Terri i Zef Zobrës

Në 90-vjetorin e lindjes ribotohet e plotë poezia e Zef Zorbës, në vëllimin Buzë të ngrira në gaz, me pasthënie të vetë poetit, shkruar më 89-n që kurrë nuk besonte se do të mund të botoheshin ndonjëherë. Me të drejtat e autorit, shtëpia botuese Princi nxjerr në dritë edhe një baladë që Zorba i ka kushtuar motrës së tij të verbër. Ribotimi i plotë, cilësor, i përmirësuar shoqërohet me parathënie të Kadaresë, ndërsa ruan saktësisht gjithë strukturën e botimit të parë të 94-s. Nesër, në mjediset e Ministrisë së Kulturës, bëhet promovimi i vëllimit të vetëm poetik, që poeti e shkroi në një hark kohor prej 40 vjetësh

N nntor t vitit 2004, n shtetin Miigan t SHBA-s, gjat nj takimi me shqiptart pr t festuar ditn e flamurit, n Kishn e Shn Palit, kam takuar zonjn Luie Zorba, vajzn e poetit Zef Zorba, e cila m ka dhuruar librin poetik t t atit t saj “Buz t ngrira n gaz”. Ndonse emri i Zef Zorbs ishte pr mua familjar, ende nuk m kishte qlluar ta njihja librin e vetm t tij, t botuar m 1994, nj vit pas vdekjes s poetit, pothuajse pa asnj jehon mediatike. Ndihem i lumtur q m jepet mundsia q n kt ribotim t prmbledhjes poetike t krijimtaris s Zef Zorbs, t kryej, ndonse me pak vones, nj premtim ndaj kujtimit t poetit.

Zef Zorba sht nj nga poett m t shquar t letrave shqipe t gjysms s dyt t shekullit t njzet, pra e asaj periudhe q n mnyra t ndryshme sht quajtur si koh e komunizmit shqiptar.

Cilsimi “poet i shquar i kohs” mund t tinglloj n kt rast m se paradoksal. N radh t par, sepse Zef Zorba ishte, n t vrtet, e kundrta e t shquarit, dhe, n radh t dyt, sepse koha e komunizmit n nj prftim t par, m pak se e kujtdo, mund t quhej koh e tij. Kshtu sht n jetn reale, at q e jetojm t gjith sipas ligjeve t realitetit. Por n jetn e artit, ligjet jan t tjera. Sipas ktyre ligjeve, Zef Zorba, duke qen m i pashquari i poetve, m i mbshtjelli nga heshtja dhe nga terri, na shfaqet n t vrtet n pamjen dhe prmasat e tij t tjera. Sa pr kohn q ka qen dhe shpesh ka mbetur zakon t quhet “koh e komunizmit” mendoj se nuk do t jet e largt dita kur ky cilsim i gabuar t bjer prfundimisht. E ardhmja e tregoi se ajo koh, q shpesh pagzohej si “koh e partis”, nuk ishte ashtu. Ajo ishte koh e t gjithve, ndonse nj pjes u prjashtuan prkohsisht prej saj: koha e komunistve dhe e antikomunistve, e njerzve t bujshm dhe e njerzve t heshtur, e atyre q mbushnin foltoret dhe ekranet dhe atyre q i mbshtillte terri. Zef Zorba ishte nj ndr kta t fundit.

I arrestuar n moshn njzetegjashtvjeare, bashk me gruan e tij t re, pas lirimit nga burgu, pes vite m pas, m 1957, ai, natyr e ndjeshme artistike si rrallkush, e kuptoi se rruga e vetme e tij n art nuk mund t ishte vese ajo e mnjanimit dhe e mbylljes n vetvete. Ndrkaq, ndonse i till, ai u b poet i kohs, n qoft se do t pranojm, si u tha m lart, se zona e heshtjes, ku ai dhe t tjer si ai, krijonin art, ishte pjes e rndsishme e kohs. Ai zgjodhi rrugn e krijimit t poezis q nuk do t shihte dritn e botimit. Ishte e leht ta thoshe, por aspak e till n vetvete. Nj poezi pa lexues, sht nj vepr pa jehon, q nuk shkon te t tjert dhe as sjell prej t tjerve asgj. Fjala “botim” n shumicn e gjuhve evropiane rrjedh prej fjals “publik”. N gjuhn shqipe vjen nga “bot”, ka n rastin e mungess, ia shton dramaticitetin. Nuk ishin t pakt ata q zgjodhn kt art t vshtir, at q u quajt n gjuhn e prditshme “letrsi e sirtarve”. Ishte plot rreziqe letrsia q botohej, me fjal t tjera, q dilte n realitetin e vshtir shqiptar. Por edhe letrsia e fsheht, ajo q dukej e mbrojtur nga ndrhyrja e shtetit, prballonte rreziqe t nj natyre tjetr, ato t mungess s

lexuesit. Zgjedhja e Zef Zorbs e ktij lloj arti, ishte e pashmangshme. Arsyeja kryesore prse ai e sprapsi tundimin e natyrshm t botimit ishte sepse ndihej krejtsisht i huaj ndaj regjimit q u vendos n Shqipri. Ndrkaq, shkrimtar t tjer q kishin rezerva pr regjimin vazhduan aty-ktu t shkruanin, n mnyr t cunguar e t kontrolluar, nj dukuri kjo jo vetm e Shqipris, por e gjith perandoris s gjer komuniste.

Zef Zorba nuk mund t prfitonte as nga kjo mundsi e cunguar. Pes vitet e burgut ishin nj penges pr kt. Ai e dinte se t ishe shkrimtar n Shqiprin socialiste duhej t paguaje nj taks t ndjeshme. Por t ishe shkrimtar me pes vite burg mbi shpin, taksn do ta kishe t dyfisht. Prudnimi i artit, atij q m s shumti poeti i druhej, Do t ishte i pakthyeshm. Zef Zorba do t’i jet shmangur ndoshta, nj tjetr tundimi: t linte dshmi q flisnin haptas politikisht kundr regjimit. Shum njerz mund t bjn sot kt pyetje naive lidhur me “letrsin e sirtarve”. Dhe kjo do t vazhdoj gjer n hapjen e plot t arkivave t fshehta, prej t cilave do t msohen shum gjra. E ndr to do t msohen padyshim mnyrat e sofistikuara t shtrirjes s prgjimit totalitar gjer atje ku sht e vshtir t prfytyrohet. Zef Zorba zgjodhi rrugn m t natyrshme: at t artit.

Pavarsisht nga zezona q varej mbi fatin e tij, n thellsi t ndrgjegjes ai e dinte se arti i tij poetik do t dilte nj dit n drit. Dhe kshtu, ai iu bind ligjeve t tij. Sado paradoksale t duket, n fund t fundit, ai shkroi pr t ardhmen, pr kohn kur do t botohej. Nuk sht e rastit q vargjet e fundit t ksaj prmbledhjeje poetike jan:

O, jet!

edhe n zgrip.....

shtegtart e tu

gjithnj dashurojn!

I gjith aksioni i tij poetik ka nj vijueshmri t brendshme. Ai zgjodhi hermetizmin, si formn m natyrale q i shkonte poetit me at fat. Ai sht nga t rrallt poet shqiptar, q bri eksperimente avanguardiste, aq pak t pranishme n poezin shqipe. Nj nga kto sht synimi pr nj martes t lumtur t poezis dhe muziks, duke grshetuar teknikat e tyre. Ndrkaq, ky pasion i tij pr avanguardizmin, nuk pengon q her pas here, pas vargjeve t tij t ndihet fryma dhe ritmika e Dantes.

Bie ora pes e un kryqin marr n krah

E me pak frym fillohem pr Kalvar.

Eci. Dhe mengadal e leht nj kng sajohet

Ndr dej: “ad adiuvandum me festona”.

E kmba prmbi balt len gjurm t thella.

E njjta frym zotron n prkthimet e tij q nga Ungareti te T. S. Eliot. Dalja nga mjegulla e Zef Zorbs, ashtu sikurse e t prjashtuarve t tjer, pr t zn vendin e tyre n mozaikun e riparuar t letrave shqipe t shekullit XX, do t sjell drejtpeshimin e munguar n kto letra.

... E perdja ra, pa prfunduar akti.

Kshtu ka shkruar Zef Zorba n nj vjersh t dats 29 mars t vitit 1975, mu n mesin e nats totalitare. T njjtn poezi t trishtueshme ai e mbyll me vargun: “Ve drita s’ka

mbarim”. E kjo do t thot se edhe kur ka qen i ligshtuar n shpirt, n thellsi t tij ai ka besuar se perdja do t ngrihej prsri e, pr rrjedhoj, akti do t vazhdonte.