagnostikuat me një analizë të thjeshtë urine sëmundjen e diabetit tek “ai”. Deri atëherë ju ishit të ndryshëm në fat dhe në drejtimet në jetë. Juaji ishte veç të ndihmonit njerëzit nga vuajtjet e sëmundjet. Të shpëtoje, zgjasje jetë njerëzore. Dhe prandaj pse jo dhe të tij? Diabeti u bë ura lidhëse mes jush. U bë fati juaj i paracaktuar. Më pas edhe imi. Pra, them mos kini frikë ta hapni atë “dhomë të kyçur” profesori im. Frika nuk e ndryshon fatin e njerëzve. Ajo veç mund t’i zhveshi nga dinjiteti për ta përballuar atë. Ju nuk jeni i vetëm. Me ju në masën që caktoi koha jam edhe unë. Janë dekada të jetës tonë profesionale me përkushtim, ndershmëri, pa asnjë paragjykim. Eshtë edhe një pjesë e mjekësisë sonë të asaj kohe. Me arritjet, dhimbjet, ëndrrat, limitet dhe hapësirat e paradiktuara të saj.
Sfida e rikthimit
Rikthimi juaj sot ndryshon në çdo gjë nga ikja. Sepse emrit juaj do bëjë lidhjen e të shkuarës së diabetologjisë sonë me të tashmen dhe të ardhmen. Ai do vendoset në basoreliev, në ballin e këtij specialiteti që ju e themeluat dhe e patët për zemër. Është më e larta dekoratë, pasuordi yt i hyrjes në të tashmen. Me diçka të ngjashme, gazmore të tillë, pata iluzionin se do të gëzoja kur në vitin 1991, Federata Botërore Diabetit e pranoi diabetologjinë tonë, që ndërkohë e drejtoja unë (atë që e patët themeluar ju) anëtare të saj. Po atë vit ajo na dha çmim të parë të performancës së lartë me gjithë varfërinë. Ndërkaq edhe Organizata Botërore e Shëndetësisë do të zgjidhte fatmirësisht mua (nxënësin tuaj) të çoja zërin edhe modelin e diabetologjisë sonë në krye të një programi të madh Evropian në 52 vende të saj. Mezi prisja që kur të kthehesha t’ju tregoja, të ndaja me ju lumturinë. Por... Sidoqoftë mirëserdhe tani. Por jo si pjesë e të sotmes, as të ardhmes. Sepse nuk kuptohesh dot në to. Mjekësia intuitive me shqisat e vëzhgimit, dëgjimit, nuhatjes e shijimit ku ju shkëlqenit; nuk praktikohet më. Teknologjinë e re të digjitalizuar imazherike dhe endoskopike, mjekësinë invazive; ju nuk keni si ta njihni. Po transplantin renal, që sapo u krye tek ne para dy ditësh e imagjinoni dot? Edhe vendimmarrjet klinike nuk bëhen me “unë them” .”Unë” është bërë “Ne”. Eposi i mjekësisë  ikonistike, i heronjve eksepsional, kokave të mëdha, e mjekrave të thinjura është zëvendësuar me Evidence Bassed Medicinë, i mjekësisë rigorozisht të matur, i asaj faktike dhe në ekip.
Një urë e re me
dru të vjetër
Por ju jeni i mirëseardhur dhe i vlefshëm. Nuk ka gjë nëse nuk do t’ju kuptojë njeri. “N’est ce pas? N’est ce pas?” (Apo jo?) siç e përsërisnit kot si zakon pas çdo 2-3 fjalëve në frëngjisht. Studentët dhe mjekët e rinj do t’ju përgjigjen në anglisht: “Comme on!”. Anglishten ju nuk e dini. Mos u nervozoni. Pavarësisht nga librat e studimet tuaja të hershme, ata mund të  mos ju njohin. Por ndofta do të bëhen kurjozë për ju e do klikojnë në internet në “Google” emrin Fejzi Hoxha. Mund që t’ju rezultojë...bosh! Do kërkojnë indeksin H të impaktit, me të cilin rivalizojnë sot shkencëtaret e botës mes tyre. Mund të mos gjejnë asgjë tuajën as aty. Mos u mërzisni. E tashmja nuk është bërë për ju, as nga ju profesori im. Por ju do qëndroni si urë lidhëse e saj me të shkuarën e mjekësisë sonë. Si një relikt e arritjeve, përpjekjeve dhe gjithçka kishim atëherë më të mirë. Dhe e disa vlerave të vyera që janë rralluar sot, si përkushtimi, humanizmi, sakrifikimi dhe ndershmërinë në profesion, të cilat karakterizonin brezin tuaj. Por më parë ka Hygoi diçka për të thënë: “Dekorojeni. Dhe pushkatojeni!”
Tingëllon rrëqethëse. Por mos u shqetësoni profesori im. Viktor Hygoi e ka për principet e drejtësisë, e cila siç duhet të njohë e të shpërblejë meritat, duhet pa hezitim të ndëshkojë edhe të keqen, kur ajo është e pleksur me to. Për ju nuk bëhet fjalë për “pushkatim”. Ju po dekoroheni. Por pastaj do duhet të ndaheni. “Do mbajmë nga ju vetëm pjesën e ndritur si person publik, si e mirë, apo vlerë kombëtare, e cila u takon të gjithëve. Sa ju vetë  personalisht aq dhe bashkëpunëtorëve tuaj. Edhe vendit. Kurse pjesën private, familjare, biologjike jo. Ajo u takon atyre. Arsyeja është se vetëm pjesa publike juaja mund të konservohet afatgjatë. Sado të famshëm e të shquar të jenë personat publikë, pjesën mishtore, gjakore, biologjike e kanë të krimbshme nga koha  Ajo ndodh të vijë erë, madje që kur ata janë ende gjallë. Kurse ju na duheni si “Faraon”, si endokrinologu ynë simbol, profesor. Jo “cikërrimollog”, “mllefollog” e “sajesollog”. Faraonët janë    ruajtur deri sot falë heqjes pas vdekjes të së përbrendshmeve të tyre. Pra, e gëzofshi ditëlindjen dhe rilindjen, profesori im, i gjithë mjekësisë sonë, i Shqipërisë!
Me shumë mall.