Kadare nje ze i bukur ne shkretetire

Elenana e tha troc Ismailin e pengojne Ishin gati ta shkaterronin embrionin e ngjizur tek Kadare. Shfrynin lart e poshte tutje e thu se Kadare eshte nje borgjezqe nuk e do klasen punetore. Perse Kadare nuk trajton ne librat apo romanet e tij temen e klases punetore por merret me legjendat apo shkruan per qejfet ne kafe Flora Pse Kadare nuk shkruan per rinine revolucionare qe po shpinte trenin deri ne Vlore po shkruante per zanat dhe mujet Nje miku im student me thoshte se Kadare e ka kuptuar se per tu shmangur polemikave ai gjen ato tema qe nuk cenojne shkruan per legjendat shqiptare sic ishin Ura me tre harqe Doruntina Prilli i thyer.

Nga Gezim Llojdia

fare lexuam ne tek mendimet e Elena Kadarese ...

Kokeunjur fytyreverdhe ne muzgun e thepisur. Ne vjeshte ne thirrem Elenen ne godinen e vajzave per nje bisede letrare me studentet e Institutit Bujqesor. Elena ishte bashkeshortja e Kadarese shkrimtare me shume ne stilin femeror. Elena ishte nje bionde si te gjitha biondet bukurisht e bukur. Shkrimtare qe pas emrit te Kadarese kishte statusin e bashkeshortes se shkrimtarit me te madh. Megjithate librat e saj na rrefejne se ato jane teresisht krijime te Elenes duke njohur stilin dhe temat te cilat ajo levronte. As qe nuk ka kurrfare dyshimi sot mirepo asaj kohe ku dyshoje per gjithcka per cdo gje ishte e kuptueshme. Keshtu Elena erdhi tek godina e vajzave nje dite vjeshte. Me kishte ngarkuar rrethi letrarnga ato angazhimetqe dikur beheshin cdo muaj dhe per ta kryer ate kuptohej qe beheshim copa. Ishim pothuajse studente dhe ne fillimet tona rruge kerkimi qellonte i veshtire.

Fytyrae kohes tone. Shembellim i pafajesise. Ndrit pasqyra. Tek shpirti i diellit.

Kam shkuar dhe e kam takuar Elenen e cila pranoi te vinte per nje bisede ne Institutin e Kamzes kryesisht per romanin e fundit te saj me duketNje lindje e veshtire.

E pritem ne stacion e autobusit Elenen. Dhe e shoqeruam tek godinae vajzave te Veterinarise. Ishte nje godine ere dhe nder me te bukurat e mobiluar pra per kohen ishte vertete mrekulli.

Ne katin e pare e mbushen me karrige nderkaq Martin Leka nenkryetari i rrethit letrar shkoi dhome me dhome me dike tjeter per te sjelle studentet per kete takim. Ne tavoline me Elenen u ula une Shefqet Meko Martin Leka. Erdhen me shume 100 studente qe e populluan dhomen. Elena filloi te flase dhe te tregoje per romanin se si e kishte gjetur temen. Me duket se tha se kur ishte shtruar ne maternitetin e Tiranes per te sjelle ne jete njeren prej vajzave kishte gjetur ato personazhe qe i kishte pershkruar tek krijimi i saj i fundit romani. Ishte njefare mend nje copez realitet i qe njihej kudo per ate kohe. Elena mjeshterisht e rrefeu mjafte mire fabulen qe kishte shkruar ne ate roman dhe tregoi edhe ane te tjera te krijimit te tij.

Mbaj mend se Elenen e pyeten se perse nuk shkruante me Ismail Kadare

Ajo heshti nje cast u perqendrua dhe tha prere Jo Ismaili shkruan cdo dite. Nuk ka botuar jo se nuk shkruan. Dhe me te vertete behej fjale pas vetevrasjes se kryeministrit Mehmet Shehu qe kur Kadare thuajse nuk kishte ne shtyp libra. Arsye qe ne na shmangen u shqua edhe tek kjo revolte e Elenes Nuk ia botojne. Behej fjale per Dimrin e vetmise se madhe qe me pas u ritransformua ne Dimrin e madh.

Ate liber Kadare po e perpunon nga fillimi. Ka pasur shume verejtje por Ismaili po i shqyrton te gjitha verejtjet. Pritet qe te dali nje liber i madh dhe i ndryshuar shtoi ajo. Pati edhe pyetje te tjera rreth Kadarese por qe kuptohet ishin pyetje studentesh pa ndonje qellim te percaktuar. Ka pasur nje moment rremuje nuk e kuptuam kush nga studentet e krijoi dhe perse ndersa Elena pyeti se cfare ngjau.

Elena ka takuar studentet dhe me pas kemi shkuar per kafe tek kinoklubi Studenti. Kur kemi dale prej andej Elena ka njohur pedagogun e agrokimise Aqif Dabullen nje burre qe asaj kohe ishte rreth te 55 vjec. Jane pershendetur dhe ky i fundit e ka pyetur per Kadarene. Elena i tha shkoqur se redaktoret ia kthejne librat Ismailit pa asnje qellim.

Po nuk eshte ankuar Ismaili tha pdeagogu. shte ankuar tha Elena por askush nuk merr masa. Elena madje tha seia kane ndalur botimin nuk e mbaj mend per cfare libri behej llafi. Ajo nuk fliste me rezerva dhe dukej shume e pakenaqur qe Ismailit per disa vjet nuk i kishin botuar asnje liber ndonese ai punonte cdo dite nje krijues i pazakonte duke mbajtur keshtu ne jete dritaren e krijimit si puna e kandilit pa vaj qe mund te shuhej. Nuk do ta kalonte pa brengosjen deri ne dridhjen nga pikellimi kete situate Elena. Here-mundohej te shprehte dhe here e mblidhte veten. Kuptohej se ate bote nga ajo kohe shfaqeshin shpesh pergjimet. Mirepo revolten e saj une e kam pare shkoqur. Kur u ulem per kafe ne i thame se kishim nje gazete studenti dhe i kerkuam nje tregim apo novele te Kadarese. Ismaili -tha ajo -i ka tregimet mbi 10-15 faqe.

Edhe aty ne u interesuam te mesonim me shume per Kadarene dhe arsyet e mosbotimit. Ne Tirane dhe mes ne studenteve qarkullonin llafurina te shumta. Kishte shume fjale per Kadarene dhe se ai bente nje jete borgjezi dmth nuk e njihte fare realitetin shqiptar prandaj me gjitha autoritetin e tij si nje nder krijuesit me te mire serish ai gabonte nuk njihte klasen punetore. Elena shpesh thoshte nuk i botojne dhe dukej qartazi pikellimi. Ata d.m.th redaktoret. Apo ata d.m.th pushtetaret e larte te qeverisjes se vendit Vete dora ai mundej te ishte deri aty arrinte puna

Kush ata Kujt i shkonte ky murr i ngritur ne lartesi thellesi gjeresi per te ndalur Kadarene Thone se ujqit e uritur e shqyejne vertet nenen lehone. Qente do ta benin cope nese u jepej mundesia. Keshtu ujqerit dhe zogoria e qenve te ligesise ishin gati ta shkaterronin embrionin e ngjizur tek Kadare. Dhe e gjithe kjo zogori shfrynte larte e poshte tutje e thu se Kadare eshte nje borgjezqe nuk e do klasen punetore. Perse Kadare nuk trajton ne librat apo romanet e tij temen e klases punetore por merret me legjendat apo shkruan per qejfet ne kafe Flora

Pse Kadare nuk shkruan per rinine revolucionare qe po shpinte trenin deri ne Vlore po shkruante per zanat dhe mujet Nje miku im student me thoshte se Kadare e ka kuptuar se per tu shmangur polemikave ai gjen ato tema qe nuk cenojne shkruan per legjendat shqiptare sic ishin Ura me tre harqe Doruntina Prilli i thyer. Elenana e tha troc Ismailin e pengojne

Dhe kuptohet kjo thenie tek keta studente mund te mbarte me vete pasoja...

Ne vazhdimisht benim nje lloj gare dhe kishim formuar dy grupe tek rrethi letrar. Njeri qe pelqente Driteron dhe ne te tjeret qe kishim idhullin tone Kadarene. Ne debatonin pa ditur se cfare mund te perbenin keto zenka qe mund te sillnin nga kreshat e shtetit shi ndonese fjalet tone ishin thene butesisht shkoqur pa enigma. Ne adhuronin Kadarene per thellesine e mendimit trajtimit e tij prandaj kjo bukuri fjale i zihej fryma ndersa Agolli ishte kryetar i shkrimtareve dhe atij botohej ne cdo kohe romani apo poezia mirepo edhe Agolli kishte peripeci por qe i kalonte se ishte babaxhan apo duhet te kete pire thoshin dhe i ka thene keto fjale nga gryka e shishes. Edhe per peripecite e Agollit kishim degjuar ndersa kjo thellesi e Kadarese ishte si burimi i pafundem.

Romanet ishin te thjeshta te Agollit. Poezia e embel si e Naimit. Kishte poezi te mire Agolli. Dhe sot mbetet poet i adhuruar. Kadarene nuk e kuptojne thoshin. Kadare ishte filozofik. Dhe ne qe kerkonim kete thellesi e ndjenim se kjo na hynte ne thellesi te shpirtit ose bente vend ne brendesi te brendise tek pika e zemres.

E ate dite Elena na dha nje mesazh qe e percollem ditet e tjera mes miqeve te librit dhe rrethit tone letrar.

D.m.th qe Kadarene e pengojne te botohet. Ia kthejne librat here pas here me justifikime te pajustifikuara por qe kuptohej se arsyeja e fshehur ishte ta mbanin nen presion aqme larg edhebotimevedhe lexuesit. Nese sot thuhet se ishte regjimi ai qe e promovoi Kadarene kjo edhe mundet te qendroj si teze mirepo pas kesaj djali plangprishes skishin cti benin. Emri i tij ishte i njohur tashme kudo dhe gjithkund kishte interes se si jetonte shkrimtari i madh nen nje regjim te tille. Ne nje fare menyre ta mbanin nen mjegullen e pushtetit te shterngonin dhe nga frengjia e ngritur posacerisht ta vrojtonin. Nga mungesa e gjate e botimeve Kadare shfaqej fuqishem dhe cuditerisht kur libri i tij perthithej atehere kuptohej se regjimtaret ndiheshin te vegjel ata ishin kaq te vegjel qe ne kete bote kishin qene shtegtare te humbur. Harroheshin. Kujtesa e shtetit ishte me pervjetore ndersa kujtesa e popullit ishte pafundme per shkrimtaret krijuesit shkencetaret artistet.

Keshtu ajo dite tek ne ishte shenje e nje reflektimi. Ne qe vinim nga jug te brumosur me tipare te burrerise pra fjala e dhene ther djalin shikonim shpesh atje ne kryeqender se si zbeheshin ne syte tane figurat e shtetit sa te paditur dhe cgafa qe benin neper mbledhje apo gjetke aq shperthyese mbeten edhe barsoletat per anetaret e Byrose.

Korraca qe e mbronte nuk ishte shteti por emri i tij dhe fama e tij ne bote. Nese kjo u korracua nga shteti mberrinte nje cast qe shteti tash ja kishte atij nevojen per te depertuar neper vende gjer larg neper bote ku ky regjim nuk quhej i pranueshem. Kadare sherbeu gjithe kohes si shkrimtare. Edhe kur atij i jane dhene poste duhet kuptuar se nuk ka qene Kadare qe i ka propozuar. Nese ka pranuar duhej bere per te qendruar shkrimtar perndryshe rrezimi i tij i pritshem mberrinte shpejt. Nen ftohtesine e katakombeve te ftohte ku ndriconte ora e territ mund te dremisnin ata qe skishin ndonje pune te madhe per te bere. Per ne admiruesit dhe lexuesit e tij te shumte brenda dhe jashte vendit do te ishte me mire nje Kadare qe i sjell dicka letersise se nje i persekutuar i syrgjynosur pa letersi vetem me trisken e te persekutimit. Nese do te kishte ngjare sot do te kishim nje Kadare qe do te kerkonte nje here ne pese dite parate e burgut.

Pa asnje flete apo nje letersi qe do ta quanim letersi burgu me ndonje perurim apo ndonje dekorate. Do te thoshim Gjynah se lejoi regjimi. Keqardhje do te shprehnim. Dhe harresa jone do te ishte e madhe. Kush fitoi ne kete mes letersia apo regjimi Fituan letrat shqipe qe nuk humben nje ndricim me rrezim sysh te perhershem te saj. Do te kishim nje mall te vijezuar ne altar per shkrimtarin e ikur por se vetem kaq.

Kemi nje pasuri letrare qe na e dha Kadare me nje kosto shpirti jo te vogel. 50 vjet permbi letra i kerrusur permbi fleten e bardhe. Punetor i letrave. Kur kam pare Postierin qe bente fjale per Neruden ne kohen e internimit te tij ne Itali cfare internimi ishte atje ne ate vend tani them me mire qe shpetoi shkrimtari sepse beri letersi. Ajo rezistence le tu mbetet rezistenteve heronjve politike te tjere neve na duhet letersia qe Kadare dha. Shqyrtova dhe i mbetem kesaj pike. Me mire nje shkrimtar. Kur fola per Neruden ne Itali ai e bente internimin ne nje ishull plot me njerez dhe me jete aktive. Vertet larg vendit te tij. Ajo qe i mungonte ishte vendi i tij . Ne do te na mungonte letersia e Kadarese sepse ketu internimi ishte i vdekur e i pakallur.

Artikull i derguar nga autori