Leterkembimi i Camajt si u ndalua ne Shqiperi dhe pengimi ne Kosove

Letersi/ Dje ne konferencen shkencore te mbajtur per here te pare per Martin Camajn njihemi me leterkembimin e tij per te kuptuar vuajtjet e shkrimtarit

Deri nga fundi i viteve 70 Martin Camaj te pakten sipas epistolarit vetjak nuk ka qene objekt vezhgimi i vecante i informatoreve te censures ne emigracion pasi ne veprat e tij kryesisht poetike nuk ishin shpalosur drejtperdrejt probleme politike. Me 1978 me nismen dhe me paret e tij e te familjes boton kompletin e pare nga Varg librash letrare Biblioteka shqipe perkatesisht Rrathe roman vellimi i pare dhe Njeriu me vete e me tjere poezi vellimi i dyte. Me daljen e tyre menjehere nis edhe fushata e saj kunder-Camaj e cila brenda disa muajve arriti te ndalonte perhapjen e librave vecanerisht ne Kosove ku kishin mberritur 20 kopjet e parahellip Kjo eshte sentenca e references se meposhtme qe mbajti Bashkim Kucuku ku mblidhet edhe gjithe misteri i jetes se Camajt ne epistolarin qe deshmon ndalimin e tij ne Shqiperi dhe pengimin ne Kosove dhe diaspore.

Shkrimtarin nuk e shtyjne te shkruaje letra dhe lapsi. Nuk jane teresisht percaktuese as mendimet dhe emocionet qe godasin se brendshmi e mezi presin sa te clirohen per tu misheruar ne tekst. Me e rendesishme eshte qenia e lexuesit zhytur ne thellesi te vetedijes dhe te pavetedijes se tij dhe qe i vegon ne mendje afer ose larg konkret dhe abstrakt dhe e detyron ate te rrije ulur ne tryeze gjate gjithe jetes e te shkruaje per te duke shterur energjite intelektuale me te medha talentin dijet me te shumta madje duke perdorur shpesh per te edhe kohen e clodhjes dhe te kenaqesive njerezore. Qellimi i tij fillestar dhe perfundimtar nuk eshte letersia e mbyllur ne vetvete ne kapaket e librave dhe ne raftet e bibliotekave por lexuesi ndikimi zoterimi dhe berja per vete e perandorise se tij. Edhe censura duke mos pasur mundesi te tjera ndeshkimi pikerisht ate u ndaloi shkrimtareve disidente te diaspores mu ne mesin e botes se lire. Shkeputja prej tij ne ato rrethana ishte denimi me i rende. Me kete u perpoq tu humbte qellimin e qenies krijuese dhe te vepres se tyre pra dhe te krejt qenies e te jetes njerezore. Edhe Martin Camaj qe pati talentin e madh lirine kulturen e gjere formimin letrar evropian bashkekohor dhe perkushtimin e perhershem ndaj letersise ne gjallje vec disa pak miqve nuk pati lexues. Ka qene e mireditur se letersia e tyre ndalohej rreptesisht te hynte ne Shqiperine shteterore por nuk ka qene e ditur se pengohej me menyra dhe me mjete nga me te ndryshmet deri dhe me kercenime ndaj autorit dhe lexuesve edhe ne Kosove dhe atje larg kudo qe ishin. Ne letrat e Martin Camajt derguar miqve me fakte nder te tjera zbulohet edhe kjo ane e panjohur prej kendej e rolit pengues e ndalues te censures shtrirja e dores se saj edhe tej kufijve shteterore. Deri nga fundi i viteve 70 Martin Camaj te pakten sipas epistolarit vetjak nuk ka qene objekt vezhgimi i vecante i informatoreve te censures ne emigracion pasi ne veprat e tij kryesisht poetike nuk ishin shpalosur drejtperdrejt probleme politike. Me 1978 me nismen dhe me paret e tij dhe te familjes boton kompletin e pare nga Varg librash letrare Biblioteka shqipe perkatesisht Rrathe roman vellimi i pare dhe Njeriu me vete e me tjere poezi vellimi i dyte. Me daljen e tyre menjehere nis edhe fushata e saj kunder-Camaj e cila brenda disa muajve arriti te ndalonte perhapjen e librave vecanerisht ne Kosove ku kishin mberritur 20 kopjet e para dhe ishin shenjat e mbara te nje terheqjeje me te madhe. Qe ne fillim dhe gjate vitit lsquo79 shkrimtari ka shkruar radhazi disa letra plot shqetesim per trysnine dhe kercenimet per ti bllokuar. Ne letren drejtuar Idriz Lamajt me 3.1.lsquo79 pershkruhen krahas dy pamje krejt te ndryshme. Ne njeren eshte pranimi dhe terheqja e lire e njemendet e lexuesve institucioneve perhapese ndersa ne tjetren kunderpropaganda mekanizmat e fshehte dhe pengesat e tyre per ti ndaluar. Camaj kete proces e emerton me terma te teorise bashkekohore te receptimit konkretisht momenti i receptimit dhe reagimi ne Shqipni dhe ne Kosove ndare po e quajme ne tri kohe ose ne tri akte. Koha ose akti i pare a Afro 20 komplete - shkruan ai - kane mberrite qysh ne shtator ne Prishtine. Sidomos shkrimtaret dhe kritiket simbas te dhanave te sigurta e pa teprim nje here kane mbete si te shtanguemhellip Per kete shtangie kishte disa shkaqe. Camaj sikurse dihet veprat e para Nji fyell nder male 1953 dhe Kanga e verrinit 1954 i botoi ne Kosove dhe keshtu edhe komunikimin e pare e pati me lexuesit e atij mjedisi. Mirepo qe atehere kishin kaluar 25 vjet. Veprat e kesaj nderkohe dale ne Rome dhe ne Mynih nuk dihet nese kishin mberritur dhe sa ishin njohur prej tyre mbase pak ose aspak. Takimi i tij rishtas nuk ishte me lexues e shkrimtare te brezit te vet por kete here me lexues me te arsimuar dhe me shkrimtare te brezit te ri me formim letrar modern dhe bashkekohor. E mbi te gjitha vete Martin Camaj ishte nje shkrimtar tjeter me kulture te gjere i integruar ne mjedisin letrar perendimor me koncepte pelqime e shije skajshmerisht moderne bashkekohore e ne kete menyre edhe poezia e sapodale Njeriu me vete e me tjere ishte thuajse risore e panjohur ne poezine shqipe sikurse dhe romani Rrathe. Pas shtangies nga befasia qe ndofta nuk ishin paramenduar ndryshime kaq cilesore dhe prurje te tilla vjen koha ose akti i dyte i entuziazmit e bashke me te edhe deshirat dhe kerkesat per ti ribotuar ne Prishtine kuptohet qe te kishte mundesi me te shumta per tia afruar lexuesit. b Ne te dyten kohe - shkruan autori ne te njejten leter - u shfaq nje entuziazem edhe tek ata ku s pritej si p.sh. te Qosja qe si e dini acircsht mjaft doktrinar kur gjykon mbi tjeret si kritik. Disa profesore te Universitetit te Prishtines qe qene ketu ne tetor me propozuen apo pyeten nese Rilindja don ta rishtype romanin Rrathe e kishit me e lejue Natyrisht thashe pa nderrue asnje fjale se po. Ne atmosferen e mirepritjes se ngutshme te shkrimtareve institucionet e Prishtines do te kene ndikuar edhe ne qarqet zyrtare jugosllave te cilet pa e ditur permbajtjen e tyre merrnin te dhena per tu hapur deren e qarkullimit. c Nga libreria per libra te huej ne Belgrad vazhdon letra erdhen disa pyetje tek librarite e Muumlnchenit Sagner dhe Trofenik sa kushton kompleti. Mbrenda nje mueji nderroi gjithcka. Ne dy kohet e para eshte receptimi i njemendet sepse eshte i lire dhe i natyrshem. Koha ose akti i trete eshte dramatik permbysje e gjendjes se meparshme. Nderkaq nderhyn Tirana qe ka marrdhanie kulturore me Kosove sikur te pranoheshin librat e mij ne Kosove ata do te merrshin masa. Ne Kosove ma te paret me u terhjeke qene vete shkrimtaret ndoshta sepse ndokush mund ti au kete ngrehe veshin - i shpjegon me keqardhje mikut te vet. Nderhyrja e Tiranes ne ndalimin e veprave te shkrimtareve disidente ka qene vendimtare. Keshtu do te kete ndodhur edhe me romanin Ra Berati derguar Rilindjes nga Bilal Xhaferi prej SHBA-ve me 1972 i cili mbeti doreshkrim gjersa ra censura ne Shqiperine shteterore. Pas disa ditesh ne letren drejtuar z. Logoreci 17.2.79 pershkruhet perseri e njejta situate dhe gjendje e deshperuar e autorit. Kete here ka dijeni te sakte edhe per menyren e funksionimit te censures. Kam pase te came kreje te medha per roman te cilin e keqinterpretuen ne shume rrethe besoj gabim politikisht. Ne Tirane asht nje rreth letraro-funksionaresh qe merret me censure dhe interpretacionhellip edhe keto dy vepra po mbesin pa lexues sepse me blokuen ne te kater anet as ne Kosove nuk i lane me kalue. Keta funksionare kane pergatitur edhe nje sic e quan Camaj Mermorandum - saktesisht shkrim asgjesues - cue ne Prishtinehellip dhehellip botue ende nuk e di se ku Leter Idriz Lamajt 3.1.79. Dhe riprodhon disa rreshta prej anatemes kunder tij me gjuhen e zakonshme te saj mbushur me epitete renduese dhe kategorizime zhvleresuese agrave priori e pejorative pavaresisht nga vlerat letrare mjafton qe kishin permbajtje politike kunder sistemit. Ne copezen e anatemes shkruhet Teoricienti me i rrezikshem borgjezhellip hellip me shfaqjet folklorizante e etnografike pershkrimin e jetes zakonore e te dokeve te vjetra patriarkale me zbulimin e skutave ekzotike qe zgjojne interesin e te huajve thua se letersia duhet te shnderrohej ne nje manual a guide turistike. Leter Idriz Lamajt 3.1.790. Pas tre vjetesh shkrimtari e ndien se mekanizmi ndalues eshte perforcuar dhe eshte shtrire kudo ku ka shqiptare qe mund te lexojne. Nga reagimet kupton se edhe bota e atjeshme e diaspores larg dhe e lire eshte nen trysni dhe kercenim Jam ngusht per punen e librave letrare te mij ne cdo pikepamje - i qahet mikut me intim e me te besueshem Ate Danielit me te cilin u largua fshehurazi nga Shqiperia. - Mirepo kjo bote ketu dhe atje ne vend qenka fort e kaperthyeme dhe e lidhun me teteqind teacutejza te papashem... Prej te kater aneve ka fillue nji sabotim qe mos te shperndahen keta libra as ne diaspore as ne Kosove e ne Shqipni jo qe jo Me kane blokue krejtisht. Leter Ate Danjelit 6.2.82. Ne Kosove qe u priten me entuziazem qekur filloi pengimi dhe deri me 1982-shin kur eshte shkruar kjo leter mbase deri me 1990 nuk ishte blere asnje cope. Pengimi ne diaspore edhe pse jo aq i besueshem per ne te ketejshmit sa per ne Shqiperi e Kosove ka qene njemendesisht i tille. Ne letra nuk paraqitet si dhe ne cmenyre sepse skishte si ta merrte vesh por pasojat e pershkruara te para me sy e te perjetuara prej tij se thelli jane tronditese. Edhe njerezit qe njoh prej asaj ane Kosoves rrudhin shpatullat e me thone Martin cdo gja bacircj per ty por librat tu sguxoj as me i hape Rueji ketu Zoti do e shlirohet puna Leter Ate Danjelit 6.2.82. Edhe ne Ameriken e larget gjithashtu terhiqen mbrapsht dhe tregohen krejt indiferente. Ne Amerike nuk kane reague aspak as njerezit tane vertet se e kam lidhjen me shumicen por ata qe po me shkruejne tue perjashtue nja disa qesin arsye te ndryshme per mos me i preke me dore. Leter Ate Danjelit 6.2.82. Camaj nuk ishte prej atyre qe i kishin kthyer shpinen dhe e shperfillnin letersine qe shkruhej ne atdhe meqenese i ishte nenshtruar metodes se realizmit socialist. Sipas bibliotekes vetjake ne Lengris ku gjenden edhe vepra te gjedhes se saj si dhe epistolarit duket se e ndiqte me vemendje njihte kerkesat kontrollin detyrues te censures dhe ndeshkimet e parashikuara. Sa ishte ne Rome e percillte here-here edhe me shkrime te Shejzat lexonte ato qe gjente dinte cfare kerkohej dhe cfare nuk lejohej prandaj e kishte te qarte edhe ate qe ndodhi me vepren e tij. Ndalimi i veprave te mia letrare dhe jo letrare shpjegon ne shenimet e mbajtura per nje interviste - dhene Zerit te Amerikes 1990/1991 - ne vendin tim nuk me ka befasue kurrehellip Per mue ashte e logjikshme qe nga fillimi u ndaluenhellip ne Shqipni e ma vone edhe ne Kosove. Shkaku argumentues i tij eshte qendrimi moral dhe filozofik miratimi apo kundershtimi ndaj dukurive te trajtuara edhe pse ai lind natyrshem te shkrimtari pa paramendim ideologjik. Dhe merr per shembull veten se si instinktivisht kam marre anen e individit njeriut kall te vetem me te cilen kuptojme humanizmin pannjerezor meshiren ndaj te pambrojturit e te braktisurit ose te vetmuarit qe ngjan e perputhet edhe me gjendjen e tij. Keshtu veprat e tij jane ne kundershtim me realizmin socialist qe hymnizon kolektivin dhe nga individi perbames i kolektivit lyp nenshtrim disipline vetmohim etj.. Shkak tjeter jane perberesit ndofta menyrat dhe teknikat letrare te papelqyeshme ne Shqiperi nder to edhe liria e perdorimit te formave ato qe zyrtarisht cilesoheshin dekadente borgjeze ndikime te huaja dhe reaksionare. Me kete rast ve ne dukje jo pa ironi edhe ngushtesine dhe vulgaritetin e kerkesave te asaj metode. Ne letersine time ka edhe elementa rrymash letrare qe nuk pelqehen ne Shqipni nder to edhe liria e perdorimit te formave. Ne forme nenkuptoj edhe gjuhen sepse edhe fjalet qe duhet te perdore shkrimtari jane te caktueme ne Tirane ka fjale e forma socialiste apo kombetare e asosh reaksionare te ndalueme Shenime per nje interviste dhane Zerit te Amerikes 1990/1991. Si perfundim marredheniet shkrimtar-lexues te Camajt mes te cilave nderhyri censura per ti shperbere krejtesisht mund te permblidhen nepermjet ketyre thenieve proverbiale/postulateve te tij

1. Prej letersise ne kete te kuptohen lexuesit kam pase gjithcka edhe vullnetin per te jetue.

2. Dyzet vjet pa kontakt me lexues.

3. Nese do te botohen ne Shqipni mbas ramjes se komunizmit pra nese do ti jepen lexuesit do te jete plotesim i te gjitha deshirave.

4. Ndonese te ndame per gjysme shekulli une le te konkretizohet - shkrimtari jam i jueji e ju le te kuptohen - lexuesit jeni te mijt.