Frederik Tashko Ju tregoj si im ate e beri komunist Enver Hoxhen dhe ditet kur midis tyre filloi perplasja fatale Nga Fatos Veliu

Ne vitet 60 situata degjeneroi e tille qe Enver Hoxha jo vetem nuk e priste ne takim por filloi ta tallte duke i derguar njoftime ne mesnate

I biri i Koco Tashkos tregon ngjarjet me te cuditshme te periudhes komuniste ne Shqiperi. Momentet e kontakteve me Enver Hoxhen dhe situata komike e krijuar mes tyre ne vitet lsquo60. Si tallej Hysni Kapoja duke e njoftuar ne mesnate per takim

KUSH EumlSHTEuml KOCO TASHKO

Koco Tashko eshte nje nga personalitetet e historise se hershme te levizjes komuniste ne Shqiperi. Emri i tij eshte i lidhur qe me historine e shoqerise patriotike Vatra ne Amerike. Ka qene nje nga miqte e vjeter te poliedrikut te kultures Fan Noli dhe njihej mire deri ne oborrin e Mbretit Zog nga i cili i jane bere jo pak oferta per ofiqe shteterore. Nderkohe ai njihet dhe nga opinioni i gjere shqiptar si njeriu i derguar midis te tjereve nga Kominterni per krijimin e Partise Komuniste te Shqiperise. Gjithsesi Koco Tashko eshte njekohesisht edhe disident i regjimit komunist per te cilin luftoi jo pak per ta sjelle ne Shqiperi duke perjetuar gjithmone vuajtjen nga njeriu te cilin e afroi ne partine qe po pergatiste te krijonte pra nga Enver Hoxha.

Koco Tashko ka lindur ne Fajum te Egjiptit me 14 korrik te vitit 1899. I ati Thanas Tashko kishte shkuar aty qe ne vitin 1880 si emigrant ekonomik dhe pas peripecish te panumerta kishte arritur te behej i suksesshem ne ekonomi. Megjithate ai e vuri pasurine e tij ne interes te levizjes patriotike shqiptare.

Koco Tashko dinte ne menyre te shkelqyer me shkrim dhe lexim 8 gjuhe te huaja te cilat ishin anglishtja frengjishtja greqishtja arabishtja gjermanishtja italishtja rusishtja dhe spanjishtja.

Arsimi

Pas arsimit fillor ne Egjipt Tashko vazhdoi kolegjin protestant Hai School ne Bejrut. Me mbrapa perfundon studimet ne universitetin e njohur te Harvardit ne Boston pikerisht ne degen e ekonomise politike ose te marredhenieve nderkombetare sic quhej ndryshe. Se fundmi perfundon ne Moske shkollen e larte te Kominternit apo Fakultetin e Filozofise sic quhej me gjuhen e kohes ne te cilin u emerua dhe pedagog.

Detyrat

Koco Tashko eshte njohur si pedagog i shkolles se larte te filozofise ne Moske dhe ka qene njekohesisht kryetar i seksionit anglo-amerikan te Kominternit ne ate shkolle. Ka qene sekretar personal i Fan Nolit gjate kohes qe ky ka qene deputet i parlamentit te Shqiperise. Ne vitet 1923-1924 Tashko u emerua dy here konsull i Shqiperise ne Nju-Jork titull diplomatik me te cilin ne ate kohe Shqiperia perfaqesohej ne Amerike. Me mbrapa Koco Tashko vijon ne funksione te tilla si redaktor ne gazetat patriotike Idealisti apo Emigranti ne Amerike. Ne vitin 1937 kryen detyren e ngarkuar nga Kominterni si kryetar i seksionit ballkanik MOPRR ne France. Ne vitin 1943 pikerisht gjate periudhes se luftes nacionalclirimtare Koco Tashko emerohet nga Shtabi i Pergjithshem i Ushtrise Nacionalclirimtare si sekretar i Keshillit te Pergjithshem Nacionalclirimtar. Clirimi i Shqiperise pra viti 1945 e gjen ate sekretar te Asamblese Kushtetuese. Ne vitet 1946-1947 Koco Tashko emerohet ambasador i Shqiperise ne Moske. Ne vitin 1947 ai ngarkohet me detyren e zevendesministrit te Puneve te Jashtme qe e ushtronte paralelisht me Hysni Kapon. Ne vitin 1954 caktohet ambasador i Shqiperise ne Sofje por pas nje viti pra ne 1955 si zakonisht ne te tilla raste e kthejne serish nga Sofja per ta emeruar ne aparatin e Komitetit Qendror te Partise si kryetar te Komisionit te Kontrollit dhe Revizionimit te Partise. Ne kete detyre vazhdoi deri ne vitin 1960 kur mbi te filluan sulmet politike te Enver Hoxhes duke e akuzuar si agjent te sovjetikeve.

Perfundimi

Ne vitet lsquo60 nga nje plenum i posacem i KQ te PPSH-se Koco Tashko perjashtohet nga partia per te cilen erdhi posacerisht ne atdhe. Beri 8 vjet internim duke filluar qe nga Corrushi i Mallakastres e duke vazhduar ne shume zona te Shqiperise. Pas 8 vjetesh internimi kur ishte ne moshen 68-vjecare u burgos per 10 vjet ne burgun e sigurise se larte te asaj kohe ne Burrel nga i cili doli vetem ne vitin 1980 kur kishte mbushur plot 78 vjec. Kater vjet me vone pikerisht ne 1984 kur sa kishte mbushur 85 vjec Koco Tashko vdiq ne vuajtje dhe ne mjerim.

Iu kthye oficerit korrier duke i thene Une ne radhe te pare nuk kam kerkuar takim me Hysni Kapon por me Enver Hoxhen dhe ne radhe te dyte u thuaj atyre qe te mos dergojne njerez ne mesnate per te me njoftuar kur ka dite plot se ne mesnate levizin vetem kusaret. Prandaj ik tani dhe mos te te shoh me te trokasesh naten ne deren time.

Ne janar te vitit 1925 kur Zogu nuk kishte as nje muaj qe i kishte marre pushtetin Nolit im ate i paraqiti qe nga Amerika kerkesen e doreheqjes. Por ajo nuk u pranua nga Zogu. Ne ate periudhe ishte cudi per kedo qe merrte vesh kete veprim te Kocos i cili po braktiste nje page prej 65 napolonash flori ne muaj.

Pas refuzimit qe i beri Ahmet Zogut per te mbajtur detyren e konsullit te pergjithshem te Shqiperise ne Amerike me rroge mujore 65 napolona flori ne muaj te cilen ia kishte ngarkuar Noli ne vitin 1927 ai u denua me vdekje nga regjimi i Zogut sic ishte denuar jo shume vjet me pare nga Turqia dhe i ati.

Ne vitin 1938 familja e tij kerkoi amnisti dhe ajo u pranua nga Ahmet Zogu. Pas kesaj rruga e tij per tu kthyer ne atdhe me se fundmi ishte e hapur gje qe u be e mundur pikerisht ne ate periudhe pas nje vendimi qe mori kongresi i shtate i Kominternit.

Nje fakt eshte i qarte se organizatori jo vetem i krijimit te Partise Komuniste te Shqiperise por edhe i mbajtjes se Konferences se Pezes ishte Koco Tashko deri atehere eksponent kryesor i Grupit Komunist te Korces.

HYRJE

Emri i Koco Tashkos eshte i lidhur ngushte me fillimin e historise se lindjes se komunizmit ne Shqiperi. Ai ka qene nga te paktet njerez qe ka mbajtur afer Fan Noli dhe nderkohe ka arritur te jete njeri i preferuar i Ahmet Zogut pavaresisht nga divergjencat qe kishin lindur midis tyre per shkak te bindjeve politike. Koco Tashko nje kuader i pergatitur ne shkollat e Perendimit u dergua nga Kominterni per te krijuar ne Shqiperi Partine Komuniste. Perpjekjet e tij per misionin e ngarkuar dhe njohja me Enver Hoxhen ishin disa momente qe ndikuan ne jeten e ardhshme te intelektualit te formuar shqiptar. Fundi i tij nga klasa komuniste qe ai kontribuoi te konsolidohej ishte teper tragjik. Koco Tashko e mbylli jeten neper burgjet dhe internimet e diktatures. Pikerisht per sa me siper flet tashme djali i tij Frederik Tashko. Nga numri i kaluar te rrefimit te zotit Tashko u njohem me jeten e adoleshences se Koco Tashkos arsimimin e gjithanshem te tij dhe deshiren e Fan Nolit per ta mbajtur afer deri dhe sekretar personal te tij. Detyrat e tjera diplomatike qe i ngarkoi Fan Noli per te perfaqesuar shtetin ne graden e konsullit ne Amerike.

Nderkohe ne intervisten e sotme te te birit te tij lexuesi i gazetes sone do te njihet me

perpjekjet e Zogut per ta mbajtur Kocon ne detyren e larte qe e kishte ngarkuar Noli madje vec pages se kenaqshme prej 65 napolonash flori ai i premtoi dhe graden diplomatike te nje shkalle me te larte me te cilen do te perfaqesohej Shqiperia ne Amerike.

Kundershtimi i prere i Koco Tashkos dhe lidhja e tij me Kominternin.

Ardhja ne Shqiperi me detyren e ngarkuar nga Kominterni per te krijuar Partine Komuniste.

Organizimi i mbledhjes themeluese te Partise dhe afrimi qe ai i beri Enver Hoxhes ne mbledhjen themeluese te saj.

Detyrat e para qe iu ngarkuan dhe acarimi i tij me Enver Hoxhen derisa u cilesua Armik i Partise dhe Spiun i sovjetikeve.

Mbledhja e vecante e plenumit te Komitetit Qendror te Partise se Punes ku u goditen njerezit pro- sovjetik dhe diskutimi i cuditshem i Nexhmie Hoxhes pas te cilit Kocoja reagoi me guxim duke u betuar se nuk do te terhiqej para cdo presioni.

Gjithcka ne lidhje me kete periudhe te njeriut qe hyri fuqishem ne historine e shtetit komunist shqiptar do ti lexoni pikerisht ne intervisten e meposhtme te Frederik Tashkos.

Zoti Frederik. Ndersa ne numrin e kaluar te gazetes u njohem me momentet marrjes nga ana e Kocoa Tashkos te postit te konsullit shqiptar ne Amerike nderkohe qe edhe pas ardhjes se Zogut ne pushtet atij pavaresisht se ishte njeriu i lidhur me Nolin ju kerkua te rrinte serish ne ate post.

Pyetja ime pikerisht me kete ka te beje qe si eshte e mundur qe Zogu jo vetem nuk e shkarkoi Koco Tashkon nga detyra e konsullit ne Amerike por i kerkoi atij te rrinte ende ne ate post

Tashme Zogu e kishte njohur mire dhe mendoj se e vleresonte shume si intelektual madje sic mund te mendohet ai kerkonte ta mbante afer qe ta kishte ne krah te tij duke ia larguar Nolit. Prandaj dhe kerkoi qe Kocoja te vazhdonte te mbante funksionin e larte diplomatik qe kishte ne shtetin e fuqishem perendimor. Perkundrazi do te ishte Kocoja ai qe nuk do te pranonte ta mbante ate post. Ne janar te vitit 1925 kur Zogu nuk kishte as nje muaj qe i kishte marre pushtetin Nolit im ate i paraqiti qe nga Amerika kerkesen e doreheqjes. Por ajo nuk u pranua nga Zogu. Ne ate periudhe ishte cudi per kedo qe merrte vesh kete veprim te Kocos i cili po braktiste nje page prej 65 napolonash flori ne muaj.

E pranoi Zogu kerkesen e doreheqjes

Jo vetem qe nuk e pranoi por i dergoi dhe ndermjetes te rendesishem per ti mbushur mendjen qe ai te vazhdonte te kryente detyren e nisur. Madje i propozoi dhe nje grade me te larte diplomatike duke e bere kryekonsull te Shqiperise ne ShBAe cila do te ishte nje grade perfaqesimi e nivelit te ri. Serish Kocoja nuk e pranoi oferten dhe deklaroi largimin e padiskutueshem te tij nga posti qe mbante duke u prishur keshtu dhe me ndermjetesin qe ishte nje nga miqte e tij te hershem. Detyren vazhdoi ta kryeje dhe disa muaj derisa ne maj te atij viti arriti te perzgjedhe nje shqiptar me arsim te perfunduar po ne Shtetet e Bashkuara te Amerikes te cilit do ti rekomandonte te merrte ne dorezim detyren. Por per cudine e madhe qe u ndodhin ekskluzivisht vetem shqiptareve edhe ai person qe ishte zgjedhur prej Kocos nder me te miret ne shoqerite e shqiptareve kur mesoi rrogen e larte ngurroi ta merrte ne dorezim vendin qe Kocoja po e linte vakant duke menduar se duhej te kishte ndonje hile te madhe qe Koco Tashkoja po e braktiste me kaq force ate post. Gjithe vramendja e tij ishte se a mund te braktiset per idealizma apo per patriotizem nje page e tille prej 65 napolonash flori ne muaj

Ne te vertete cfare preteksti nxirrte Kocoja

Thjesht ai nuk ishte dakord me politikat dhe me menyrat e te berit politike nga Ahmet Zogu.

Si i vijoi marredheniet me Zogun pas kesaj

Ne vitin 1927 ai u denua me vdekje nga regjimi i Zogut sic ishte denuar jo shume vjet me pare nga Turqia dhe i ati.

Po si e beri te mundur ardhjen ne Shqiperi pas kesaj

Ne vitin 1938 familja e tij kerkoi amnisti dhe ajo u pranua nga Ahmet Zogu. Pas kesaj rruga e tij per tu kthyer ne atdhe me se fundmi ishte e hapur gje qe u be e mundur pikerisht ne ate periudhe pas nje vendimi qe mori Kongresi i shtate i Kominternit.

Cfare vendimi mori Kongresi i shtate i Kominternit

Ne vitin 1937 Kominterni po shikonte qe Gjermania naziste po fuqizohej shume keshtu qe duhej vepruar me te gjitha menyrat nga koalicioni komunist. Kjo u theksua dhe ne Kongresin e shtate te Kominternit i cili u zhvillua nen drejtimin e kryetarit te tij Gjergj Dimitrovit. Konkretisht vendimi emergjent qe u mor aty ishte krijimi i partive komuniste ne ato vende ku nuk ishin krijuar. Keshtu ne kete prizem u derguan shume anetare te tij qe kishin aderuar ne shtete te ndryshme te ngarkuar po nga Kominterni per te kryer detyrat internacionaliste. Koco Tashko ne ate periudhe ishte ne France i ngarkuar me detyren e kryetarit te Seksionit Ballkanik te Kominternit. Pas vendimit te Kongresit te shtate u caktuan dhe njerezit qe do te shkonin ne shtete te ndryshme por kryesisht ne shtetet e tyre per te krijuar partite komuniste aty. Koco Tashko u caktua vete i pesti emrat e te cileve tashme dihen per te ardhur ne Shqiperi.

Ishte futur shpejt ne organizaten e Kominternit

Jo vetem qe kishte aderuar shume shpejt pasi sic te thashe kishte pasur dhe ne France detyren e kryetarit te Seksionit Ballkanik te tij por kishte perfunduar dhe universitetin e posacem per kuadrot e ketij Kominterni ne Moske apo sic quhej Universiteti Filozofik i Moskes madje ne ate universitet kishte qene dhe pedagog duke punuar bashke me Sejfulla Maleshoven.

Me cilin erdhi Kocoja ne Shqiperi

Per te percjelle ne Shqiperi vendimet e tij per te krijuar partine komuniste nga Kominterni u caktuan pese veta. Dy prej ketyre ishin ne Europe nje ishte ne Angli nje ne France dhe nje ne Shqiperi. Kocoja u nis me Ali Kelmendin i cili nuk mundi te arrinte kryerjen e misionit per shkak te vdekjes se parakohshme te tij. Keshtu qe i derguar direkt nga ky Komintern ngeli vetem Kocoja. Sa erdhi ne Shqiperi u vendos se pari ne Korce. Ishte periudha kur ne disa rrethe te Shqiperise si ne Korce Tirane Shkoder etj. ishin krijuar grupet e para komuniste. Kocoja si i derguar i Kominternit u paraqit menjehere prane Grupit te Korces nderkohe qe filloi menjehere nga tratativat per organizimin e krijimit te Partise Komuniste te Shqiperise e cila do te arrihej pas nje marreveshjeje mes grupeve komuniste te krijuara. Nga shoket e tij te grupit meqenese vinte nga Kominterni dhe ishte nje intelektual i kompletuar aq me shume qe fliste bukur dhe kishte aftesi te te mbushte mendjen u vendos qe te ishte kryetar i Grupit te Korces. Mirepo ai duke mos pasur tendencat dhe cilesite e karrieristit i thote Miha Lakos qe te vazhdonte detyren pasi ai nuk kishte rendesi se cfare detyre kishte rendesi kishte qellimi. Ishin divergjencat qe pati me vone me Enver Hoxhen te cilat bene qe te mos shpjegohej kurre pozicioni qe ai pati ne Grupin e Korces. Dihet qe gjithnje eshte permendur emri i Miha Lakos.

Ne Korce eshte njohur me Enver Hoxhen

Po. Madje Enveri kishte kerkuar disa here te futej ne grupin e Korces por nuk ishte pranuar. Madje ka qene pikerisht Pilo Peristeri ai qe e ka penguar me shume ne kete drejtim. Preteksti ishte se ai njihej si njeri me moral te dyshimte. Mirepo ishte Kocoja ai qe e ka ndihmuar se shumti ne keto ingranime pasi bashke ne ate kohe kane pasur nje shoqeri shume te mire.

Thuhet se dhe ne mbledhjen themeluese te partise ishte Kocoja ai qe ka marre Enverin

Eumlshte e vertete por mbi kete pike eshte abuzuar dhe vazhdon te abuzohet shume. Nje fakt eshte i qarte se organizatori jo vetem i krijimit te Partise Komuniste te Shqiperise por edhe i mbajtjes se Konferences se Pezes ishte Koco Tashko deri atehere eksponent kryesor i Grupit Komunist te Korces.

Cila eshte e verteta e spostimit te tij

Ai u spostua gjate luftes nga Miladin Popovici dhe Enveri pas letres teper kritike qe beri ne lidhje me vijen e Partise pas punes dhjetemujore te saj.

Kur e beri kete leter

U be pas Konferences se Pezes. Per kete i bene dhe nje gjyq farse dhe me pas edhe nje atentat po te dy deshtuan vetem rastesisht.

Detyrat e Koco Tashkos gjate luftes

Ne fillim eshte derguar nga Shtabi i Pergjithshem si perfaqesues politik i Partise per zonen Gore-Opar. Pastaj u caktua sekretar i pergjithshem i Frontit Nacionalclirimtar. Me vone e therriti Miladini dhe e caktoi perfaqesues te Shtabit te Pergjithshem prane misionit anglez. Ne Kongresin e Permetit rikonfirmohet dhe nje here si sekretar i pergjithshem i Frontit Nacionalclirimtar.

Nga filluan detyrat e tij pas Clirimit

Menjehere pas Clirimit ka qene sekretar i Asamblese Kushtetuese. Ne ate periudhe Koco Tashko eshte marre apo ka drejtuar grupin e punes per hartimin e kushtetutes se pare te pasclirimit. Nuk vonoi shume dhe ne ate vit pra ne 1946 u caktua ambasador i Shqiperise ne Moske. Ne vitin 1947 u therrit serish dhe u emerua zv.minister i Jashtem i Shqiperise ku ishte bashkekoleg me Hysni Kapon ndersa minister dhe kryeminister ishte Enver Hoxha. Pas kesaj e cojne serish ambasador por kete here ne Sofje dhe serish pas nje viti me 1956 e kthyen prape per ta emeruar ne aparatin e Komitetit Qendror te Partise ne detyren e kryetarit te Komisionit te Revizionimit te Partise.

Kur filluan goditjet direkte te Enver Hoxhes mbi shokun e tij te dikurshem Koco Tashkon

Ishte viti 1960 kur pikerisht mbas kthimit nga mbledhja e Bukureshtit e delegacionit tone te kryesuar nga Hysni Kapo pra ne muajin korrik ne Komitetin Qendror te Partise u zhvillua nje plenum i posacem special i cili mori ne analize mendimet e njerezve te besuar qe shfaqnin mbeshtetje per Bashkimin Sovjetik. Ne kete analize u riskua ne kritika te rrezikshme edhe im ate. Nga sa me ka treguar ai vete nje diskutim te ashper ka bere Nexhmie Hoxha. Pas kesaj Kocoja nuk ka duruar por eshte cuar ne kembe i revoltuar dhe ka deklaruar Per sa thote shoqja Nexhmie ka vetem nje vend ku mund te diskutohen dhe kete do ta bejme.

Per ku e kishte fjalen

Per te folur me ambasaden sovjetike madje ai kishte nder mend te takonte vete ambasadorin.

Kishte te drejte Enveri ta quante agjent pas kesaj

Absolutisht jo. Atehere aty shkonin te gjithe madje Enveri kushedi sa takime bente me ambasadorin qofte ne njeren qofte ne tjetren zyre. Kemi parasysh se eshte viti 1960 dhe deri ne ate kohe nuk ishte i denueshem takimi me ambasadorin e Bashkimit Sovjetik sepse takimi me te konsiderohej ndihme ashtu sic mund te quhet sot takimi me ambasadorin amerikan. Pastaj Kocoja ne te vertete kerkoi takim jo vetem me ambasadorin amerikan por edhe me Enver Hoxhen. Mirepo Enver Hoxha jo vetem qe nuk e priti por filloi ne njefare menyre dhe ta fyente.

Ne cmenyre

Konkretisht Koco Tashko ka kerkuar takim me Enverin per problemin e marredhenieve me Bashkimin Sovjetik te cilat po pesonin ftohje te madhe pikerisht ne 1 gusht 1970. Mirepo Enveri filloi ta shtynte takimin me pretekstin se ishte me pushime dhe nuk mundej ti anulonte ato. Mirepo Enveri nuk dinte qe Kocoja ne njefare menyre kishte kerkuar ta sqaronte kete situate edhe prane ambasadorit sovjetik. Keshtu qe jo vetem qe nuk e priste por caktoi Hysni Kapon per ta konsumuar takimin qe kishte kerkuar ky.

U takua me Hysniun

Duhet te kuptoni qe kjo menyre ishte nje fyerje per Koco Tashkon pasi Hysniu para tij nuk perbente ndonje personalitet me te larte. Madje te dy kishin qene ambasadore ose te dy kishin qene njekohesisht zevendesministra te jashtem pa te folur ketu se kush ishte Koco Tashko ne aspektin intelektual aq me shume po te kemi parasysh edhe kryenecesine apo krenarine si ta thuash te Koco Tashkos. Megjithate komedia qe kishte filluar Enver Hoxha do te shkonte deri ne fund.

Pse e konsideroni komedi

Se ishte e tille vertet. Enveri i vuri qellim vetes ne ato momente te tregonte para Tashkos se ata benin cfare te donin prandaj dhe Hysni Kapo dergoi pa pritur e pa kujtuar nje oficer ne shtepine e Kocos qe ta lajmeronte per takimin qe do te bente me Hysniun. E cuditshmja e kesaj pjese teatrale ishte se oficeri trokiti ne mesnate ne shtepine e Kocos duke i thene se te nesermen ne oren 10.00 e priste vete Hysniu ne zyre per te konsumuar takimin e kerkuar. Mirepo Kocoja sic e kishte zakon ne keto raste qe nuk kursehej te ta perplaste ne fytyre iu kthye oficerit korrier duke i thene Une ne radhe te pare nuk kam kerkuar takim me Hysni Kapon por me Enver Hoxhen dhe ne radhe te dyte u thuaj atyre qe te mos dergojne njerez ne mesnate per te me njoftuar kur ka dite plot se ne mesnate levizin vetem kusaret. Prandaj ik tani dhe mos te te shoh me te trokasesh naten ne deren time. Oficeri pas kesaj ia kishte komunikuar te gjitha Hysniut. Ky i fundit si per ti dhene zjarr lojes qesharake qe kishte nisur pasi kaloi dhe ndonje ore a dy dergoi oficerin edhe nje here per ti trokitur ne deren e shtepise. Kuptohet qe kishte kaluar mesnata. Oficeri beri ashtu si i thane. Trokiti pareshtur ne deren e shtepise sone derisa im ate doli jashte dhe e pyeti se si ishte puna qe ai erdhi prape kur ky kishte porositur qe te mos vinin me ne mesnate. Oficeri pa iu bere vone fare se cfare po i thoshte Kocoja i komunikon ne menyre mekanike porosine e dhene. Erdha qe tju kujtoj te mos harroni per neser takimin me shokun Hysni te cilin e keni ne oren 1000.

Vijon